|
 «...Добрымі былі тыя часы, калі за паўтарак былі дзве каўбасы»
Аляксей ШАЛАНДА (Горадня)
Алесь БЕЛЫ (Менск)
Папулярны лозунг «Беларусь — у Еўропу!» выклікае адно натуральнае пытанне: з чым мы ў тую Еўропу пойдзем? Якія каштоўнасці можам прапанаваць (чытай — прадаць) свету? Наша нераспазнавальнасць у свеце, калі Беларусь атаясамлівацца толькі з Чарнобылем, партызанамі і бульбай, невыпадковая. На жаль, імідж нягеглай і беднай краіны мы паспяхова культывуем ужо не адзін дзесятак гадоў. Замест таго, каб правесці рэвізію ў сваёй хаце і дастаць з пакрытых павуціннем куфраў забытыя скарбы, што пакінулі нам нашы славутыя продкі, і годна прадставіць іх сабе і суседзям. Менавіта гэтыя кляйноты нас сапраўды аб’ядноўваюць (ці, прынамсі, мусяць аб’яднаць) у нацыю, насуперак канфесійным, палітычным ды сацыяльным адрозненням. Сярод іх адно з галоўных месцаў займаюць шматлікія стравы беларускай нацыянальнай кухні.
Сёння наша нацыянальная кухня або спрашчаецца «ідэнтычнымі натуральным» прадуктамі з Захаду ды Ўсходу, або прафануецца нечым неакрэслена-безаблічна «славянскім», або звужаецца толькі да страваў з бульбы. Апошняе відавочна памылковае, бо бульба з’явілася ў нас толькі ў канцы панавання Аўгуста ІІІ Саса (а не за Пятром І, як уяўляецца «знаўцам» отечественной гісторыі). Што ж было на стале ў беларуса да з’яўлення заморскага прадукту, гісторыя якога таксама яшчэ чакае свайго ўважлівага даследніка?
Адной з самых улюбёных нашых традыцыйных страваў была, ёсць, дый, бадай, і застанецца каўбаса. Радавод гэтага слова даволі цьмяны. Відаць, трэба згадзіцца з А.Брукнерам, што гэта праславянскі тэрмін1. У беларусаў ён мае два вымаўленні — асноўнае — «каўбаса» і дыялектнае (на захадзе Беларусі) — «кілбаса» (ад польскага «kiełbasa»)2.
Маю падазрэнне, што, нягледзячы на навуковыя спрэчкі, слова каўбаса ўсё ж уласнабеларускае. Іначай, адкуль такая бязмежная любоў беларуса да каўбасы? Ужо ў першым беларускім рамане «Золата» (аўтар Ядвігін Ш.) адзін з беларускіх эканамічных эмігрантаў атрымаў у Амерыцы пасылку з Беларусі. Сярод прысланага была і каўбаса. Эмігрант з’еў каўбасу, а абалонку ад яе доўга насіў у кішэні і час ад часу настальгічна нюхаў яе, прыгадваючы родныя мясціны.С.Сокалаў-Воюш. Слоўнік «Свабоды».
Каўбаса — найстаражытнейшы прысмак. Умелі яе вырабляць і вельмі любілі старажытныя грэкі і рымляне. Нашыя продкі таксама ад іх у гэтым не адставалі. Ад найдаўнейшых часоў, частуючы гасцей, ставілі на пачэснае месца каўбасу. Ад яе пачыналіся сняданкі і абеды, без яе не абыходзіліся вялікія святы. Асабліва Каляды!
Цяшыце брусся, масціце масты,
Цераз тыя масты йшлі тры празнічкі:Першы празнічак — Святое Ражство,Другі празнічак — святое Васілля,Трэці празнічак — святое Хрышчэнне.Святое Ражство каўбас прынясло,Святы Васілля сватоў узнасіла,Святое Хрышчэнне — саўсім вяселле.
На Каляды як у сялянаў, так і ў шляхты каўбаса заўсёды займала першае месца3. Шмат у якіх сялянскіх сем’ях толькі ў гэты час і можна было паласавацца каўбасою, хіба што дзве ці тры з іх зберагалі да іншых святаў.
Кілбасы сырыя рыхтуюцца толькі да Калядных святаў: дзве ці тры кілбасіны зберагаюцца, зрэшты, да тоўстай суботы (мясных Дзядоў). Пераважна свіныя, толькі што вымытыя кішкі крапаюцца (начыняюцца) кавалкамі свінога мяса і сала з дадаткам цыбулі, часныку і перцу. Рэдка ў кілбасы ўжываецца ялавічына. Апроч мяса, кілбасы крапаюцца пячонкай, крывёю, мукой і крупамі. Кілбасы мучныя і крупяныя смажацца асобна, тады як першыя гатуюцца ў пражаніне і ўжываюцца разам з ёю.Шейн П. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края
Пярэдадзень Нараджэння Хрыстовага, Новага году і Хрышчэння і пачастунак называўся куццёю — як і адпаведны пачастунак. Калі перад Нараджэннем Хрыстовым і Хрышчэннем куцця была посная, то перад Новым годам — яна так і называлася «куцця з каўбасой», як тлумачыць П.Шэйн: «бо ў гэтую куццю абавязкова вешаюць на пакуцці на калочку каўбасу, накрытую чыстым ручніком і вараную ў куцці панцаковай»4. Дзе цяпер тыя жэрдкі, кійкі, калочкі, на якіх сушылася пад бэлькамі каўбаса? Хіба што ў «Супе з каўбаснай палачкі» Андэрсэна...
Для лепшага госця пяклі сушаную каўбасу, якая вісела на кіёчку на гарышчы альбо ў свіране. Часцяком заводзіліся і чарвячкі, але на гэта ніхто не звяртаў увагі... Каўбасу, салёны кумпяк і сала бераглі да той пары, калі пачнуць касіць і жаць.Мікола Лазоўскі. Вясковыя абразкi.
Дай табе, Божа,Пане гаспадару,Шчодры вячор,Багаты вячор!Залезь на баляскуІ дастань каўбаску,Шчодры вячор,Багаты вячор!
Каўбаса — не проста мясны прадукт, а яшчэ і пэўны сімвал дабрабыту і багацця. Таму цяжка пагадзіцца з паблажлівай крытыкай гэтак званых каўбаснікаў, якіх шмат было падчас дэмакратычных мітынгаў канца 80 — пачатку 90-х гг. ХХ ст. У той час наіўнае патрабаванне народам таннага «каўбаснага раю», сутыкнуўшыся і спалучыўшыся з патрабаваннямі незалежнікаў-дэмакратаў, дало найвышэйшае дасягненне ў нашай палітычнай гісторыі найноўшага часу, — падзенне камуністычнага рэжыму. Можна зразумець пачуцці тых беларусаў, хто, упершыню выязджаючы за мяжу, бачыў там недасяжную колькасць гатункаў каўбас у нямецкіх, англійскіх ці амерыканскіх крамах і фатаграфаўся на фоне каўбасных паліцаў. Захад тады атаясамляўся з тым «каўбасным раем», якога не было на радзіме. Дома ж пра казачны дабрабыт можна было хіба што прачытаць у кнігах. Бэстсэлерам стала выдадзеная ў 1993 г. «Літоўская гаспадыня». Там можна азнаёміцца з багатым спісам розных гатункаў каўбасы, традыцыйных для старой Беларусі: літоўская, італьянская, гаспадарская...5.
Каўбаса як сімвал дабрабыту, а калі хочаце, і як сімвал нацыянальнай культуры, лёгка разумеецца кожным беларусам. «Ад беларускай мовы каўбасы болей не стане» — каронны козыр ворагаў нацыянальна-культурнага адраджэння беларусаў спрацоўвае да сённяшняга дня. Ясных контраргументаў пакуль не чутно. Затое шмат нараканняў на тое, што народ цёмны, некультурны, недаспелы, пасіўны і г.д. Доля праўды ў гэтым ёсць, але наколькі далёка ад нас адышлі французы, немцы, італьянцы, палякі, чэхі?
Пане гаспадару, ці спіш, ці ляжыш,Ці спіш, ці ляжыш, ці нас чуеш?Проша нас дарыць, наш дар невялік:Коўш гароху, рэшата бобу,Асьміну аўса, наверх каўбаса,Калі другую, то падзенькую.
На гэтае пытанне цяжка адказаць адназнача. Пачнём з таго, што ўяўленне аб каўбасе як сімвалічным эталоне дабрабыту склалася ў Х—ХVI стст. у фальклёры і літаратуры менавіта на захадзе хрысціянскай Еўропы. Там яно было звязана з легендамі і міфамі пра зямны рай ці казачную краіну дастатку. Называлася гэтая краіна Куканіяй (ад лацінскага coquere — гатаваць) і была яна зямлёй, дзе цякуць рэкі з малака, мёду і віна, дзе запечаныя галубы самі падаюць у рот лайдакам, запечаныя валы ды свінні гуляюць з нажом, уторкнутым у карак, дзе платы гароджаныя каўбасамі, а хаты збудаваныя з шынкі, кумпяку і іншых мясных прадуктаў. Ідэал краіны «Вялікай Ежы» часта выступае ў нямецкай, італьянскай, французскай, нідэрландскай, скандынаўскай, чэшскай і польскай літаратуры. Згадаем хоць бы «Дэкамерон», дзе Калядрына (Дзень 8, Апавяданне 3) кіруе ў краіне Бенгаліі. Вінаградную лазу там падвязваюць каўбасамі, ёсць там гара з цёртага пармезану, ля падножжа гары б’е вінная крыніца. Свой уклад у стварэнне вобразу казачнай краіны ўнеслі мастакі эпохі Рэфармацыі — Альбрэхт Дзюрэр, Петэр Флетнер, Петэр Брэйгель Старэйшы,
Эрхард Шон. Апошні нават намаляваў яе герб: у цэнтры гербавага поля змешчаны пірог, тарча атачоная каўбасамі, а самую тарчу трымаюць п’яніца і абжора. У ХVII ст. пачынаюць маляваць мапы каралеўства Куканія, на якіх можна бачыць рэкі з малака і віна, горы з сыру, гарады з марцыпанаў6. Апісаныя карціны не былі пазбаўленыя гратэску. Аднак за ўсімі гэтымі ўяўленнямі аб свеце, дзе ніхто не працуе, а тым не менш усё мае, праглядвае мара змучанага жыццём і прыгнечанага голадам люду, якому цяжкая штодзённая праца не прыносіла чаканага дабрабыту. У сваю чаргу, багаты выбар ежы ў Куканіі адлюстроўваў мары пра перабудову сацыяльнага парадку. Ад Сярэднявечча аж па сённяшні дзень у Еўропе застаецца актуальным пункт гледжання, што новы лад свету азначае перш за ўсё дабрабыт, які матэрыялізуецца ў сталах, багата застаўленых стравамі, дасягальнымі для кожнага жадаючага7. Беларусы не выпадаюць з гэтай агульнаеўрапейскай традыцыі. Уяўленні пра часы, калі, як той казаў, замест замка дзверы каўбасой замыкалі, або пра казачную краіну з малочнымі рэкамі і кісельнымі берагамі перагукаюцца са згаданай вышэй краінай Куканіяй, дзе можна было наесціся дасыта.
Праўда, у нашых продкаў аптымізму было менш. Войны, эпідэміі, голад даволі часта зведвалі беларускія землі. «Патоп» другой паловы XVII ст., потым Паўночная вайна 1700—1721 г. Шматлікія катаклізмы, цяжкая эксплуатацыя ва ўяўленнях простага люду прычыніліся да дэвальвацыі каштоўнасці працы, якая не магла забяспечыць нават мінімум патрэбаў. У тагачасных умовах адыход ад прадукцыйных заняткаў з’яўляўся формай плебейскай самаабароны і шляхам ілюзорнага «выпраўлення» сітуацыі. Шлях гэты вёў калі-нікалі ў кляштар, часцей — у шэрагі людзей лёзных, валацугаў, жабракоў і злачынцаў, або да казакоў-гультаёў. Немагчымасць зарабіць на жыццё, паўсюдная безнадзейнасць і адсутнасць перспектывы нараджалі песымізм і фарміравалі цынічную філасофію «лёгкага хлеба», або, як бы мы сёння сказалі, «вялікай халявы».
Успаміны «заходнікаў» пра «польскія часы» грунтуюцца на вобразах, значна старэйшых за ІІ Рэч Паспалітую (1918–1939), як бачна яшчэ з адной каляднай песні:Пайшла Каляда калядуючы,А за ёю хлопцы жабруючы.Зайшла Каляда да пана Ўласа:— Чым у пана Ўласа вароты завешаныя?— Каўбас лыка, пірагоў у века.
Адлюстраванні гэтых мараў знаходзім у беларускім фальклёры. Як, прыкладам, у таго цыгана:
«Каб да каняку ад еды атучыць,
та б добрэ было на свеце жыць.
Сам туды-сюды пахістаўса —
гдзе кусочак салца,
гдзе сарваў каўбаску,
гдзе блінцэ або аладкі —
от і налізаўса...»8.
«Калі дадаць да ўсяго згаданага шкалондзу — тоўстую вэнджаную кілбасу... увосень — курачку ці парася, дык і ўсе стравы амаль пералічаныя, а затым ізноў «шкода» ды яшчэ «шкода», г.зн. бяда паўсюдная і гора жыццёвае нізбыўное» (С.В.Максімаў, «Беларуская Смаленшчына», 1882). Страва гэтая даўней была вядомай па ўсім былым ВКЛ. Па-літоўску skilándis — свіны страўнік, што замест кішкі напіхваюць кручаным (сечаным) мясам. У выніку атрымліваецца амаль ідэальны шарык, вагою ў 1—1,5 кг. Пасля вэнджання мае спецыфічны смак з кіслінкаю й пахне, бадай, сырам. У сённяшняй Літве скіландзіс паўсюдна прадаецца ў якасьці выкшталцонай закускі. Розных гатункаў, розных фірмаў. Цэлыя скіландзісы й ужо парэзаныя...
Толькі пасля Паўночнае вайны пачалася павольная адбудова гаспадаркі. Сярэдзіна ХVIII ст. стала часам росквіту спажывання каўбасы, прычым не толькі прывілеяваным саслоўем. Значна прычыніліся да гэтага саксонскія курфюрсты Аўгуст ІІ Моцны і Аўгуст ІІІ, абраныя каралямі польскімі і вялікімі князямі літоўскімі, пра што сведчаць старыя прымаўкі: «За караля Саса еш, пі і папушчай паса...» або «За караля Саса лыжкай кілбаса»9. А яны ведалі смак у кухні. У часы Сасаў добры шляхоцкі кухар павінен быў умець гатаваць з каўбасы 12 страў, а магнацкі — 2410! Пры двары Аўгуста ІІІ быў славуты кухмістр Верашчака, ад якога пайшла назва ягонага спосабу падавання каўбасы.
Каўбаса, якая падавалася «на верашчаку», рэзалася ў талерцы, перакладалася кавалкамі саланіны і палівалася вострай падлівай. Есці яе трэба было лыжкай, адсюль і прымаўка11. Запівалі гэтую страву півам, таму казалі: «Па кілбасе напівайся»12. Вельмі хутка верашчака выйшла за межы манаршага двара. Напрыклад, у Нясвіжы частавалі «каўбасой, так званай верашчакай, з соусам падрыхтаванай», наведвальнікаў бернардынскага кляштару13. Пры гатаванні так званага гультайскага бігасу тушылася капуста з кавалкамі рознага мяса, каўбасы і саланіны14. Відаць, тады з’явілася вядомая і сёння прымаўка «Ласы на каўбасы». Часы змяніліся пры Станіславу Аўгусту Панятоўскім, калі застолле стала больш памяркоўным. Змены знайшлі сваё адлюстраванне ў прымаўцы: «За караля Саса было хлеба і мяса, а як настаў Панятоўскі, усё пайшло па-чартоўску»15.
Мяжа паміж кухняй вялікіх паноў і звычайнай сялянскай ежай, канешне, існавала, але не была герметычнай. На працягу стагоддзяў каралям польскім і вялікім князям літоўскім падчас іх побыту ў Горадні гатавалі кухары-сяляне з вёсак Горадзенскай эканоміі — Ждановічы, Каменны Мост, Няцечы, Радзіцэвічы, Семярэнкі, вызваленыя ад усялякіх іншых павіннасцяў, апроч кухарскай, як сведчыць прывілей Міхала Карыбута Вішнявецкага16.
Як адзначаў Л.Патоцкі, «край наш [Рэч Паспалітая] заўсёды быў падобны да заезнай карчмы, адкрытай для ўсіх вятроў, у якую кожны, калі хацеў, заязджаў, уволю напіваўся, наядаўся»17. Іншы каментатар заўважае: «Рэч Паспалітая ў ХVIII ст. уяўляла сабой карчму, дзе ўсе елі, пілі, але ніхто не плаціў». Нельга пагадзіцца толькі з апошнім сцвярджэннем — бо за ўсё, ў рэшце рэшт, плацілі мясцовыя жыхары. У гэтым сэнсе цікавыя рэестры прадуктаў, якія пастаўляліся на кухню расейскіх генералаў Татлебена і Раманіюша, якія з войскам у другой палове ХVIII ст. амаль стала знаходзіліся на нашай тэрыторыі. Прывядзём для прыкладу два з іх:
«Рэестр таго, што было набрана на кухню Ясна Вяльможнага Пана Генерала [Татлебена. — А.Ш., А.Б.] ад дня 16 красавіка 1772: рыбы на злотых чатыры — 4; цукру фунтаў 9, лотаў 6 — на злотых 11, грошаў 19; мігдалаў фунтаў 4 — на зл.6, гр.12; разынкаў фунтаў 4 — на зл.3, гр.6; слівак фунтаў 6 — на зл.2, гр.12; алівы фунтаў 12 — на зл.18; алею — на зл.5; мяса фунтаў 230 — на зл.30, гр.20; цялятаў двое — на зл.14; малака — на зл.4, гр.8; смятаны — на зл.2, гр.4; цыбулі — на зл.2, гр.12; часныку — на гр.4; качораў два — на зл.2. Сума facyt 106 зл. 7 гр. [...] Гэты рэестр для выпрапорцыянавання справядліва ўзятых тавараў цэны каннатую. Дадзены дня 23 красавіка 1772 г. Адам Шукевіч, крайчы слонімскі»18.
Другі змяшчаў: «Рэестр таго, што было набрана на кухню Ясна Вяльможнага Пана Генерала Раманіюша ад дня 20 мая аж да дня 29 таго ж месяца 1772: малака і смятаны на 21 зл., 21 гр.; курэй штук 68 на 68 зл.; індыкаў штук 18 на 66 зл.; мяса фунтаў 704 на 93 зл., 26 гр.; цялятаў пяць на 36 зл.; ласосяў пяць на 22 зл.; рыбы на 4 зл.; вугроў пяць на 8 зл.; мяса цялячых задкоў на 13 зл., 20 гр.; качораў два на 1 зл.; яек дзесяць з паловай копаў 21 зл.; алею на 2 зл., 10 гр.; солі на 13 гр.; шчаўю на 25 гр.; слоік на 6 зл.; гаршчок на 3 гр.; воцату на 5 зл., 12 гр.; цыбулі на 26 гр.; цукру фунтаў 32,5 на 33 зл., 6 гр.; мушкатовай галкі палова фунта на 12 зл.; мускатовага квету палову фунта на 20 зл.; гваздзікі палову фунта на 16 зл.; цынамону палову фунта на 16 зл.; бабковага лісця на 12 зл.; перцу два фунты на 5 зл., 10 гр.; імбіру два фунта на 2 зл.; перцу ангельскага два фунта на 4 зл., 20 гр.; разынкаў велькіх 15 фунтаў на 14 зл., 15 гр.; разынкаў малых 10 фунтаў на 10 зл.; чвэрць кардамону на 8 зл.; слівак 15 фунтаў на 7 зл., 15 гр.; капер два фунты на 8 зл.; аліўкаў дзве з паловай кварты на 12 зл.; рыжу шэсць фунтаў на 4 зл.; алівы ** фунтаў на 16 зл., 20 гр.; паперы на 2 зл., 20 гр. Усяго на 569 зл., 16 гр. [...] Гэты рэестр для выпрапорцыянавання цаны ўзятых рэчаў, каннатую. Дадзены ў Грыбаве дня 29 мая 1772 у Горадні. Адам Шукевіч, крайчы слонімскі»19.
Можна меркаваць, з пералічаных у рэестрах мясных прадуктаў і прыправаў гатаваліся і традыцыйныя беларускія каўбасы. То, як цяжка было пракарміць расейскіх генералаў, беларускія сяляне і мяшчане ведалі з жыцця. Праўду кажа прыказка: «Не хочаш карміць сваю армію, будзеш карміць чужую».
Самая простая каўбаса ўяўляла сабой свіную кішку, набітую сечаным ці рэзаным мясам, прыпраўленым соллю, перцам, а часта і часныком. Набіванне гэтай кішкі пальцам дало гэтаму тыпу каўбасы свойскую назву «пальцам пханая» ці «пальцоўка», якая дакладна перадае ўсю тэхналогію яе вырабу. Рэцэпт вырабу вельмі просты і агульнавядомы. На радзіме аднаго з аўтараў, у вёсцы Рэўтовічы (Зэльвенскі раён) яе робяць так: «Пасля таго як закалолі свінню, мяса павінна астыць, таму яго выносяць на мароз. Робіцца гэта для таго, каб яно потым добра рэзалася на дробныя кубікі. Важна, каб мяса было менавіта астылае, а не замарожанае, бо ў апошнім выпадку значна зніжаецца якасць прадукту — набітыя марожанымі кубікамі кішкі хутка пачынаюць цвісці і не захоўваюцца доўга. Мяса на каўбасы абрэзваецца з рэбраў і хрыбта, а калі хочуць атрымаць болей прадукту — то рэжуць яшчэ і лапатку. Кішкі выварочваюць, счышчаюць з іх слізь да празрыстасці, а затым кладуць у падсоленую ваду. Наступны крок — падрыхтоўка спецыяў: таўкуць муштарду, каляндру, перац, соль, часнык. Апошні рэжуць вельмі дробна — 5 зубкоў на 1 кг мяса, астатняе дадаюць паводле густу. Таўкуць спецыі ў адмысловай ступцы, а пасля дадаюць у мяса. Усё перамешваюць і пакідаюць для прапіткі на 3 гадзіны. Потым падрыхтаваным фаршам набіваюць кішкі. Раней кішку нацягвалі на шкляную трубку ад газавай лямпы і пальцам пхалі ў яе фарш. Сёння выкарыстоўваюць мясарубку. Спачатку робяць маленькую каўбаску. Яе смажаць і спрабуюць — калі нейкіх спецыяў не хапіла, то іх можна яшчэ дадаць у мяса паводле густу. Пасля каўбасы вяжуць колцамі вызначаных памераў і вешаюць на «вожаг» — круглы кій, які не рабіў каўбасам перагібаў. Пакідаюць так яе на 2 дні для прасушкі, а затым паварочваюць, каб каўбасы прасохлі зверху і знізу. Пасля гэтага «пальцоўка» гатовая! Некаторыя яшчэ вэндзяць яе ў коміне, каб прыдаць прадукту адмысловы смак»20.
На пытанне: «якая самая смачная каўбаса?» беларус хутчэй за ўсё адкажа: тая, што з маёй вёскі. І гэта будзе праўдай, бо кожны ведае, што той hand madе прадукт зроблены рукамі сяброў ці сваякоў — з натуральных прадуктаў, без якіх-небудзь штучных фарбавальнікаў і дадаткаў. Відаць, гэты сакрэт не дазваляе нашай прамысловасці наладзіць вытворчасць якаснай «пальцоўкі». Тая, што прадаецца ў нашых крамах пад назвамі «вясковая», «сялянская», «хатняя» і г.д., значна саступае як па якасці, так і па смаку традыцыйнай «пальцам пханай». Але, з іншага боку, пакуль не выпрацаваныя сапраўдныя агульнанацыянальныя гастранамічныя каноны, стабільныя ды пазнавальныя гатункі, нельга спадзявацца і на камерцыйны поспех, а значыцца, і на замацаванне традыцый. Гэта як з літаратурнай мовай і дыялектамі — літаратурная мова мусіць фіксаваць ды рабіць promotion лепшым запазычанням з дыялектаў, згладжваючы неістотныя варыяцыі...
У 2002 г. кухары менскага рэстарана «Тракцір» усталявалі рэкорд, варты кнігі Гінэса: у прысутнасці сотняў гледачоў была засмажаная грандыёзная «пальцам пханая» кілбаса даўжынёй 27 метраў ды вагой амаль 40 кг. На жаль, гэтая кілбаса пазіцыянавалася не як уласна беларуская, а як няўцямная «славянская» страва. Пакуль яна смажылася на мангале, гасцей забаўлялі фальклорны ансамбль «Калинка» ды цыганскі ансамбль. Елі яе, запіваючы півам «Балтика»...
Спакваля ўсё больш беларусаў разумее, што культура і традыцыі — гэта той падмурак, на якім будуецца эканоміка і палітычны лад краіны. Шмат яшчэ і тых, хто ўсё яшчэ спадзяецца на «вялікую халяву». Розніца паміж намі і цывілізаванымі народамі заключаецца ў тым, што ў іх яна не надта магчымая. У нас жа амаль немагчыма іншае — зарабіць сабе сумленнай працай на нармальнае заможнае жыццё. Сапраўды, праблема — як зарабіць сабе не толькі на чарку са шкваркай, але і на бутэрброд з каўбасой, прычым сапраўды сваёй, ува ўсіх сэнсах — пакуль у нас сур’ёзна не абмяркоўвалася.
Заўвагі
1 Brückner A. Encyklopedia staropolska. T. 1. — Warszawa, 1939. — S. 580.
2 Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 255.
3 Gloger Z. Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. 3. — Warszawa, 1972. — S. 29; Encyklopedya Powszechna. T. 14. — Warszawa, 1863. — S. 639.
4 Шейн П.В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т. 3 — СПб., 1902. — С. 113.
5 Літоўская гаспадыня, ці Навука аб утрыманні ў добрым стане хаты... — Мн., 1993. — С.123—127.
6 Tazbir J. Szlaki kultury polskiej. — Warszawa, 1986. — S. 99—100.
7 Taмсама. — S.104, 105.
8 Сержпутовский А. Сказки и рассказы белорусов-полешуков. — Мн., 1999. — С. 110—111.
9 Encyklopedya Powszechna. T. 14. S. 639.
10 Gloger Z. Encyklopedia staropolska ilustrowana. T.3. S. 29.
11 Encyklopedya Powszechna. T. 14. S. 639.
12 Gloger Z. Encyklopedia staropolska ilustrowana. S. 29.
13 Мальдзіс А. Як жылі нашы продкі ў ХVIII стагоддзі. — Мн., 2001. — С. 352.
14 Gloger Z. Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. 3. S. 29.
15 Мальдзіс А. Як жылі нашы продкі... С. 349.
16 Горадзенскі дзяржаўны гістарычна-археалагічны музей, КП 9224.
17 Патоцкі Л. Успаміны пра Тышкевічаву Свіслач, Дзярэчын і Ружану. — Мн., 1997. — С. 157.
18 Горадзенскі дзяржаўны гістарычна-археалагічны музей, КП 15114/1, aрк. 1—1 адв.
19 Горадзенскі дзяржаўны гістарычна-археалагічны музей, КП 15114/2, aрк. 1—1 адв.
20 Традыцыйную тэхналогію вырабу «пальцам пханай» А.Шаланду падалі бабулі — светлай памяці Ніна Вікенцьеўна Пасюк і Вера Вікенцьеўна Мякеня.
Публікуецца на сайце з
ласкавай згоды Рэдакцыі
часопісу СПАДЧЫНА |
Польскі аўкцыён
