|
Дзмітры
Шатыловіч
PАГНЕДА Ў НОЎГАРАДЗЕ
Як ў летаргіі, быццам нежывую,
Прывязлі варагі ў Ноўгарад Рагнеду.
На кані буланым з залацістай збруяй
Ехаў Уладзімір за павозкай следам.
Па загаду князя заняслі княгіню
У пакой вялікі ў княжацкім палацы,
Палажылі ў ложак мяккі з балдахінам
Ля акон вялікіх пры квадратным пляцы.
Лекарку князь хутка вызваў да дзяўчыны,
Загадаў ёй строга быць заўжды пры хворай
І даваць ёй лекі з сокам журавінным,
Каб хоць ачуняла, каб забыла гора.
Хворая ляжала тыдзень у гарачцы,
Слова не сказала – енчыла пакрыху,
Часам задрыжэла яе цела ў спячцы,
Часам шавяліла вейкамі паціху.
Князь штодзень прыходзіў у пакой да хворай,
Заглядаў ён да яе і ўночы,
Лекарку прасіў з вялікаю пакорай,
Каб паведаміла, калі хворая адкрые вочы.
Лекарка ёй клала на чало кампрэсы
І змывала з твару пот яе, і з цела,
Напар рабіла з кветак, з ягад лесу
І яе паіла імі вельмі ўмела.
A на трэці тыдзень ранкам нечакана
Моргнулі ў княгіні на вачах павекі,
Губы задрыжэлі з енкам загартанным,
З крыкам жаху блізкай небяспекі.
Лекарка падбегла, абняла дзяўчыну,
Гладзіла ёй рукі, словы ёй шаптала.
І адкрыла тая вочы на хвіліну,
І ледзь чутна – „Дзе я?” – запытала.
„Дома, Гарыслава. Вы ў сваім палацы!
Вы ўжо не княжна, а самая княгіня!”–
Лекарка ёй мовіла, сеўшы на матрацы. –
Будзеце тут дома першай гаспадыняй”.
Хворая, аднак, закрыла зноў павекі,
І праз сон паціху нешта мармытала.
Лекарка ізноў дала ёй хутка лекі,
Тая выпіла іх ды праз сон сказала:
„Дзе мой родны бацька? Што з маёю мамай?
І чаму братоў я тут сваіх не бачу?
Чую, як шалеюць ворагі за брамай...” –
Слёзы паплылі ёй па шчацэ ад плачу.
Лекарка пабегла, вартавым сказала,
Каб паведамілі князю аб княгіні.
Ды, як ён з’явіўся, хворая ўсё спала,
Твар яе прыгожы быў, як у багіні.
А на трэці дзень яна адкрыла вочы
І наўкол глядзела з жахам і здзіўленнем.
Дзесь за балдахінам бачыла, як крочыць
Нейкая жанчына ў вычварным адзенні.
Не магла ўспомніць ложка і пакою,
Як тут апынулася і як захварэла,
І чаму не можа варухнуць рукою,
І чаму баліць усё яе, як параненае, цела.
І тады пачула, як дрыжаць ёй губы –
Бо прыйшлі ўспаміны з Полацка, з асады,
Як ўцякалі людзі ад агня, ад згубы,
Як іх забівалі ворагаў ватагі.
Ў страху бацьку, матку ўспомніла з братамі,
Як іх, паланёных, прывялі да князя,
Як братоў пры матцы білі бізунамі
І як князь стараўся проста іх абразіць.
А далей бяспамяць...больш ужо нічога –
Дзе бацькі прапалі, ці браты жывыя...
Помніла, што возам ехала дарогай,
Чула, што балелі рукі, ногі, шыя.
А цяпер піць хоча, і за балдахінам
Бачыць зноў жанчыну, як ідзе паціху...
Застагнала, ўбачыўшы яе княгіня:
„Піць хачу – шапнула – дайце піць мне крыху”.
Лекарка падбегла з лекамі, з пакорай.
Цешылася вельмі, як паіла сокам,
Што пачула просьбу першы раз ад хворай,
Аб тым, што піць хоча, хоць была далёка.
Лекарка сказала, што чацвёрты тыдзень
Тут яна ляжыць, без памяці, у гэтым ложку.
Будзе рады князь, калі сюды ён прыйдзе
І пабачыць сам, што лепш ужо ёй трошкі.
Хворая ўздрыгнула. „Князь? Які?” – спытала.
„То ваш муж, княгіня. Вы ж – ягонай жонкай”.
І Рагнеда боль пачула, як ад джала,
Ад якога раптам застагнала звонка:
„Я не маю мужа, я яго не знаю.”
„А Ўладзімір-князь? Ён ёсць вашым мужам!”.
Аж устаць хацела бедная ў адчаі,
І па цэлым целе праляцела сцюжа.
„О, багі мае! За што такая кара?!
Каб прадаць мяне тут ворагу ў няволю,
Лепш далі б атруты поўну чару…” –
Плакала яна ад горычы і болю.
Лекарка ёй хусткай выцірала слёзы,
Гаварыла ёй, што князь яе кахае,
Што даўно прайшлі ўсе страхі і пагрозы
І яе тут шчасце і любоў чакае.
А яе ўзяў князь у Ноўгарад Вялікі,
Каб яна была ў яго тут першай жонкай,
Бо пачаць ён хоча з ёю род шматлікі,
Здольны кіраваць з ім роднаю старонкай.
Словы лекаркі лагодна, як наркотык,
Уліваліся княгіні ціха ў вушы,
Ласка рук яе, прыемны мілы дотык
Адагналі з сэрца грозны боль удушша.
І яна зноў моцным сном заснула,
Аб усім забылася на тры дні ды ночы.
І рукою рэдка нават варухнула,
Толькі адкрывала часам вочы.
Як ачнулася яна чацвёртым ранкам,
То спакойна папрасіла піць жанчыну.
Лекарка пазвала ўміг служанку,
З балдахіна ўраз адсунуўшы гардзіны.
І калі сядзела з лекаркаю разам,
Нечакана князь з’явіўся ля княгіні,
Цёпла прывітаў Рагнеду. Без абразы
Лекарцы сказаў, каб выйшла на хвіліну.
У вачах тады Рагнедзе пацямнела,
Не магла сказаць яму ні слова.
Князь прысеў пры ёй, уладна-смела,
Руку ўзяў яе, не чуючы адмовы.
І прасіў яе, каб выбачыла здзекі,
Зробленыя ім сям’і ўсёй Рагвалода.
Ён забіў іх з помсты – а яна навекі
Для яго адзінай стане асалодай.
Ён яе кахаў. Не меў ніколі сілаў,
Каб аддаць яе спакойна Яраполку.
Помста шуганула, як агонь, у жылах
За яе знявагу Дабрыні без толку.
Ён шкадуе ўсіх сваіх учынкаў дзікіх,
Але словаў ганьбы ён не мог прабачыць,
Як і смерці воінаў сваіх шматлікіх
Пры асадзе Полацка ў баях гарачых.
Каб бацькі здаліся ў горадзе без боя,
Не чакалі Яраполка на падмогу,
Рагвалод бы жыў там з жонкаю ў спакоі,
Ацалеў бы Полацк, не было б аблогі.
А цяпер ён хоча, каб яна, як жонка,
Кіравала домам і дзяцей радзіла,
Каб дзіцячы шчэбет, радасны і звонкі,
Чуць было ў палацы з чарадзейнай сілай.
„У цябе ёсць жонка, ты ж прывёз Алову!?” –
Прашаптала ціха да яго княгіня.
Аж здзівіўся князь, яе пачуўшы словы,
Як папрокі злыя здраджанай жанчыны.
„Ты мне будзеш першай жонкай і каханкай,
Бо Алова, знаю, не народзіць сына.
Яраполк таксама з жонкай жыў, грачанкай.”
Адказаў Рагнедзе князь з капрызнай мінай.
„Слаба мне!” – княгіня мовіла ледзь чутна –
„Я сама падумаць аб усім хацела...”
„Думай, дарагая, не будзь толькі сумнай,
Смутак вельмі шкодны для душы і цела”.
Выйшаў князь, княгіня на падушку ўпала,
І, закрыўшы вочы, ўспомніла пра Полацк,
Як сватоў ад Яраполка сустракала,
Як была пры іх шчаслівай і вясёлай.
Потым Дабрыня з’явіўся нечакана,
І яна яго абразіла дарэмна.
То была яе найгоршая загана –
Давяла яна да лютасці нікчэмнай.
А цяпер яна – ў руках забойцы бацькі.
І гаворыць ёй, што ён яе кахае...
Выхаду няма з князёўскай пасткі,
Толькі згода з ім – іначай смерць чакае...
Лекарка прынесла харч абедні,
І княгіня першы раз пачула голад.
Цераз паўгадзіны ўстала зноў Рагнеда,
На пасцелі села, глянула наўкола.
Папрасіла потым лекарку, каб разам
З ёю перайсці аж да акна ў пакоі...
Лекарка тут жа споўніла яе прыказы,
Прытрымаўшы моцна ўсю яе рукамі.
Аглядзела пляц вялікі ля палацу
І варагаў муштру, шлемы іх і зброю.
Вочы памутнелі ў беднае ад плачу,
Чуючы іх крыкі, прагныя разбою.
На чацвёрты дзень княгіня рана ўстала
І зышла з пасцелі ў радасным настроі,
І, прыкрыўшы ложак белым пакрывалам,
Самастойна пачала блукаць па ўсім пакоі.
Тут і князь з’явіўся... Усцешаны, смяяўся,
Глянуўшы, як ходзіць стройная княгіня:
„Слава Гарыславе! Цуд вялікі стаўся!
Гэта для мяне вялікая навіна!”
Цераз тыдзень князь прадставіў ёй Алову,
Аб’явіў Рагнеду першаю княгіняй.
„Будзеш ёй пакорнай! І вучыся мовы!” –
Князь сказаў Алове, нібы з нейкай кпінай.
Памірылася княгіня з лёсам строгім,
А да Яраполка чула злосць з пагардай,
Што ён не прыйшоў да іх у час аблогі,
Разам з моцным войскам пад яго камандай.
Падбухторвала Уладзіміра Рагнеда,
Каб на Кіеў у паход хутчэй збіраўся.
Там яго чакае перамога! –
Хоча, каб вялікім князям ён застаўся.
Князь паверыў ёй, што Кіеў возьме цудам,
І ў паход пайшоў у радасным настроі.
З дапамогай ваяводы юды-Блуда [1]
Горад Кіеў ён узяў зусім без бою.
Яраполк уцёк у Родню сам са страху
І пакінуў кіяўлян на волю лёсу.
Здраднік Блуд паслаў яго на плаху –
Там яго забілі каты, па даносу.
Яраполкаву цяжарную грачанку
Князь зрабіў сваёю жонкай неадкладна,
Даў ёй пекны дом, ля Кіева дзялянку,
Дзе яна радзіла хутка Святаслава.
А за ёю ў Ноўгарадзе Гарыслава
З крыкам радасці ўрадзіла мужу сына,
І яго назвала імем Ізяслава,
Каб ён мог уславіць родную краіну.
Як даведаўся Уладзімір, што Рагнеда
Урадзіла ўжо наследніка спагадна,
Больш уцешыўся, як з кіеўскай пабеды,
Аж у Ноўгарад прымчаўся нечакана.
Потым даў наказ, каб побач пры сталіцы
Вёску збудавалі для яе пры лесе –
Там Рагнеда з сынам мае пасяліцца,
Будзе слухаць летам салаўіных песень.
А цяпер дзве жонкі забірае ў Кіеў,
Будуць жыць з ім разам у яго палацы.
Хоча цалаваць ім вусны, вочы, шыю,
Хоча быць з княгіняй ноччу пры дзіцяці.
[1] Блуд – Ваявода Кіеўскі пры князю Яраполку, якому той жа князь вельмі верыў, аказаўся яго і здраднікам. Падкупіў яго князь Уладзімір, і той напалохаў Яраполка тым, што кіяўляне хочуць яго аддаць на смерць князю Уладзіміру. Сам жа князь Яраполк уцёк з Кіева ў горад Родню. Кіяўляне, убачыўшы, што іх князь Яраполк уцёк, падпарадкаваліся без бою князю Уладзіміру. Калі войскі князя Ўладзіміра акружылі Родню, Блуд угаварыў князя Яраполка дагаварыцца з Уладзімірам. Князь Яраполк паверыў і паехаў у Кіеў, але там варагі князя Уладзіміра яго забілі.
Публікуецца на сайце з ласкавай
згоды Беларускага Літаратурнага Аб'яднаньня "Белавежа"
|
Польскі аўкцыён
