Wstęp
Publikacja, którą oddajemy czytelnikowi, jest kontynuacją części pierwszej, która ukazała się pod takim samym tytułem w 1996 r. Niniejsza, druga część zawiera źródła historyczne wytworzone w różnych instytucjach działających na Białostocczyźnie w okresie od stycznia do grudnia 1946 r. W ciągu tego czasu zaszły wydarzenia wyraźnie warunkujące dalsze dzieje ludności białoruskiej w Polsce. Nastąpiło także określenie na następne dziesięciolecia stosunków polsko-białoruskich, które zaczęły funkcjonować na dwu równoległych płaszczyznach: oficjalnej — związanej z polityką nowych władz, na co przeważający wpływ miała komunistyczna ideologia oraz nieoficjalnej — ograniczonej do sfery prywatności. Ta druga płaszczyzna była bardziej naturalna, ponieważ wynikała z istniejącej rzeczywistości. Przy czym, w przypadku białoruskiej społeczności, związane to było z przykrymi doświadczeniami dyskryminacji w okresie przedwojennym oraz strachem spowodowanym terrorem polskiego podziemia w latach powojennych. Natomiast w tym czasie po stronie polskiej zaczęła nawarstwiać się skrywana, gdyż tłumiona przez komunistyczne władze, niechęć do białoruskich współmieszkańców, których obarczano winą za represje czynione przez te władze. Dlatego narodowościowe konfrontacje szczególnie uzewnętrzniły się po upadku w 1989 r. totalitarnego systemu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. I jak okazało się, w stosunkach polsko-białoruskich zabrakło elementarnej zasady partnerstwa — równości podmiotów narodowych, co jest podstawą ustroju demokratycznego.
Układ niniejszej publikacji jest nawiązaniem do części 1. Na początku umieszczono wykaz dokumentów, następnie zaś same dokumenty. Dalej idzie wykaz zespołów archiwalnych, z których wybrano poszczególne dokumenty, wykaz zastosowanych skrótów i indeks nazwisk postaci występujących w publikacji.
Wszystkie zamieszczone w zbiorze dokumenty pochodzą z zespołów archiwalnych zgromadzonych i przechowywanych w Archiwum Państwowym w Białymstoku. Są to bardzo różnorodne materiały, z których najliczniejszą grupę tworzą protokoły zebrań poszczególnych gremiów, a przede wszystkim rad narodowych i instancji Polskiej Partii Robotniczej. Podobnie jak w części 1 dużo miejsca zajmują sprawozdania administracji państwowej, samorządowej, partyjnej, a także urzędowa korespondencja. Na wyróżnienie zasługują materiały biograficzne Białorusinów przedstawione w postaci ankiet, życiorysów, opinii.
Zgromadzone dokumenty nie ujmują wszystkich aspektów białoruskiego bytu na Białostocczyźnie oraz stosunków polsko-białoruskich. Ilustrują natomiast szczegółowo codzienne problemy, z którymi Białorusini musieli się zmagać w nowej rzeczywistości politycznej i ekonomiczno-socjalnej. Oczywiście niektóre pojedyncze fakty, zawarte głównie w uogólniających materiałach sprawozdawczych, należy poddać wnikliwej analizie, ponieważ np. dane o liczbie Białorusinów, ustalane przez urzędników gminnych, nie odzwierciedlają rzeczywistości, ukazują tylko ich subiektywną wiedzę i stosunek administracji publicznej do tej grupy obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. Dokumentacja uzupełniająca do publikowanych materiałów znajduje się głównie w polskich archiwach centralnych, zasobach archiwum zakładowego Urzędu Ochrony Państwa w Białymstoku, a także zbiorach byłych archiwów radzieckich w Moskwie i Mińsku.
Przy redagowaniu dokumentów do druku skorzystano z ustaleń zawartych w “Projekcie instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych XIX i początku XX wieku” autorstwa Ireneusza Ihnatowskiego. Mianowicie, treść dokumentu poprzedzono nagłówkiem składającym się z bieżącego numeru, daty, miejsca wystawienia aktu oraz tytułu połączonego z krótkim opisem zawartości. Niżej umieszczono legendę, gdzie określono formę kancelaryjną przekazu przyjętego za podstawę wydania, technikę wykonania dokumentu i miejsce jego przechowywania w zasobie Archiwum Państwowego w Białymstoku. Przypisy odredakcyjne i rzeczowe zamieszczono po treści dokumentu. Publikowane materiały archiwalne ujęto w porządku chronologicznym.
Sławomir Iwaniuk
Ïóáë³êóåööà íà ñàéöå ç ëàñêàâàé
çãîäû Áåëàðóñêàãà óñòàðû÷íàãà Òàâàðûñòâà
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
