ВЫСНОВЫ
Галоўная мэта дадзенага даследавання заключалася ў асансаванні з’яў літаратурнага працэсу Беларусі першай паловы XIX ст. у кантэксце рытуальнай практыкі і міфалагічнага дыскурса індаеўрапейскай архаікі і хрысціянскай кніжнасці. Пры гэтым нас перш за ўсё цікавілі як формы трансфармацыі асноўных касмалагічных, міфалагічных і рытуальных канцэпцый, якія вызначаюць характар беларускага этнічнага Космасу, у з’явы чыста літаратурнага кшталту, лёгшыя ў падмурак новай беларускай літаратуры, так i глыбінны змест гэтага працэсу.
Распрацоўка гэтага запатрабавала разгляду шэрагу больш прыватных праблем, у беларускім літаратуразнаўстве практычна нераспрацаваных.
Адной з такіх праблем стала рэканструкцыя мастацкай мадэлі свету ў творах Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, В. Дуніна-Марцінкевіча і апісанне яе праз рытуальную апазіцыю «сакральнае-прафаннае» як найбольш агульную для любой архаічнай традыцыі. Апазіцыя «сакральнае-прафаннае» – гэта перш за ўсё апазіцыя «Космас-Хаос», дзе Космас утвараецца з Хаосу пры здзяйсненні першакасмагоніі, першарытуалу і адрозніваецца наяўнасцю Закону як асноўнага прынцыпу яго арганізацыі. Энтрапічная прырода Хаосу выклікае неабходнасць паўтарэння касмагоніі, дзе яна становіцца сакральным прэцэдэнтам, узорнай мадэллю для перыядычнага паўтарэння. Праз гэта сама ідэя дзяржавы-Радзімы як універсальная форма этнічнай самаарганізацыі і самаўпарадкавання з непазбежнымі узлётамі, падзеннямі і новымі ўзлётамі самым непасрэдным чынам звязана са сферай сакральнага, дзе касмаганічны рытуал дадзенай культурнай і міфалагічнай традыцыі заўсёды ёсць інварыянт шэрагу этнаганічных рытуалаў гэтай традыцыі.
Гэта абумовіла неабходнасць вычлянення з тканіны даследуемых мастацкіх тэкстаў фармальнай схемы рытуалу наогул і касмагоніі-ініцыяцыі ў прыватнасці. Асаблівую ўвагу ў гэтых адносінах прыцягнула адлюстраванне ў аналізуемых творах крызісных момантаў існавання дзяржавы – этнічных крызісаў: заснавання сталіцы i набыцця рэлігіі; пакарання за грахі са стратай дзяржаўнасці ў выніку гэтага пакарання; адраджэння страчанай дзяржаўнасці (у нашым выпадку, толькі мяркуемага) . У найбольш шырокім анталагічным кантэксце гэтыя тры фазы міфалагізаванай этнічнай гісторыі адпавядаюць фармальнай схеме ініцыяцыі: нараджэнню і сталенню («Радзівіл, альбо Заснаванне Вільні» Я. Чачота, «Стаўроўскія дзяды» В. Дуніна-Марцінкевіча), смерці («Падземны звон на горцы ў Пазяневічах», «Свіцязь», «Наваградскі замак» Я. Чачота, «Люцынка, альбо Шведы на Літве» В. Дуніна-Марцінкевіча), адраджэнню («Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» Я. Баршчэўскага).
Акрамя таго, кожны са згаданых этнічных крызісаў, які мае стваральны імпульс (заснаванне сталіцы і набыццё рэлігіі, постэсхаталагічнае адраджэнне дзяржаўнасці), мае выразную трохчленную падструктуру, якая ўключае ў сябе:
а) выяўленне старога сакральнага цэнтра свету, як найбольш касмалагізаванай кропкі прасторы, функцыяй якога з’яўляецца трансляцыя ў прасторы і часе гістарычнай памяці, скіраванай на захаванне пераемнасці сакральнай гісторыі этнасу;
б) заснаванне новага сакральнага цэнтра свету, мэтай якога з’яўляецца набыццё/аднаўленне новых/старых патэнцый развіцця грамадства, якія застаюцца нязменнымі на ўсім працягу сакральнай этнічнай гісторыі: прыярытэт духоўнага над матэрыяльным, класавы салідарызм, аўтарытэт продкаў;
в) засваенне соцыўмам новага сакральнага цэнтра свету з мэтай найбольшай актуалізацыі здабытых патэнцый і пашырэння іх уплыву на ўсё грамадства.
У сваю чаргу, кожны з гэтых этапаў мае сваю трохчленную падструктуру, якая, у сваю чаргу, з’яўляецца структурай ініцыяцыі:
а) герой-ініцыянт выходзіць за межы соцыўму;
б) герой-ініцыянт сімвалічна ці «рэальна» памірае праз ахвярапрынашэнне ці самаахвяраванне;
в) герой-ініцыянт адраджаецца да новага жыцця ў новым сакральным статусе.
Тым самым, у творчасці Я. Чачота, Я. Баршчэўскага і В. Дуніна-Марцінкевіча міфалагізаваная этнічная гісторыя прадстае як трохузроўневая сістэма са складанай іерархіяй, дзе кожнаму элементу вышэйшай трохчленнай структуры адпавядаюць тры элементы яе падструктуры. У рэальных мастацкіх тэкстах некаторыя элементы гэтай сістэмы могуць толькі кантэкстуальна абумоўлівацца, альбо могуць накладвацца адзін на адзін, аднак гэта не змяняе самой сутнасці сістэмы, якая пабудавана па агульных законах рытуалу, і якая яго логікай дэтэрмінуецца.
У творах Я. Чачота, Я. Баршчэўскага і В. Дуніна-Марцінкевіча фігуруюць жаночыя вобразы, якія лакалізуюцца ў сакральным цэнтры свету як найбольш касмалагізаванай кропцы прасторы. У сувязі. з гэтым, перад намі паўстала неабходнасць высветліць, у якой ступені гэтыя жаночыя вобразы могуць служыць мастацкімі персаніфікацыямі абстрактнай ідэі дзяржавы-Радзімы як сакральнага аб’екта. На падставе аналізу вобразаў “пастушкі”, Касі, Люцыны і Плачкі мы вызначылі, што ўсе яны маюць рысы Прыроды, Маці, Багіні (жрыцы), Горада, Царквы, што ў сукупнасці і вызначае паняцце дзяржавы-Радзімы.
Тым самым, мы вызначылі сутнасць анталагічнага аспекту сакралізацыі ў літаратуры як адносіны дынамічнай раўнавагі паміж сакральным і прафанным у мастацкай прасторы і часе, рэгулюемыя логікай рытуалу.
Анталагічны аспект сакралізацыі ўтварае знешнюю форму гэтага працэсу. Унутраны змест працэсу сакралізацыі складае яго ідэалагічны аспект, калі фармальны касмаганічны архетып уключаецца пісьменнікам у кантэкст вонкавай культурнай традыцыі, якая вызначае найважнейшыя этычныя прыярытэты этнасу. Такой культурнай традыцыяй і для новай беларускай літаратуры стала хрысціянства наогул і каталіцтва ў прыватнасці. Таму асноўныя пастулаты беларускай нацыянальнай ідэі, адлюстраваныя ў літаратурных творах першай паловы ХІХ ст., знайшлі сваё выяўленне ў паняццях і метафарах менавіта гэтай традыцыі.
Асноўны канфлікт любога міфалагічнага ці міфалагізаванага тэкста, а менавіта, канфлікт паміж сакральным і прафанным, у прааналізаваных творах вызначаецца як супрацьстаянне Закону Бога, Закону Кесара і Закону Прыроды.
У творах, у аснову якіх пакладзена паганская канцэпцыя светабудовы (“Радзівіл, альбо Заснаванне Вільні” Я. Чачота, «Стаўроўскія дзяды» В. Дуніна-Марцінкевіча, процістаянне сакральнага і прафаннага – гэта процістаянне Закону Багоў і Закону Кесара, з аднаго боку, і Закону Прыроды, з другога. У выніку рытуальнага паяднання ў сакральным цэнтры свету гэтых палюсоў сакральная этнічная гісторыя атрымлівае стваральныя імпульсы развіцця: набыццё сталіцы і дзяржаўнасці, набыццё рэлігіі.
Сама «смерць» этнічнага Космасу, якая абвясціла актуалізацыю новай хрысціянскай мадэлі свету («Падземны звон на горцы ў Пазяневічах», «Свіцязь», «Наваградскі замак» Я. Чачота, «Люцынка, або Шведы на Літве» В. Дуніна-Марцінкевіча), была выклікана тым, што гэтае рытуальнае адзінства было парушана на карысць Закону Кесара, калі Закон Багоў і Закон Прыроды, якія ў хрысціянскай мадэлі свету ўвасабляюць адзіны Закон Бога, былі выдалены на далёкую перыферыю соцыўму.
Таму, галоўнай задачай постэсхаталагічнай касмагоніі («Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» Я. Баршчэўскага) было новае рытуальнае аб’яднанне сакральнага Закону Бога і прафаннага Закону Кесара, калі, згодна з хрысціянскай дактрынай, сам Бог будзе сярод людзей адначасова і Богам, і Кесарам.
Натуральна, што з гэтай прычыны страчаная дзяржава-Радзіма пачала асэнсоўвацца як страчаны чалавекам за грахі Рай – Царства Божае, дзе ахвярны шлях народа да Радзімы – гэта шлях хрысціяніна да Бога. У той ступені, у якой пасрэднікам паміж хрысціянінам і Богам выступае Месія-Хрыстос, які прыняў ахвярную смерць на крыжы, пасрэднікам паміж народам і Радзімай павінен стаць этнічны Месія, які праз сваю ахвярную смерць сімвалічна заручаецца з Радзімай. Неадназначны статус этнічнага Месіі як сына-жаніха Радзімы цалкам ляжыць у рэчышчы міфалагічнай традыцыі і самым непасрэдным чынам звязаны з сімволікай ініцыяцыі. Менавіта таму ў творы Я. Баршчэўскага Радзіма набывае выразныя рысы як Сафіі, «нявесты Хрыстовай», так і Панны Марыі.
Такім чынам, у творах Я. Чачота, Я. Баршчэўскага, В. Дуніна-Марцінкевіча страчаная дзяржава-Радзіма набывае выключную сакральную вартасць, супаставімую з вышэйшымі каштоўнасцямі хрысціянства, калі служэнне Радзіме ўяўляецца менавіта «культавым служэннем».
Польскі аўкцыён
