|
 ДАДАТАК
ВОБРАЗ РАДЗІМЫ-НЯВЕСТЫ Ў ЛІТАРАТУРЫ БЕЛАРУСІ XIX – ПАЧАТКУ XX СТ.
Даволі ўстойлівым архетыпам у еўрапейскай літаратуры і фальклоры з’яўляецца вобраз Радзімы-маці. Радзіма-каханая амаль не прадстаўлена ў літаратуры. Выключэннямі могуць служыць воклічы А. Блока («О Русь моя! Жена моя! До боли // Нам ясен долгий путь!» [25, 235]), С. Ясеніна («О родина...всю тебя, как знаю, // Хочу измять и взять, // И горько проклинаю // За то, что ты мне мать» [44, 141].), а таксама пэўныя матывы ў творчасці Майроніса («Маладая Літва» (1907)) і нешматлікія іншыя прыклады. Аднак, усе гэтыя прыклады ў адпаведных літаратурах з’яўляюцца адзінкавымі і сведчаць не столькі аб пэўнай тэндэнцыі, колькі аб індывідуальнасці гэтых творцаў. Узорамі ж іншага роду выступаюць творы польска-беларускага літаратурнага памежжа, дзе вобраз Радзімы-каханай з’яўляецца традыцыйным.
Для польска-беларускіх крэсовых рамантыкаў часта вымушанае расстанне з Радзімай асэнсоўвалася як расстанне з каханай. Прыкладам гэтаму можа служыць санет «Пілігрым» з крымскага цыклу А. Міцкевіча, дзе пасля прачуленага звароту да Літвы, паэт згадвае сваю каханую, праводзячы тым самым паміж імі паралель: «Літва! Спявалі мне твае лясы...<...> Чаму ж у расстані ўвесь час уздыхаю, // Па той, што кахаўся раней» [115, 42]. Гэтую традыцыю працягвае і В. Дунін-Марцінкевіч, які ў вершы «Вандроўнік» сярод ідылічных чужых краявідаў згадвае сваю каханую: «...узняу вочы ў неба, зрасіў слязою: // «Дай, божа, любай маёй спакою...» // І слаў уздыхі ў яе хаціну // Ён песціў згадкі аб ёй адзінай» [41, 418]. Падобныя матывы вызначаюцца і ў яго ж вершы «Смутак на чужыне», і з «Зорцы Венеры» М. Багдановіча. Вельмі сугучныя да гэтых урыўкаў і словы Сына Буры аб Плачцы з апавядання «Сын Буры» Я. Баршчэўскага: «Я наведаў далёкія краіны, сярод чужога народа яе журботны голас заўсёды гучаў у маіх вушах. Пераплываў моры, – шумныя хвалі не маглі заглушыць яе журботнага спеву. Усюды яна была маёй адзінай марай» [20, 139]. Тым самым, мэтай вандроўніка-пілігрыма, святыняй, якую ён павінен дасягнуць, выступае менавіта Радзіма-каханая.
Таму, калі пошукі Радзімы ўвасабляліся як пошукі каханай, то вяселле павінна было стаць лагічным заканчэннем гэтых пошукаў. Значэнне «вяселля як сімвала нацыянальнага адраджэння» [29, 20] адзначаў даследчык П. Васючэнка адносна творчасці Я. Купалы. Ён заўважае, што Беларусь у Я. Купалы – гэта складаны, «двуадзіны» вобраз, дзе «жанчына <...> паўстае то ў абліччы Маладой (Паўлінка, Алёнка, Зоська), то Старой (Гануля, Марыся)». І далей, «вяселле ў гэтай сувязі паўстае і як свята Маладой Беларусі (яе вызваленне, шчасная будучыня), і Старой (магчымасць паўтарыцца ў дзецях, у нашчадках, перадаць спадчыну)» [29, 22]. Тым самым, двуадзінства вобраза Беларусі ў творчасці Я. Купалы, на нашу думку, – гэта мастацкае ўвасабленне рытуальнага двуадзінства смерці-адраджэння, двуадзінства мацярынства і вечнай дзявоцкасці.
Далей П. Васючэнка зазначае: «Ні ў адной з Купалавых п’ес, апроч «Адвечнай песні», вяселле не гуляецца, хаця згадваецца ўсюды. Не дачакалася свайго вяселля ні Паўлінка, ні Зоська. У «Тутэйшых» Гануля пытаецца ў Здольніка і Аленкі, калі будзе іхняе вяселле. Янка адказвае досыць празрыста: калі апошняга акупанта прагоняць з Бацькаўшчыны. Працяг сімвалічнага шэрагу, звязанага з вяселлем, знаходзім у вершы «Маладая ачуняла» і паэме «Безназоўнае». Але нават у «Безназоўным», дзе Маладая нібыта набыла свой пасад, вобраз не набывае завершанасці: паняцце «безназоўнага» сімвалізуе непрадказальнасць, нявыеўленасць далейшага лёсу Маладой» [29, 22]. Нешта падобнае мы можам вызначыць і адносна творчасці Я. Баршчэўскага. Супраць сваёй волі і волі бацькоу выходзіць замуж за Карпу Агапка («Пра чарнакніжніка...»), адпаведна павінна заручыцца з Ільёй Алена («Ваўкалак»). Цыган Базыль так і не скончыў апавяданне аб узыходжанні на гару Адольфа («Жабер-трава») і яшчэ толькі калісьці павінен з’явіцца чалавек, які ўзнімецца на Пачаноўскую гару і «пазнае» сірату («Плачка»). Балады Я. Баршчэўскага «Дзве бярозы» [187], «Дзявочая крыніца» [190], «Русалка-варажэйка» [189] – гэта таксама гісторыі трагічнага кахання, якое не прывяло да шлюбу.
Для У. Сыракомлі сама магчымасць святкавання вяселля звязваецца са «старымі добрымі часінамі»: «Ды за маю маладосць, бывала, // Песні вясельныя моладзь спявала. // Хорам пяялі, смяяліся хорам, // Сёння смяяцца забыліся з гора» [144, 159]. Нават апавяданне пра даўнейшае святкаванне вяселля, перарываецца ўварваннем чагосьці страшнага і варожага: «3 акна, знадворку, са змроку ночы // Зірнулі страшна чыесьці вочы, // Твар дзікаваты блішчыць праз шыбу, // Рудабароды, разбойнік нібы. // 3-пад вусаў зубы свіцяцца ў роце, // І галавою трасе страхоцце» [144, 161].
Вяселле гуляецца ў баладзе Я. Чачота «Радзівіл, альбо Заснаванне Вільні» (вядома, з пэўнымі агаворкамі), «Стаўроўскіх дзядах» і «Люцынцы...» В. Дуніна-Марцінкевіча. Плёнам гэтых вяселляў у першым выпадку, становіцца набыццё дзяржаўнасці, у другім – прыняцце рэлігіі, у трэцім – захаванне надзеі на вызваленне Радзімы. Акрамя таго, менавіта ў метафары вяселля асэнсоўваецца Я. Баршчэўскім непазбежнае аднаўленне дзяржаўнасці.
Відавочна, што вобраз вяселля як сімвала нацыянальнага адраджэння дастаткова трывалы ў польска-беларускай літаратурнай традыцыі. Разам з тым, даследчык П. Васючэнка ў дачыненні да творчасці Я. Купалы сцвярджае, што вобраз вяселля-нацыянальнага адраджэння як спецыфічны літаратурны вобраз, запачаткаваны ў рэчышчы сімвалізму, перадусім польскага і запазычаны Купалам з паэтыкі польскага драматурга-сімваліста С. Выспянскага [29, 20]. Калі з прыярытэтнасцю ўплыва на Купалу менавіта «Вяселля» С. Выспянскага можна, бадай што, пагадзіцца, то выснова даследчыка аб «сімвалісцкіх» вытоках вобраза вяселля выклікае з нашага боку пярэчанне. Мы лічым, што вытокі гэтага вобраза больш даўнія і бяруць свой пачатак у паэтыцы польска-беларускага рамантызму. Для абгрунтавання гэтай высновы мы лічым неабходным параўнаць вобразы Маладой Беларусі, дзе за аснову будзе ўзяты верш Я. Купалы «Маладая Беларусь» (1911-1912 гг.), і Плачкі Я. Баршчэўскага. Гэта нам таксама дазволіць прасачыць трансфармацыю асноўных ідэй этнічнай касмагоніі Я. Баршчэўскага ў творчасці яго геніяльнага паслядоўніка.
1. Як у сімволіцы вобраза Плачкі Я. Баршчэўскага, так і ў сімволіцы Беларусі Я. Купалы вельмі важную ролю адыгрываюць сонца і зоркі: «Сонца полымем вызвала к слаўнай сяўбе, // Зоры веру ўлілі сілам зломаным» [78, 137]; «Я ўзышла, расцвіла непагаснай зарой» [78, 65]; «Аднаўлю сэрцы іхнія гартам, надзеяй, // Пакажу ім жыцця іх праўдзіву зару...» [78, 65]; «Малюся я гэтаму сонцу на небе // І зоркам, што ночкай мігцяцца» [78, 127]. Разам з тым, трэба адзначыць, што сонца і зоркі для Купалы могуць быць таксама атрыбутамі «цара неба і зямлі», «цара цароў» («Вачамі сонейка і зор агністых // Агляд ты робіш дзень і ноч міроў...» [78, 132]), што не перашкаджае нам зрабіць выснову аб сонцы і зорках як сакральных атрыбутах Маладой Беларусі – Радзімы.
2. Падобна да Плачкі, Маладая Беларусь увасабляецца як крыніца («I крыніцай жывой над над айчынай сваёй // Паплыла, пацякла неспыняная» [78, 137]), прычым, Купала падкрэслівае, што крыніца паплыла «над айчынай». Гэта сведчыць аб лакалізацыі Маладой Беларусі ў самым «версе» рытуальнай вертыкалі «ніз – верх», што можа служыць пэўнай алюзіяй на гіпатэтычную «гару», падобную да Пачаноўскай.
3. Адным з атрыбутаў Плачкі з’яўляецца вянок, які ў фальклоры выступае сімвалам дзявоцкасці і важнай часткай шлюбнага ўбрання: «Яна (Плачка. – С. Д.) вешала на руіны вянкі палёвых красак...» [20, 128]; «Ты спаткала мяне ў той час у сукенцы вясёлкавых барваў і з кветкамі на галаве...» [20, 139]. Тое ж самае мы можам вызначыць і адносна купалаўскага вобразу Маладой Беларусі («3 свойскіх кветак-пралесак – карона твая...» [78, 137]), дзявочы вяночак якой часам асэнсоўваецца паэтам як карона валадарнай царыцы: «Як сама царыца // У залатой кароне, // Йдзе яна ў вяночку // Паміж спелых гоняў» [78, 116]. У вершы «Выйдзі» гэтая карона трансфармуецца ў цярновы вянок – сімвал пакутніцтва і выбранніцтва («Сплецену з церняў маеш карону...» [78, 127]), а ў «Безназоўным» – у шлюбны вянок: «На галоўцы вянок з сініх васілёчкаў...» [78, 113].
4. Я. Баршчэўскі неаднаразова звяртае ўвагу на тое, што Плачка – сірата. Гэты ж матыў шырока прасочваецца і ў Я. Купалы: «Годзе ў полі, у лясах ты, старонка, і так // Сіратой начавала забытаю...» [78, 138].
5. У апавяданні Я. Баршчэўскага «Сын Буры» галоўны герой кажа, што Плачка «з высокіх гор паказала <яму> далёкі свет, над якім пад аблокамі луналі арлы», і з таго часу ён вырашыў «высока, далёка ляцець і пабачыць, што дзеецца на свеце» [20, 139]. Вышэй намі было выказана меркаванне, што ў гэтым выпадку мы маем справу з рымінісцэнцыяй з кнігі «Выйсце» (19, 4), дзе Бог насіў народ Ізраіля нібыта на арліных крылах, пакуль не прывёў да Сябе, што было раўназначным набыццю Радзімы. Нешта падобнае мы можам вызначыць і адносна вобраза Маладой Беларусі. Даследчык Г. Праневіч вызначае, што «абрад узнясення маладой Беларусі на пасад апярэджваецца вобразамі «пасланцоў-сакалоў», «сакалінай сям’і», «сакалінага гнязда» і г.д. « [128, 46]. Разам з тым, мы лічым неабходным вызначыць адну паказальную неадпаведнасць: прыналежнасцю сокалаў заўсёды выступаюць менавіта арліныя крылы, як гэта адбываецца ў вершы «Маладая Беларусь»(1911-1912): «Расцвітай жа, узнімай на арліных крылах // Душы, сэрцы і думы заспаныя...<…> Падымайся з нізін, сакаліна сям’я...» [78, 138]. Яшчэ адным прыкладам падобнага роду могуць служыць радкі з верша «I вецер, і сокал, і я...» (1910), дзе таксама з’яўляецца вобраз сокала-арла, прычым мэтай яго палёту выступаюць сонца і зоркі: «Пад зоркамі сокал завіс, // Глядзіць па-арлінаму ўніз. // Там сокалу свету не жаль; // Мілей яму небная даль. // Як сокал, і я б мкнуў да зор: // Там сонца, раздолле, прастор...» [78, 96]. Вызначаная намі дваістасць знікае ў паслярэвалюцыйных вершах «Арлянятам» (1923): «Гэй, узвейце сваім крыллем, // Арляняты, буйна, бурна...» [78, 195], і «У вырай» (1920): «...I зведываць светы арліным узмахам» [78, 184]119. Прычым, арлянятамі паэт называе «вольных птахаў, патомкаў крывічаў» [78, 184] – г.зн. народ Беларусі.
Гэтая дваістасць вобраза сокалаў-арлоў назіраецца, за выключэннем верша «Песня званара» (1909), толькі ў творах, напісаных да 1917 года. На нашу думку, ужыванню паэтам біблейскай сімволікі арла перашкаджала непажаданая для яго геральдычная асацыяцыя – расейскі імперскі арол. Толькі пасля рэвалюцыі, калі старая геральдыка страціла сваю актуальнасць, Купала скарыстаў класічны вобраз у традыцыйным варыянце.
На нашу думку, у Я. Купалы, як і ў Я. Баршчэўскага, сам народ нібыта на арліных крылах павінен дасягнуць Радзімы-Бога. Неабходна вызначыць, што вобраз арла менавіта ў гэтым сэнсе зусім не выпадковы для літаратуры Беларусі. К. Тураўскі ў «Пахвале Ефрасініі Полацкай» характарызуе яе такім чынам: «Еуфросиния – небопарный орёл, // попариши от Запада и до Востока, яко луна солнечная, // просветиши всю землю Полоцкую!» [7, 35]. Тут К. Тураўскі параўноўвае з арлом асобу, стаўшую адной з іпастасяў Радзімы для беларускага Адраджэння120, сонцам асвяціўшую «ўсю зямлю Полацкую».
6. Мэтай «арлінага» ўзлёту для Я. Купалы становіцца «слава»: »I зведываць светы арліным узмахам. <...> Час вылецець к славе з пагібельнай плесні» [78, 184]. Даследчык Г. Праневіч заўважае, што ў творчасці Купалы «матыў славы <...> дамінуючы і вызначальны прынцып у падыходзе да адлюстравання Беларусі» [128, 45]. Сапраўды, гэты матыў вельмі пашыраны і прасочваецца ў вершах «У вырай!», «Над сваёй Айчызнай», «Маладая Беларусь» (1909), «Выйдзі...», «3 кутка жаданняў», «Прарок», «Маладая Беларусь» (1911-1912), «На смерць Сцяпана Булата» і інш.
Мы лічым, што матыў «славы» ў творах Я. Купалы генетычна звязаны з біблейскім канцэптам «Славы Божай», адлюстраваным у творчасці Я. Баршчэўскага ў вобразе Плачкі-Радзімы.
7. Выключны ў сваёй выразнасці вобраз Радзімы (як плачкі-нявесты ў творы Я. Баршчэўскага), з’яўляючыся метафарай ініцыяцыйнай смерці-адраджэння, сімвалізуе вечную пераемнасць жыцця і яго перамогу над смерцю, знаходзіць свой працяг і ў паэме Я. Купалы «Яна і Я». Сімвалічны шлюб паэта з Радзімай суправаджаецца вясельным гімнам, падобным на галашэнне плачак: «Стаялі мы. Нявіданыя дзівы // <...> // Вясельны гімн, як плачкі, нам запелі...» [79, 94].
Таму і Я. Баршчэўскі, і Я. Купала асэнсоўваюць Радзіму-Беларусь у вобразе нявесты, дзе шлюб з’яўляецца сімвалам нацыянальнага адраджэння. У такім выпадку, калі другім суб’ектам сакральнага шлюбу Я. Баршчэўскі бачыць Месію, то нешта падобнае мы можам вызначыць і адносна творчасці Я. Купалы.
Тэма Месіі намячаецца Я. Купалам у вершы «Песня сонцу»: «3 непатульнай, пакорнай зямліцай // Заручыся, шлюб вечны вазьмі, // Разлівайся люстранай крыніцай...<...> Аднаві славу нашай старонцы...» [78, 82], дзе гучыць заклік да сонца заручыцца з «непатульнай» зямліцай (параўн. з сіратой-Плачкай Я. Баршчэўскага), гучыць матыў «славы», якая можа аднавіцца ў выніку гэтага шлюбу, і прысутнічае міфалагема крыніцы як атрыбут сакральнага шлюбу. Той жа вобраз сонца як жаніха прысутнічае і ў вершы «Не праспі», дзе паэт звяртаецца ўжо да дзяўчыны, прычым, да «сонцу роўнай дзяўчыны»: «Устань, зніміся, схамяніся, // Умыйся сочнаю расою, // Сэрцам к сонцу прытуліся...» [78, 116]. Тым самым, намячаецца шлюбная пара: Зямліца-дзяўчына – сонца.
Побач з тым, што сімвалы сонца і вясны як архаічныя метафары сезоннага адраджэння прыроды ўласцівыя любому фальклору, у творчасці Я. Купалы яны набываюць ярка акрэслены хрысціянскі характар, што дае нам падставы атаясаміць купалаўскі вобраз сонца з вобразам Месіі. У вершы «Не праспі» атрыбутам сакральнага шлюбу паміж Зямліцай-дзяўчынай і Сонцам паэт вызначае крыж: «...Не пужаючыся крыжа, // Сонцу роўная дзяўчына!» [78, 116]. Хрысціянская сімволіка крыжа паказальная ў тым сэнсе, што яна ўвасабляе ідэю збавіцельнай смерці-пакуты і паследуючага ўваскрашэння да новага жыцця, дзе шлюб – гэта смерць.
Разам з тым, і «слава», набыццё якой з’яўляецца мэтаю заручын з Сонцам («Аднаві славу нашай старонцы...» [78, 82]), у новазапаветнай традыцыі таксама выступае як сімвал ахвярнай месіянскай смерці, аб чым згадваецца ў «Дабравесці паводле Марка». Калі Ісус прарочыць вучням сваю смерць, апосталы Якуб і Ян просяць яго: «дай нам сесьці ў Цябе, аднаму праваруч, а другому леваруч, у славе (падкрэслена намі. – С. Д.) Тваёй» (Паводле Марка…10, 37). Ісус ім на гэта адказвае: «ня ведаеце, чаго просіце; ці можаце піць чару, якую Я п’ю, і хрысьціцца хрышчэннем, якім Я хрышчуся?» (Паводле Марка...10, 38). 3 гэтага вынікае, што крыж і слава – гэта выключна месіянскія атрыбуты.
Гэты выключны сакральны статус суб’ектаў шлюбу, адлюстраванага Купалам, – Радзімы і Месіі, найбольш яскрава выяўляецца ў вершы «Заручыны»: «Пад хвойкай высокай мы селі з табой, // Як цар і царыца...» [78, 120]. Яшчэ вышэй, на недасягальную анталагічную вышыню, гэты статус узнімаецца ў паэме «Яна і Я» – прачуленым гімне любові да Радзімы: «Богамі хай станем мы паміж людзьмі, // Нябёснага князямі міру!» [78, 105].
Што тычыцца непасрэдна вобраза Сонца, то ў хрысціянскай традыцыі яно сімвалізуе менавіта Хрыста-Месію, што выявілася ў тым жа «Апакаліпсісе Яна Багаслова» («І горад ня мае патрэбы ні ў сонцы, ні ў месяцы на асьвятленне сваё; бо слава Божая асьвятліла яго, і сьветач ягоны – Ягня. Выратаваныя народы будуць хадзіць у сьвятле ягоным, і цары зямныя прынясуць у яго славу і гонар свой» (Адкрыцьцё 21, 23), дзе Хрыстос-Месія блізка супастаўляецца са «Славай Божай» і ўвасабляецца як Сонца і жаніх «нябёснага Іерусаліма»-Радзімы. Увасабленне Хрыста-Месіі ў Сонца, знайшло сваё адлюстраванне і ў літаратурнай традыцыі Беларусі. К. Тураўскі ў «Слове ў вялікдзень» пісаў: «Ныне солнце красуяся к высоте восходитъ // и радуяся землю огреваетъ, – // Взиде бо нам от гроба праведное Солнце-Христос // и вся верующая ему спасаетъ» [7, 32].
Разам з тым, вельмі абстрактны і аддалены вобраз Сонца-Месіі, на нашу думку, не зусім задавальняў Я. Купалу, таму ён працягваў далейшую распрацоўку гэтага вобраза. 3 цягам часу Месія пачынае выступаць ужо ў іншай іпастасі. У гэтым нас пераконваюць вершы «Гусляр», «Песня эванара», «Песняру-беларусу», паэма «Яна і Я». Усе гэтыя творы аб’ядноўвае адна вызначальная рыса: яны звяртаюцца да вобраза прарока-песняра, які сваім словам, сваёй песняй павінен абудзіць народ, дапамагчы ўсвядоміць яму сваю ролю і сваё прызначэнне.
У вершы «Гусляр» месіянскія рысы народнага музыкі акрэслены вельмі слаба. Вызначаецца толькі тое, што менавіта гусляр павінен «даць шлях» да Сонца: «К сонцу зорны шлях, // Дай, гусляр, гусляр!» [78, 94]. У вершы «Песня званара» набыццё гэтага шляху звязваецца з неабходнасцю цялеснай смерці для званара – набыцця арліных крылаў: «Ляжа крушняю там вежа, звон і я сам, // Арол-птушка ўскрыліцца пад небам» [78, 79]. Найбольш поўнае развіццё вобраз Песняра-Месіі атрымаў у больш раннім вершы «Песняру-беларусу», дзе дастаткова дакладна прасочваецца ідэя шлюбу з Радзімай. Я. Купала, прадказваючы паэту яго долю, зазначае: «Ты ў сваім вянку цярністым // Убачыш міртавы вянок // І важна слаўлен, песнярыста, // На той свет сойдзеш, як лісток. // Памёр пясняр. – Над белым крыжам <...> Няпамяць імя пяўца зліжа, // А песня будзе жыць і жыць!» [78, 69]121. Перш за ўсё, у адносінах да гэтага ўрыўку неабходна вызначыць адну акалічнасць. Пясняр у сваім цярновым вянку, які ў хрысціянскай традыцыі з’яўляецца сімвалам месіянскай годнасці і месіянскага пакутніцтва – ахвярнай смерці, павінен ўбачыць міртавы вянок, які, у сваю чаргу, павінен увасабляць пэўнае змяненне анталагічнага статуса Месіі. У гэтым кантэксце асаблівае значэнне набывае сімволіка міртавага вянка.
Паводле традыцыі, менавіта ў міртавым кусту перад прарокам Захарыям з’явіўся анёл, які абвясціў будучае аднаўленне страчанай іўдзеямі Радзімы – Царства Ізраільскага. Акрамя таго, у іўдзеяў і хрысціян існаваў звычай міртавымі вянкамі ўвенчваць нябожчыкаў і нявест [52, 115]. Калі ж мець на ўвазе, што мірта – гэта кветка страчанага Раю [52, 114], то правамерна будзе палічыць: Пясняр у пакутніцкім месіянскім цярновым вянку праз шлюб (у дадзеным выпадку – з Маладой Беларуссю) і смерць набывае Рай, які атаясамліваецца са страчанай Радзімай. Паказальна таксама і тое, што на той свет Пясняр сойдзе «важна слаўлен», – характэрная акалічнасць, калі памятаць пра новазапаветную традыцыю, дзе «слава» лічыцца метафарай выключна месіянскай смерці (Паводле Марка...10, 37).
У гэтым сэнсе сваё вытлумачэнне атрымлівае прадказанае старазапаветным прарокам «потомство долговечное», якое павінен пакінуць пасля сябе Месія (Ісая 53, 10). Я. Купала вызначае яго досыць канкрэтна – гэта песня, якая «будзе жыць і жыць».
У сувязі з гэтым, мы лічым неабходным адзначыць яшчэ адзін матыў, які вельмі шырока скарыстоўвае Я. Купала. У яго творчасці вобраз Песняра вельмі цесна спалучаецца з вобразам сейбіта. Прыкладам гэтага могуць служыць вершы «Песняру-беларусу»: «Над беларускай соннай нівай // Нязгаслы светач распалі!» [78, 69], «Гусляр»: «Дзе залёг абшар // Курганоў-ахвяр, // Сей, засей прасвет» [78, 94]. Але найбольш разгорнуты гэты вобраз у паэме «Яна і Я» («Сяўба»): «I вышаў сеяць я. Яна стаяла // Непадалёк мяне, на ўзмежку; // У высях сонца золатам зіяла...<...> Яна, як ніцая бярозка тая, // Стаяла, за сяўбой слядзіла, // і як бы багародзіца святая – // Здавалася мне – благаславіла» [79, 103].
Пасеў і прарастанне зерня – бадай што, самая архаічная метафара ініцыяцыі. Але спалучэнне вобраза Песняра і Сейбіта, на нашу думку, выклікана больш, познім хрысціянскім уплывам, і падмацоўвае меркаванне аб Песняры-Месіі. У «Дабравесці паводле Марка» Хрыстос расказвае вучням прытчу пра сейбіта і тлумачыць: «Сейбіт слова сее» (Паводле Марка...4, 14). Падобны матыў прасочваецца і ў творчасці К. Тураўскага: «Земля же естества нашего, аки семя, Слово Божие приемши // и страхом его болящи присно, // дух спасения рожаетъ» [7, 33]. Таму зерне ў руках сейбіта – гэта казань, слова Месіі, праз якое ён (яго справа) адродзіцца да новага жыцця. Сімвалічна, што паэта-сейбіта ў паэме бласлаўляе жонка-Радзіма, якая параўноўваецца Купалам з «багародзіцай святой». Багародзіца ж, у сваю чаргу, не толькі «садителя жизни нашея рождшая» [5, 57], але і «ниво растящая гобзование щедрот...» [5, 57].
Такім чынам, Пясняр-Месія заручаецца з Радзімай і ў выніку пераўвасабляецца ў Слова, нараджаецца да новага жыцця (параўн. з вершам М. Багдановіча: «Дзіце, што ў коласе зярно, // Пад сэрцам у цябе ўсё спее...» [15, 157]). Сам Ісус лічыўся ўвасабленнем боскага Логаса (Слова) [2, 497], а сваім вучням ён казаў, што той, «хто любіць Мяне, той сьледуе слову Майму» (Паводле Яна…14, 23). Вынікам жа гэтаму будзе тое, што «і Айцец Мой палюбіць яго, і мы прыйдзем да яго і прыстанішча ў ім створым» (Паводле Яна… 14, 23), што для Я. Баршчэўскага і Я. Купалы было раўназначна набыццю Радзімы.
ЗАЎВАГІ I КАМЕНТАРЫІ
119. Параўн. з радком Я. Баршчэўскага: «…з высокіх гор паказала <…> мне далёкі свет, над якім пад аблокамі луналі арлы» [20, 139].
120. Паказальна ў гэтых адносінах параўнанне Еўфраінні з Плачкай Я. Баршчэўскага. Падобна да Плачкі, сама Еўфрасіння ў “Сціхіры са службы Еўфрасінні Полацкай” набывае рысы сакральнага цэнтра свету (сусветнага дрэва) з выразнай этнічнай прыналежнасцю, прычым, акрамя гэтага яна выступае і як крыніца слёз: “Придете, любомоудрьнии, песнеми богокрасъныими вьспоим къ достохвальнеи и съмеренеи Еуфросине, осеняюще древо и неокопанное корение русьстей земли, ублажим источьник слезъ…” [143, 274].
121. Калі ў вершы Ул. Сыракомлі марнасць жыцця і здабыткаў Радзівілаў падкрэсліваецца тым, што напамінам аб іх засталося адно імя, то значнасць здзейсненага песняром Я. Купалы не патрабуе нават такога напаміну.
Публікуецца на
сайце з ласкавай згоды Магілёўскага
Таварыства БРАМА
|
Польскі аўкцыён
