Мудрая Насця, лірычная гераіня верша Яна Чыквіна “Размова з сястрою”, упэўненая, што “жыццё імкнецца ў форму кола”, бясстраснага і да “духасветлых і бестыяраў”, бо “ўсе, жывучы, паміраюць...”

Загадка першапачатку чалавечнасці, першапрычыны зла, паўторнасці і непаўторнасці быцця і не толькі ў адносінах да асобнага індывідыума, але і ў адносінах да ўсяго чалавецтва, да грамадства, дзяржавы, радзімы – тыя спрадвечныя пытанні-праблемы, пра якія разважае аўтар “Крэйдавага кола”.

“Беларускім інтэлектуалам еўрапейскай школы” назваў Яна Чыквіна Уладзімір Калеснік. Як “лірыка інтэлекту”, “паэта пытанняў” характарызуе яго Сакрат Яновіч. А паводле Масея Сяднёва, творчасць Яна Чыквіна “вяртае нашу паэзію ў лона еўрапейскай (…) Экзістэнцыяльна яна адрозная ад нашай сённяшняй паэзіі, калі хочаце – нават запярэчвае яе матэрыялістычную сутнасць”, — сцвярджаў гэты пакутнік беларускага слова.

Чыквін называе свае вершы тэкстамі, нібыта знарок падкрэсліваючы іх інтэлектуальна разумовы пачатак. Але разам з тым яму застаецца блізкай эліністычная тэорыя, якая разумее паэзію як спалучанасць ingenium (натхненне, талент) i ars (веды, майстэрства, прафесіяналізм).

“Мае вершы, так мне здаецца, растуць як расліны з зерня, якога не ведаю, не ўяўляю, што за яно. Растуць без паспешлівасці, цягнучыся да сонца і хараства. Імкнуць угару, несучы з сабою ўсе ўтрапенні матэрыі, з якой выйшлі і якая хоча растварыцца ў духу. Аднак, вядома, не ўсё пасеянае ўзыходзіць і не ўсё, што ўзыдзе, дае плён”. (1. С. 158)

Пэўна, тут, у гэтым прыведзеным выказванні, гаворка ідзе найперш пра ingenium. Ars уключаецца ў творчы працэс як быццам само па сабе, нібыта па-за свядомасцю аўтара, бо яно неад’емны складнік неардынарнай асобы, без гэтага ars складана ўявіць сучаснага творцу.

Слова “еўрапейскасць” сёння аказвае на нас магічнае ўздзеянне перш за ўсё ў плане палітычным, як сінонім цывілізаванасці, дэмакратычнага грамадскага ладу. Але ў плане эстэтычным, мастацкім, трэба прызнаць, далёка не ўсё еўрапейскае добрае, і далёка не ўсё беларускае дрэннае. Асабліва калі гаворка ідзе пра літаратуру. І нават тады, калі гэтая літаратура называлася беларускай савецкай, ці літаратурай так званага сацыялістычнага рэалізму. Аднак пра гэта іншым разам. А сёння нашая размова пра адметнасць твораў Яна Чыквіна як у агульнабеларускім, так і ў еўрапейскім кантэксце. Бо не агульнасць, а найперш адрознасць мае значэнне ў сапраўднай паэзіі.

Бяскроўны спіць-адпачывае розум
І боль не йдзе праз розум плыткі.
Разбілі нас – і памяць, як гнілыя ніткі.
І мы пайшлі служыць чужому.

Каб хоць жа следам Валянрода.
Або – каб як Іван Сусанін...

Не тая кроў пралітая народам,
Не тое малако, відаць, мы ссалі... (3. С.48)

Гэта твор на вельмі балючую для беларусаў патрыятычную тэму, з жорсткай высновай купалаўскага кшталту пра марныя ахвяры (“не тая кроў пралітая народам”), пра трагічны феномен так званых “беларускіх сыноў” (“не тое малако, відаць, мы ссалі...”). Патрыятычных вершаў у беларускай літаратуры шмат, лепшых і горшых. Верш Я. Чыквіна выглядае вонкава нават крыху каструбаватым, няўклюдным, аднак менавіта ў гэтай “шурпатасці” і пэўнай недасканаласці якраз і выяўляецца , на маю думку, вышэйшая ступень ars. Калі зыходзіць з выказвання паэта, што яго вершы “растуць як расліны з зерня”, то робіцца зразумелай гэтая, я сказала б, далікатнасць у абыходжанні з кожным радком, з кожным словам, гэтае нежаданне прыгладзіць, замяніць той ці іншы выраз на больш даступны ці больш прыемны для вуха. Відаць, для Я. Чыквіна гэта азначала б не толькі спробу “зрабіць”, давесці да гранічнай ступені дасканаласці верш, але яшчэ і гвалт над жывой прыродай твора.

Новы зборнік паэзіі Яна Чыквіна “Крэйдавае кола” – кніга асаблівая. На пачатку некалькі слоў пра яе, так бы мовіць, вонкавую адметнасць. Найперш – гэта тое, што новыя, нядаўна напісаныя творы, якія адкрываюць невядомыя грані творчай індывідуальнасці паэта, падсвечваюцца ранейшымі, мабыць, па-свойму этапнымі творамі аўтара. Гэта напісаныя ў 1977 годзе тры раздзелы паэмы “Чорная віла” (друкавалася толькі ў газеце “Ніва”, а з заключным, чацвёртым, раздзелам чытач знаёміцца ўпершыню), а таксама верш “Даўно нежывы бацька полем ідзе” (“Кругавая чара”, 1992). Наступная асаблівасць кнігі – яе шматмоўнасць. І не толькі ў пераносным, але і ў прамым значэнні слова. Побач з беларускімі тэкстамі змешчаны іх пераклады на іншыя мовы народаў свету. Напрыклад, верш “Даўно нежывы бацька...” гучыць на старонках кнігі па-польску ў перакладзе Мар’яна Юркоўскага, па-нямецку ў перакладзе Эльке Эрб і Гундулы Чапега, па-італьянску ў перакладзе Ірэны Конці дзі Маўра. І гэта не выпадкова. Такая шырокая зацікаўленасць еўрапейскай грамадскасці тлумачыцца анталагічным зместам твора, глыбінёй яго ўнутраных сэнсаў.

“Давяраючыся ўнутранай логіцы верша, мы прыходзім да распазнання бацькоўскай сутнасці быцця, якое можа ўвасабляцца ў постацях і нават у рэчах і нават можа зусім не ўвасабляцца, а быць толькі водсветам, водгукам, невідочнай прысутнасцю нечага, што мае да нас даўняе дачыненне”, – разважаў Алесь Разанаў над радкамі твора (5. С.121).

Даўно нежывы бацька полем ідзе.
                                           Ён арэ
Ён і плуг.
Ён і скіба раллі, і зерне.
І водсвет далёкага раю. (3. С.27)

Характэрна, што гэты “водсвет”, гэтая “невідочная прысутнасць” спрадвечнага захавалася і ў перакладах. І яно прамаўляе да нас не толькі словамі, не толькі сэнсамі, але нават гукамі – далёкай прадаўняй, “прапершай” сутнасцю слова, якая хаваецца ўнутры яго гукавой абалонкі і жыве хіба што толькі ў нашай падсвядомасці:

Il padre morto da tempo cammina il campo.
                                                          Arra.
Lui e l´ aratro.
Lui e la feta di terra.E il seme,
E il riflesso del paradiso distante. (3. С.30)

“Мы распазнаём сябе ў тым, з чым мы зроднены і падобны, і тое, з чым мы зроднены і падобны, выступае падставай нашага спазнання і самаспазання”, — пісаў Алесь Разанаў. (5. С.121)

Імкненне да гэтага спазнання і самаспазнання вызначае і ўнутраную, сэнсавую, асаблівасць “Крэйдавага кола” — анталагічнасць тэм і матываў, што складаюць асноўны змест кнігі. У гэтым накірунку спрацоўвае і арганічнае паяднанне дзвюх, здавалася б, маласумяшчальных культур: антычнасці і хрысціянства. І гэта стварае цалкам адметную эмацыянальную настраёвасць кнігі. Калі ў ранейшых зборніках, асабліва ў “Кругавой чары”, даследчыкі на першае месца ставілі “гнасеалагічны” аспект трагізму” (У.Конан), то ў новай кнізе, смутак, які пранізвае яе старонкі, прасякнуты святлом надзеі:

Ці маці памерлая ўспомніць
Жыццё, што не ведае ўводзін,
І што над ёю акруглае сонца
Ззяла як воблік Гасподзен?

Яна не ўспомніць не можа
Імгненна і прагна пражыты
Палёт свой над спеючым жытам
У трапятанні трывожным.
Успомніць — і станецца кветкай мурожнай. (3. С.26)

Святло і надзея “належаць сілавому полю новазапаветнай цывілізацыі” (Г.Тварановіч). Але не толькі. Бо сонцалікі “воблік Гасподзен” — гэта адзін накірунак руху чалавечай самасвядомасці, а перастварэнне мацярынскай душы ў “мурожную кветку” – зусім іншы.

“Мастацтва — “ўсёпаглынальнае”: яно не пагарджае ніякай тэмай, матывам, праблемай, матэрыялам, ніякай нацыянальнасцю. Яно неразборлівае ў адносінах да часу і прасторы. Дамагаецца, аднак, арыгінальнасці, якая з’яўляецца апазнавальнай і найвышэй цанімай у наш час рысай. Але як дасягнуць узроўню непаўтаральнасці? Узнімацца на вышыню інтэлекту, ці сыходзіць у пячору Платона, ці, можа, паглыбіцца ў акаляючую нас штодзённасць, каб адчуць прыгажосць і адначасова трагізм нашага існавання?...” (1. С.167). Так гаварыў Я.Чыквін у адказ на пытанне Т.Занеўскай пра ўласнае месца ў літаратурным жыцці “Белавежы”, нібыта выказваючы ўласную праграму творчасці, распавядаючы пра ўласны шлях пошуку паэтычнай арыгінальнасці.

Сапраўды, чыквінская паэзія – гэта паэзія інтэлекту, у пэўнай ступені паэзія кніжная, якая патрабуе ад чытача адпаведнага ўзроўню адукаванасці, своеасаблівай падрыхтоўкі не толькі інтэлектуальнай, але і эстэтычнай, духоўнай.

У паэме “Чорная віла” ёсць радкі:

Ноч – не віла, а палацца,
Запаветная зямля для рэчаў,
Для замучаных прадметаў
Не пад сілу чорнай працай (...)

Спяць-не спяць: навыварат, наўгад,
Тронкі вырваўшы з заціску гора.
Іх жыццё, ох, цвёрды мае лад!
Бо яны ўсе – дзеці Піфагора. (3. С.65)

Згаданыя строфы з’яўляюцца, мабыць, своеасаблівым ключом да разумення не толькі гэтага твора, але ў нейкай ступені і ўсяго зборніка. Адухаўленне рэчаў, метамарфозы, што адбываюцца ў вёсцы Белазверы са звычайнымі беларускімі хатнімі жывёлінамі выяўляюць сістэму светабачання старажытных элінаў, вучняў і паслядоўнікаў знакамітага антычнага філосафа і матэматыка. Піфагораўцы зыходзілі з уяўленняў, што лік – аснова ўсяго існага. Лікавыя суадносіны – крыніца гармоніі ў космасе. Істотнае месца ў іх вучэнні займала тэорыя перасялення душ (метэмпсіхоза). Сутнасць гэтага вучэння ў тым, што пасля смерці цела душа пераўвасабляецца ў новае цела: каменя, расліны, жывёлы, боства. Паводле сведчання Арыстоцеля, згодна піфагарэйскіх міфаў, любая душа можа пераўвасабляцца ў любое цела. (“Пра душу”).

Элементы піфагарэйскага светабачання прасочваюцца не толькі ў паэме “Чорная віла”, але і ў вершах лірычна-інтымнага плану, ствараючы своеасаблівую аўру ўсечалавечай спрадвечнай журбы быцця:

І к палкаму жанчыне-дрэву схіліцца мужчына-дрэва,
На ўсё імгненне жыццё сябе рукамі абаўюць без слоў.
У ззянні свету будуць для сябе яны Джульетай і Рамэам,
І здасцца ім, што перад імі тысячы гадоў. (3. С.22)

Вяртанне да першавытокаў цывілізацыі, захопленасць старажытнагрэчаскім яе “дзяцінствам”, калі і навакольны свет, і людзі, і багі суіснуюць і самарэалізуюцца ў гармоніі геніяльнай прастаты і адназначнасці – не выпадковая прыхамаць пісьменніка-інтэлектуала. Гэта своеасаблівыя ўцёкі, адпачынак, духоўная нірвана для чалавечага духа, змучанага неадназначнасцю, заблытанасцю этычных і эстэтычных катэгорый сучаснага свету.

Далёкае дваццатае сталецце!
Яно як сон, якога немагчыма расказаць.
Ці як вада распырсканая, што з вышыні пральецца
На камень дзікі воляю нябёс.

Яно было жыццём маім. Яго я нёс
Ў сабе, як у амфары каштоўнае віно...,

– сведчыць паэт у вершы “Насільшчык амфары”. (3. С.37). Аднак лірычны герой Я.Чыквіна ніколі не зыходзіць на пазіцыі тых знуджаных жыццём апалагетаў чыстае красы, якія ў пошуках уласнай духоўнай гармоніі ігнаруюць жорсткую рэальнасць сённяшняга свету, праблемы і беды чалавецтва, сваіх суродзічаў:

Заўсходні чалавек, красы староннік найзвычайны,
Я чую, як шумяць бярозы родныя санскрытам
ратавальным. (3. С.35)

Гэтыя радкі – не толькі пра душэўныя пакуты выгнанніка-паэта, пазбаўленага роднага краю (верш “Бемоль Сяднёва”), гэта, думаецца, і эстэтычнае крэда самога аўтара.

Пераадоленне страху трагічных прадчуванняў адносна лёсу сучаснай цывілізацыі, душэўную гармонію, суладнасць дум і адчуванняў у кнізе “Крэйдавае кола” ствараюць не толькі самі тэксты, але і ўвесь лад кнігі. Ужо сама назва падкрэслівае няспыннасць і непаўтаральную паўторнасць жыцця, што “імкнецца ў форму кола”, “крэйдавага кола”, якое сваім белым колерам вяшчуе святло і чысціню і служыць пэўнага роду абярэгам, магічнаю мяжой, якую не могуць пераступіць чорныя сілы. Працуе на агульную канцэпцыю кнігі і чароўны жывапіс грэчаскай мастачкі Марыі Стамаці, якая ў сваіх карцінах, увасабляючы колеры чатырох асноўных стыхій, што фармавалі быт і духоўны свет старажытных элінаў, перадае і нам іх светлы настрой бясхмарнай сузіральнасці і мудрай зачараванасці дасканаласцю і прыгажосцю свету.

Узвышана-светлая журба ўзнікае ад параўнання бясхмарнага, прадвызначанага багамі жыцця дзяцей прыроды Адысея і Наўзікаі з абцяжараным ведамі існаваннем сучаснага чалавека:

Ў прыбярэжным трысці змораны спаў Адысей.
А ў той час на той бераг рабыні прыйшлі і паселі,

Каб глядзець, як ідзе па пяску, нібыта музыка жывая,
Нібыта хваль марскіх накат, што самі сабою граюць,

Царэўна іх, багіням роўная, раздзета Наўзкая –
Перад красою цела юнага краса нат мора адступала. (3. С.7)

Верш гэты не паддаецца скарочанаму цытаванню ці банальнаму пераказу. У мяне асабіста ёсць прадчуванне, што ён стане такім жа хрэстаматыйна вядомым, як і “Даўно нежывы бацька полем ідзе...”. У кантэксце ж кнігі гэты твор і эмацыянальным зместам, і метрычным ладам кантрастна адцяняе і падкрэслівае іншы матыў – трагічна-неспазнавальнае расчараванне, мітуслівы неспакой прадстаўніка сучаснай цывілізацыі.

Серабрыцца лісце бярозы
Пад шаўковым ветрыкам жніўня.
Замыкаецца кола лёсу,
Замяняецца кроў у вадзіцу. (3. С.5)

Верш называецца “Vita mea” (“Маё жыццё”). Але ж Адысей і Наўзікая” таксама – “vita mea”, маё жыццё – наша жыццё. Яно як памяць пра згублены рай, якая напаўняе душу светлым смуткам, але разам з тым для нас, прадстаўнікоў хрысціянства, нясе ў сабе надзею вяртання – уваскрашэння. Які б ні быў індывідуальны лёс чалавека, як ні баліць нам свой уласны адыход і адыход нашых блізкіх — жыццё працягваецца. Яно несканчальнае, яно існуе побач з намі ў розных праявах і формах, кожная з якіх мае права на існаванне, і кожная з якіх спалучана з намі вядомымі толькі Найвышэйшаму Творцу повязямі. І таму не магу ўстрымацца, каб не працытаваць на заканчэнне яшчэ адзін твор Яна Чыквіна, дзе гэтая “боская формула жыцця” знайшла сваё цудоўнае паэтычнае ўвасабленне.

Зноў на магіле бацькоў вясна:
на жывой кветцы жывая пчала,
па траве маладой паўзе жук-таўсцяк,
вечны пясок нейк здрадліва нагрэты,
а болей нічога туды, углыб, не відаць.

Яны ж праз надмагільныя партрэты
на неўміручы свет усё яшчэ глядзяць,
і ён глядзіць яшчэ на іх, такіх жывых, дваіх,
стрымаўшы сонца вечнае ў вачах.

О, гэта боская формула жыцця,
што не ўмяшчаецца ні ў чалавечы дух,
ні ў логас мудрых кніг!
Можа хоць ім яна азорыцца на міг. (3. С.39).

Вось у гэтым памкненні да “боскай формулы жыцця”, у арганічным паяднанні дзвюх светапоглядных сістэм, дзвюх вялікіх цывілізацый — антычнасці і хрысціянства — бачыцца арыгінальнасць Яна Чыквіна як творчай асобы, як паэта.

1. Немагчыма ўступіць у адну і тую ж раку двойчы (З Янам Чыквіным гута-рыць Тэрэса Занеўская) // Сляза пякучая Айчыны. — Беласток, 2000. 2. Брыль Янка. Леташняе. З лірычных запісаў // Полымя. – 2002. – Нр. 3-4. 3. Чыквін Ян. Крэйдавае кола. — Беласток, 2002. 4. Дукса Мар´ян. Айчыне. // Полымя. — 2001. — Нр. 3. 5. Разанаў Алесь. “Безназоўны” верш Яна Чыквіна. // Сляза пякучая Айчыны. — Беласток, 2000.