Przedmowa
Powojenne lata 1944-1956 na Białostocczyźnie były czasem budowania stalinowskiego, totalitarnego systemu władzy, dostosowanego do terytorialnych i administracyjnych peryferii nowej państwowości polskiej. Okres ten zakończył się kryzysem ustrojowo-politycznym, którego przezwyciężenie sfinalizowały dopiero wybory do Sejmu II kadencji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zorganizowane przez komunistyczne władze w styczniu 1957 r. Białorusini zamieszkujący Białostocczyznę — podobnie jak Polacy — uczestniczyli w większości zachodzących w tym czasie wydarzeń głównie jako statyści. Tylko niektórzy — wchodząc w struktury władzy — występowali również jako sprawcy części z tych wydarzeń. Niewielu Białorusinów, mając poczucie odpowiedzialności przed własnym narodem, podejmowało próby organizowania swego otoczenia pod białoruskimi sztandarami, tworząc przede wszystkim szkolnictwo białoruskie oraz rozwijając kulturę przodków. To ich dążenia wymusiły na najwyższych władzach PRL zgodę na utworzenie w 1956 r. Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego — legalnej organizacji, której oficjalnym wyznacznikiem było kryterium narodowe.
Mimo upływu czasu, ówczesne dzieje Białostocczyzny nie doczekały się kompleksowego opracowania historycznego. Przyczyny tego leżą nie tylko w wielkim skomplikowaniu wydarzeń, lecz także w subiektywnym i wybiórczym potraktowaniu przez badaczy części problemów. Sytuacja ta szczególnie dotyczy dziejów społeczności białoruskiej, stanowiącej pokaźną zbiorowość na Białostocczyźnie oraz polsko-białoruskich kontaktów*. Niedocenianie przez polskich historyków czynnika białoruskiego przy rozpatrywaniu dziejów Białostocczyzny, a w niektórych przypadkach wręcz jego niezauważanie, w wymiarze publicznym skutkowało utrzymywaniem się mitów i negatywnych stereotypów, konserwowało również wzajemne uprzedzenia Polaków i Białorusinów. Stan ten jednocześnie wskazuje, jak trudne jest dotarcie do zobiektywizowanej prawdy historycznej.
W Archiwum Państwowym w Białymstoku znajduje się dokumentacja o pierwszorzędnej wartości poznawczej, wytworzona w regionie północno-wschodnim Polski w latach 1944-1956. Zawarte są w niej szczegółowe informacje ukazujące konkretne, lokalne społeczności białoruskie na terenie Białostocczyzny oraz wzajemne relacje polsko-białoruskie. Wszelkie zagadnienia ukazane są w tych źródłach w szerokim kontekście wydarzeń politycznych, zmian dokonywanych w sferze ekonomiki, a także zachodzących przeobrażeń kulturowych. Seria wydawnicza, którą rozpoczyna tom I część 1 — dotycząca okresu od sierpnia 1944 r. do końca 1945 r. — ma na celu udostępnienie szerokiemu gronu osób znaczącej części tych archiwaliów i jednocześnie ukazanie ich różnorodności oraz szczegółowości.
* Wyjątkiem jest praca Eugeniusza Mironowicza, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa 1993, s. 220.
Ïóáë³êóåööà íà ñàéöå ç ëàñêàâàé
çãîäû Áåëàðóñêàãà óñòàðû÷íàãà Òàâàðûñòâà
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
