КАМУНІКАТ

Na początku XX wieku Białoruś stanowiła część imperium rosyjskiego. We władaniu Rosji pozostawała od końca XVIII wieku w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej. Administracyjnie wchodziła w skład Północno-Zachodniego Kraju, który dzielił się na gubernie: wileńską, grodzieńską, mińską, witebską, mohylewską i kowieńską.

Nazwa Białoruś, którą przyjęli na początku XX wieku działacze białoruskiego ruchu narodowego dla określenia swego kraju, jest nazwą starą. Po raz pierwszy pojawiła się w źródłach w połowie XIII w. w formie „Biała Ruś”[1]. Na początku XX wieku nazwa Białoruś była na tyle upowszechniona, że zarówno badacze polscy, jak i rosyjscy odnosili ją do terytoriów rozciągających się w dorzeczu górnego Dniepru, Niemna i Dźwiny. Często łącznie dla oznaczenia tego terytorium dodawano drugą część „Litwa” w wyniku czego powstała nazwa „Litwa i Białoruś”, „Białoruś i Litwa”[2].

Kultura na Białorusi w XIX i na początku XX w. była w części kulturą polską, w części rosyjską. Brak białoruskiej inteligencji był wynikiem polonizacji białoruskiej szlachty, a w XIX i na początku XX w. silnej rusyfikacji ludności białoruskiej. Rodzima kultura już w końcu XVII w. została sprowadzona do poziomu folkloru. Pod wpływem rozwoju oświaty zaczęła się odradzać w środowiskach spolonizowanej i zrusyfikowanej szlachty. Napotykała jednak na przeszkody natury politycznej.

Pod koniec XVIII w. na ziemiach białoruskich istniały dwa różne systemy szkolne: 1) system szkół rosyjskich w guberni białoruskiej na Witebszczyźnie i Mohylewszczyźnie, 2) system szkół polskich Komisji Edukacji Narodowej i poszczególnych zakonów.

W 1803 r. zróżnicowany system oświatowy został uporządkowany. Do tego czasu istniało około 130 początkowych, 33 średnie i niepełne średnie szkoły, znaczna ilość religijnych szkół żydowskich, około 40 szkół różnych zakonów. W sumie uczyło się około 4 tys. osób pochodzenia szlacheckiego, duchownego i mieszczańskiego[3].

System szkół rosyjskich na Mohylewszczyźnie i Witebszczyźnie tworzyły 4-klasowe szkoły w Mohylewie i w Witebsku i 2-klasowe w miastach powiatowych: Połocku, Mścisławiu, Czerykowie, Wieliżu, Newlu i Czausach. Poza tym istniały 2 szkoły o charakterze specjalistycznym: Korpus Kadecki w Szkłowie i Prawosławne Seminarium Duchowne w Mohylewie.

Wśród szkół z wykładowym językiem polskim znajdowały się kolegia jezuickie w Połocku, Witebsku, Dźwińsku, Mohylewie, Mścisławiu, Orszy i niepełne w Czeczersku; bazyliańska szkoła w Tołoczynie, szkoły pijarów i dominikanów w Wołyńcu, Uszaczu i Witebsku. Poza tym istniały szkoły parafialne przy klasztorach i kościołach.

W guberni mińskiej była 1 szkoła rosyjska w Rzeczycy i 8 polskich w Mińsku, Mozyrzu, Bobrujsku, Słucku, Pińsku, Nieświeżu, Chołopieniczach i Postawach. W Słucku istniała także 1 szkoła kalwińska.

W guberni litewskiej znajdowały się tylko szkoły polskie. 20 szkół było na utrzymaniu różnych zakonów: 4 bazyliańskie, 5 pijarskich, 3 dominikańskie, 3 bernardyńskie[4]. W Wilnie istniała od 1578 r. jezuicka Akademia.

W 1802 r. w Rosji utworzono Ministerstwo Oświaty. Kraj został podzielony na okręgi szkolne. Ziemie białoruskie weszły w skład okręgu wileńskiego. Na czele okręgu stał kurator. W wileńskim był nim Adam Czartoryski. Celem polityki oświatowej państwa było wychowanie młodzieży i szerzenie wiedzy. Szkoła miała odpowiadać potrzebom życia.

Rolę administratora szkół średnich spełniał Uniwersytet Wileński, utworzony w 1803 r. Reforma szkolnictwa zmierzała do rozwoju szkolnictwa świeckiego; wprowadzała podział na szkoły elementarne, powiatowe i gimnazja.

Jedyną szkołą wyższą był Uniwersytet w Wilnie. Posiadał on następujące wydziały: fizyczno-matematyczny, medyczny, nauk moralnych i politycznych, literatury i sztuk pięknych. Pierwszym rektorem był Józef Strojnowski. Zabiegał on o jak najwyższy poziom uczelni, sprowadzając zagranicznych uczonych. Uniwersytetowi podlegało 70 szkół powiatowych i gimnazjów, w tym 45 utrzymywanych przez duchowieństwo katolickie i kilka — przez bazylianów (unickie)[5].

Poza systemem okręgu wileńskiego istniały szkoły jezuickie podlegające jezuickiej Akademii Połockiej, istniejącej w latach 1812-1820. Po rozwiązaniu zakonu jezuitów zlikwidowano także szkoły jezuickie[6].

W 1831 r. w guberniach białoruskich było 18 gimnazjów i 33 szkoły powiatowe, w których uczyło się 7 175 uczniów.

Cechą charakterystyczną szkolnictwa na ziemiach białoruskich na początku XIX wieku był język polski jako wykładowy. Utworzoną przez rektora J. Strojnowskiego Katedrę Języka Rosyjskiego w 1807 r. zamieniono na Katedrę Języka Polskiego. Język rosyjski był tylko jednym z przedmiotów. Wychowanie młodzieży odbywało się w duchu narodowym polskim. Ksiądz Franciszek Dmochowski pisał do Hugona Kołłątaja, jednego z organizatorów oświaty w Wileńskim Okręgu Szkolnym, iż pod panowaniem rosyjskim przed Polakami otwierają się cudowne perspektywy[7].

Po powstaniu listopadowym rozwiązano w 1832 r. Uniwersytet Wileński, uczonych wysłano do różnych ośrodków naukowych w Rosji, m.in. do nowo utworzonego w 1834 r. uniwersytetu w Kijowie. Z wydziału medycznego utworzono Akademię Medyczno-Felczerską. Istniała od 1842 r.

Zmiany dokonywały się zgodnie z intencją gubernatora Grodna Michała Murawjowa: „Trzeba zdecydowanie zniszczyć gniazda litewskiego wolnomyślicielstwa przez skasowanie Uniwersytetu Wileńskiego i rozformowanie go po różnych szkołach wewnątrz imperium. Wszystkie inne szkoły w Litwie i Białorusi trzeba stopniowo przerobić na szkoły rosyjskie. Trzeba odebrać przywileje duchowieństwu katolickiemu (...) i odsunąć od oświaty. Wszystkie katolickie zakony, klasztory i szkoły zamknąć”[8].

Zlikwidowano Wileński Okręg Szkolny, utworzono Białoruski i Kijowski, a gubernia mohylewska i witebska przeszły pod zarząd okręgu petersburskiego. Po zamknięciu 13 gimnazjów i 33 szkół powiatowych w 1834 r., na mocy ukazu cara Mikołaja I otwarto 2 gimnazja, 12 powiatowych szkół dla szlachty i 6 dla mieszczan.

Nauczycieli Polaków zwolniono. W szkołach elementarnych zatrudniano duchownych bądź prawosławnych nauczycieli — Rosjan.

W 1833 r. ustanowiono 50 stypendiów dla „błagonadiożnych” wychowanków białoruskich gimnazjów na uniwersytetach w Moskwie i Petersburgu. Później ustanowiono po 5 stypendiów państwowych w każdym z czterech rosyjskich uniwersytetów.

W 1848 r. w Hory-Horkach utworzono pierwszą w Rosji Akademię Rolniczą (od 1842 r. istniała jako Instytut Rolniczy).

W połowie XIX w. na Białorusi istniało 12 średnich, 45 niepełnych średnich, 45 państwowych i prywatnych żeńskich gimnazjów i ponad 400 szkół elementarnych. Obejmowały one ogółem ok. 16,5 tys. uczniów (0,5% ludności)[9].

Zasadnicze zmiany w systemie oświaty nastąpiły po powstaniu styczniowym. Zdecydowana większość szkół znalazła się w gestii Ministerstwa Oświaty. System szkolny określały „Przepisy Tymczasowe” z 1863 r. Szkoły elementarne przeszły pod nadzór duchowieństwa prawosławnego, urzędników i policji. Nauczano w nich języka rosyjskiego i cerkiewnosłowiańskiego, arytmetyki, dogmatów prawosławia i śpiewu cerkiewnego. W 1884 r. na bazie zamkniętych szkół elementarnych utworzono parafialne szkoły cerkiewne, podporządkowane duchowieństwu prawosławnemu. W 1899 r. było ich 5 814[10].

W 1864 r. zamknięto Akademię Rolniczą. Ze względu na małą ilość kadry nauczycielskiej (prawosławnej) w latach 1864-1876 otwarto cztery seminaria nauczycielskie:w Mołodecznie, Nieświeżu, Świsłoczy i Połocku.

W 1864 r. było 18 szkół średnich i 6 — męskich, 4 — żeńskie gimnazja, 2 — progimnazja, Instytut Rolniczy w Hory-Horkach, Korpus Kadecki w Połocku i 4 seminaria duchowne[11]. Prawo wstępu na studia dawało tylko ukończenie męskich gimnazjów klasycznych.

W 1872 r. powołano 3-letnie instytuty pedagogiczne w Wilnie: prawosławny i żydowski dla kształcenia nauczycieli szkół średnich. Kolejne instytuty pedagogiczne powstały przed I wojną światową w Witebsku (1910 r.), Mohylewie (1913 r.) i Mińsku (1914 r.).

Po 1905 r. przywrócono język polski jako przedmiot szkolny. Nauczano w nim w prywatnych gimnazjach. Szkoły cerkiewne (parafialne) zaczęto zastępować szkołami ludowymi.

W 1910 r. stan szkolnictwa na Białorusi przedstawiał się następująco: gimnazjów męskich — 16, szkół realnych — 9, żeńskich szkół średnich — 22, średnia szkoła techniczna — 1, instytutów nauczycielskich — 2, seminariów nauczycielskich — 6, kursów pedagogicznych (2-klasowych) — 7, szkół miejskich — 180, szkół początkowych — 4 701, szkół zawodowych — 14, szkół żydowskich, rządowych, społecznych i prywatnych — 290. Żydowski Instytut Nauczycielski — 1, prywatnych „zakładów naukowych” utrzymywanych przez osoby pochodzenia chrześcijańskiego — 120. Stan objęcia nauką dzieci w szkołach ludowych przedstawia poniższa tabela.

Do I wojny światowej, mimo zabiegów miejscowej inteligencji nie udało się utworzyć uniwersytetu. Już w latach 60. XIX w. zabiegała o to szlachta witebska u cara Aleksandra II. Starania o otwarcie uniwersytetu w Połocku czynił też minister oświaty Dymitr Tołstoj. Z postulatem utworzenia uniwersytetu występowały również rady miejskie Witebska i Mińska[12].

Udało się jedynie otworzyć Oddział Moskiewskiego Instytutu Archeologicznego w Witebsku w 1911 r. W pierwszym roku akademickim liczba słuchaczy sięgała 100. Nauka trwała 3 lata[13].

System oświaty w XIX i na początku XX w. był bardzo zróżnicowany i daleki od zaspokojenia potrzeb oświatowych ludności. Ograniczony dostęp do szkolnictwa ułatwiał władzom carskim manipulowanie społeczeństwem. W szkołach nie znalazło się miejsca dla języka białoruskiego, chociaż od XIX w. wzrastała białoruska świadomość narodowa. Na początku XX w. powstały nielegalne szkółki białoruskie, a nauczyciele Białorusini zorganizowali się w Białoruski Związek Nauczycielski w 1907 r. Oświata językowo i narodowo była rosyjska bądź polska. Jej poziom i narodowy charakter promieniował też na inne gałęzie kultury.

1 czerwca 1914 r. wydano ustawę o możliwości nauczania w szkołach w języku białoruskim[14].

Rozwój nauki na Białorusi uzależniony był od polityki państwa rosyjskiego oraz możliwości materialnych i kadrowych. Rozwinęły się przede wszystkim nauki humanistyczne: historia, etnografia, językoznawstwo, prawoznawstwo.

W Uniwersytecie Wileńskim uczeni prowadzili prace badawcze w zakresie historii Wielkiego Księstwa Litewskiego (Ignacy Daniłowicz, Józef Jaroszewicz, Michał Bobrowski, Ignacy Żegota-Onacewicz, Joachim Lelewel). Zebrano i opracowano materiały dotyczące historii prawa krajowego. Rozwijały się też nauki matematyczno-fizyczne (Jędrzej Śniadecki) i medyczne.

Rozwój historii etnografii i archeologii wiązał się z poznawaniem odrębności Białorusi. Utarło się pojęcie „szkoły białoruskiej” w nauce i literaturze polskiej, podobnie też w rosyjskiej.

W XIX w. rozwój nauki był zakłócony decyzjami administracyjnymi władz carskich o zamknięciu Uniwersytetu Wileńskiego i Akademii Rolniczej w Hory-Horkach.

Badanie Białorusi znalazło się w gestii władz i instytucji naukowych rosyjskich, m.in. Rosyjskiej Akademii Nauk. Wśród instytucji i towarzystw naukowych zajmujących się nauką można wymienić:

1. Północno-Zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego — istniał w Wilnie w latach 1867-1875 i 1910-1914. Miał sekcje fizyko-matematyczną, etnograficzną, archeologiczną i statystyczną. Współpracowali z nim Michał Dmitriew, Paweł Szejn, Jewdokim Romanow, miejscowi nauczyciele i uczniowie. W 1911 r. liczył ponad 300 członków. W ramach Towarzystwa Mikoła Czurkin zapisał białoruskie piosenki ludowe, Isak Sierbau badał gubernię mińską i mohylewską, Jewdokim Romanow przeprowadził ekspedycję po Wileńszczyźnie i Grodzieńszczyźnie i wydał „Materiały do etnografii guberni grodzieńskiej”. Oddział wydawał swoje „Zapiski”[15].

3. Towarzystwo Amatorów Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii. Powstało w 1864 r. przy Uniwersytecie Moskiewskim.

4. Towarzystwo Studiów nad Białoruskim Krajem. Założone z inicjatywy Jewdokima Romanowa w Mohylewie w 1902 r. W związku z powstaniem historyczno-krajoznawczych towarzystw w Witebsku i Mińsku, w 1913 r. zmieniło swoją nazwę na Towarzystwo Studiów nad Gubernią Mohylewską. Członkami byli m.in. Isak Sierbau i Alaksiej Sapunou. J. Romanow wydał w 1916 r. „Praźródła do historii mohylewskiego kraju”[16].

5. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie. Istniało w latach 1907-1939, wydawało do 1922 r. „Roczniki”, a później „Ateneum Wileńskie”. Zajmowało się badaniem historii, ekonomiki, etnografii i kultury Litwy i Białorusi[17].

6. Wileńskie Muzeum Starożytności założone przez Eustachego Tyszkiewicza w 1855 r., istniejące z przerwami do I wojny światowej. Przy muzeum do 1865 r. działała Wileńska Komisja Archeologiczna. Poza E. Tyszkiewiczem w jej skład wchodzili Adam Kirkor, Józef Ignacy Kraszewski, Tadeusz Narbutt, Ludwik Kondratowicz. Wydawała „Zapiski”[18].

7. Wileńska Komisja Archeologiczna — państwowa — istniała w latach 1864-1915. Udział w jej pracach brali m.in. Dymitr Dauhiała, Konstanty Śnitko. Wydała łącznie 49 tomów źródeł.

8. Witebska Komisja Archeologiczna — istniała od 1909 r. Posiadała archiwum historyczne, muzeum i bibliotekę, wydawała „Witebskie Starożytności”.

9. Cerkiewny Historyczno-Archeologiczny Komitet w Mińsku — istniał od 1908 r.

10. Towarzystwo Amatorów Przyrodoznawstwa, Etnografii i Archeologii działało w Mińsku od 1912 r. — liczyło ponad 80 członków.

Naukowo-oświatową działalność prowadziły też towarzystwa medyczne powstałe w II połowie XIX w. Rozwinęła się zwłaszcza chirurgia (Ł. Nahumowicz wydał w 1822 r. „Podręcznik chirurgii”), akuszerstwo i ginekologia, psychiatria i endokrynologia. Konrad Grum-Grzymajło pisał prace z dziedziny urologii.

Dzięki istnieniu Instytutu i Akademii Rolniczej rozwinęły się też nauki z zakresu rolnictwa i biologii. Istniały 3 stacje badawcze: Bieniakońska Stacja Rolnicza w guberni grodzieńskiej (od 1910 r.), Mińska Stacja Błotna (od 1913 r.) i Stacja Ziół Leczniczych pod Mohylewem. Największe osiągnięcia w zakresie nauk przyrodniczych stanowiły prace Józefa Paczoskiego „Flora Polesia i przyległych miejscowości”, Józefa Żylińskiego „Bagnoznawstwo”, Stanisława Jundziłła „Botanika praktyczna”, „Zoologia”.

W zakresie geografii opisano ziemie białoruskie (Paweł Bobrowski, Eustachy Tyszkiewicz, Michał Kojałowicz, Adam Kirkor).

Rozwinęło się naukowe zainteresowanie folklorem, kulturą i językiem białoruskim. Niemałe zasługi w tej dziedzinie wnieśli Zorian Dołęga-Chodakowski, Aleksander Rypiński, Oskar Kolberg, Michał Federowski, Władysław Dybowski, Konstanty Kałajdowicz, Mikoła Janczuk, Paweł Szpilewski, Mitrafan Dounar-Zapolski[19]. Fundamentalne prace wydali Jewfimij Karski „Biełorussy” (3 tomy) oraz Iwan Nosowicz „Słowar´ biełoruskogo narieczija” (1870)[20].

Na początku XX w. powstały prace historyków Matwieja Lubawskiego, Uładzimira Piczety, Mitrafana Dounar-Zapolskiego.

Systematycznemu rozwojowi nauki przeszkadzał brak trwałych placówek naukowo-badawczych, a przede wszystkim uczelni wyższych.

W XIX w. powstała nowa literatura białoruska. Rodziła się ona pod wpływem romantyzmu. W niej znalazło odbicie życie narodu. Literatura starobiałoruska poszła w zapomnienie. Podstawę nowej stanowiła twórczość anonimowych autorów, m.in. „Taras na Parnasie”, „Hutarka Daniły sa Ściapanam” („Rozmowa Daniła ze Stefanem”). Do twórców literatury białoruskiej należeli: Wikientij Rowiński, Pauluk Bahrym, Jan Czeczot, Franciszek Sawicz, Aleksander Rypiński, Adela z Ustroni, Hieronim Marcinkiewicz, Artemiusz Weryha-Darewski, Władysław Syrokomla, Wincenty Korotyński, Jan Barszczewski. Źródłem ich inspiracji był folklor i język białoruski. Wywodzili się oni najczęściej ze spolonizowanej białoruskiej szlachty, która obcowała z ludem i posługiwała się jego językiem.

W II połowie XIX w. znaczny wkład swoją twórczością do białoruskiej literatury wnieśli: Wilhelm Protasewicz, Ignacy Miganowicz, Julian Laskowski, Zofia Mańkowska, Wojnisław Sawicz-Zabłocki, Joachim Tomaszewicz, Feliks Topczewski, Olgierd Obuchowicz, Maria Kosicz, Aleksander Jelski, Karuś Kahaniec, Lawon Witan-Dubiejkauski, Zygmunt Nagrodzki. Do rangi klasyków białoruskiej literatury XIX w. urośli Adam Hurynowicz, Franciszak Bahuszewicz, Wincenty Dunin-Marcinkiewicz, Janka Łuczyna (Jan Niesłuchouski) i Ciotka (Alojza Paszkiewicz). Najbardziej rozwinęła się poezja, która odzwierciedlała nastroje społeczne na Białorusi. W I połowie XIX w. w literaturze dominował sentymentalizm, który w II połowie tego wieku stopniowo przerodził się w realizm. Tematyka utworów odzwierciedlała stosunki panujące na wsi. Ze względu na nieprzychylny stosunek władz carskich do literatury białoruskiej wydawanej w alfabecie łacińskim wiele utworów pozostawało w rękopisach. Niektóre wydano w Petersburgu, Krakowie bądź Poznaniu.

Poza utworami poetyckimi pojawiła się proza Franciszka Bahuszewicza, Karusia Kahanca oraz utwory dramatyczne Wincentego Dunin-Marcinkiewicza. Autorzy ci opisywali życie białoruskiej wsi i stosunki między białoruskim ludem a polskim panem.

Pojawiły się też przekłady literatury polskiej i rosyjskiej na język białoruski, m.in. „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, którego fragmenty przetłumaczyli W. Dunin-Marcinkiewicz i A. Jelski. Tłumaczono utwory M. Niekrasowa, Aleksandra Puszkina, Iwana Kryłowa. Zaczęła rozwijać się krytyka literacka, m.in. pióra Władysława Syrokomli.

XX wiek przyniósł znaczny postęp w literaturze białoruskiej[21]. Jak pisał krytyk białoruski Maksim Bahdanowicz w 1915 r.: „W ciągu ośmiu-dziewięciu lat swego prawdziwego istnienia nasza poezja przeszła wszystkie drogi, a w części i ścieżki, które poezja europejska wydeptywała przez ponad 100 lat... Sentymentalizm, romantyzm, realizm i naturalizm wreszcie, modernizm — wszystko to nieraz nawet w różnych kierunkach odzwierciedliła nasza poezja, wprawdzie najczęściej pobieżnie, ale mimo wszystko odbiła”[22].

Rozwojowi literatury sprzyjała możliwość publikacji w białoruskiej prasie. Od 1906 r. wychodziła w Wilnie gazeta „Nasza Niwa”, która zamieszczała oraz wydawała utwory literackie. Przyjęła się nawet nazwa tego okresu w kulturze Białorusi jako „okres naszoniwski”. Pojawili się nowi poeci i prozaicy: Janka Kupała (Iwan Łucewicz), Jakub Kołas (Konstanty Mickiewicz), Maksim Bahdanowicz, Jadwihin Sz. (Anton Lawicki), Aleś Harun (Alaksandr Pruszyński), Źmitrok Biadula (Samuił Płaunik), Maksim Harecki, Haljasz Leuczyk (Ilja Laukowicz), Kandrat Lejka, Andrej Ziaziula (Alaksandr Astramowicz), Janka Żurba (Iwan Iwaszyn), Albert Paułowicz, Ciszka Hartny (Źmicier Żyłunowicz), Włast (Wacłau Łastouski), Kazimir Swajak (Konstanty Stepowicz), Jazep Farbotka. Rozwinęła się twórczość dramatyczna Franciszka Alachnowicza i Uładysława Hałubka oraz krytyczno-literacka Antona Nawiny (Antona Łuckiewicza) i Siarhieja Pałujana (Jesianowicza)[23]. Uwagę zwraca posługiwanie się pseudonimami literackimi.

Poza „Naszą Niwą” w latach 1906-1914 istniało w Petersburgu wydawnictwo „Zahlanie sonca i u nasza akonca”, które wydało 35 tytułów książek białoruskich[24].

Przed pierwszą wojną światową literatura białoruska pozostawała w cieniu literatury polskiej i rosyjskiej, ale samo jej istnienie pozwoliło na odrodzenie kultury białoruskiej na początku XX w. W latach 80. XIX w. Maria Konopnicka po pobycie na Białorusi pisała: „To co narodzi się kiedyś wśród ludu — to nie będzie Polska i Litwa, ale Białoruś”[25].

W 1845 r. utworzono dyrekcję teatralną, która sprawowała nadzór nad repertuarem teatrów. W Mińsku, Pińsku, Połocku, Bobrujsku, Lidzie, Słucku występowały zespoły teatralne z Moskwy i Petersburga, teatry ukraińskie Michała Staryckiego i Marka Kropiwnickiego oraz teatry polskie. W II połowie XIX w. prawie wszystkie większe miasta miały budynki teatrów. Od 1845 r. istniał teatr w Witebsku, od 1888 r. — w Mohylewie, od 1890 r. — teatr miejski w Mińsku.

Występy teatrów z Petersburga, Moskwy, Warszawy przyczyniły się do powstawania teatrów amatorskich na Białorusi. W 1899 r. w Witebsku trupa Dzianisowa próbowała utworzyć teatr. W latach 1896-1906 w Mińsku istniało Towarzystwo Sztuk Pięknych, a od 1906 r. w Witebsku kółko muzyczno-dramatyczne. W. Dunin-Marcinkiewicz stworzył teatr amatorski w swoim majątku Lucynka, który przedstawiał jego sztuki. W 1852 r. teatr w Mińsku wystawił pierwszą białoruska operę „Sielanka” do słów W. Dunin-Marcinkiewicza i z muzyką Stanisława Moniuszki. Następne przedstawienia odbyły się w Mińsku w 1853 i 1855 r. oraz w Hłusku w 1852 r. Był to ewenement na białoruskich scenach, gdyż do 1904 r. istniał zakaz przedstawień teatralnych w językach innych niż rosyjski. Dlatego też w otwartym w Mińsku teatrze miejskim wystawiane były sztuki Lwa Tołstoja, Mikołaja Gogola, Antoniego Czechowa, Aleksandra Błoka.

W 1907 r. Ihnat Bujnicki zorganizował teatr amatorski, który od 1910 r. stał się teatrem zawodowym pod nazwą „Pierwsza białoruska trupa Ihnata Bujnickiego”. Przedstawiał on sztuki białoruskich dramaturgów K. Kahanca, A. Paułowicza, oraz A. Czechowa, E. Orzeszkowej. Występował także w Petersburgu, Wilnie i Warszawie. W repertuarze znajdowały się tańce i śpiewy białoruskie. W teatrze I. Bujnickiego pracował kompozytor Ludomir Rogowski. W 1913 r. także Florian Żdanowicz zorganizował w Mińsku białoruskie kółko artystyczne, które w 1913 r. w Radoszkowiczach wystawiło „Paulinkę” J. Kupały.

W końcu XIX w. zaczął się rozwój kina. Na początku XX w. w miastach na Białorusi istniało 56 prywatnych kinoteatrów. Mieściły się one w nieprzystosowanych do tego budynkach. W 1911 r. w Mohylewie otwarto profesjonalne kino na 800 miejsc. Pokazywano filmy produkcji rosyjskiej i zagranicznej: widokowe, przygodowe, kryminalne i kronikę filmową. W latach 1907-1910 powstały rodzime filmy „Pożar w Mińsku na ulicy Policyjnej”, „Polskie święto kościelne na Kalwarii w Mińsku”[26].

Rozwój muzyki na Białorusi w XIX i na początku XX w. wiązał się z istnieniem szkół muzycznych, wpływami muzyki światowej i możliwościami koncertowymi. W większych miastach istniały różnego rodzaju szkoły nauki muzyki. W 1840 r. w Mińsku istniała miejska szkoła muzyczna Wincentego Stefanowicza, która przygotowywała muzyków do pracy w orkiestrze. Uczyli się w niej chłopcy. Nauczali w tej szkole Kamila Marcinkiewicz, W. Przybora, F. Pawłowski, A. Linkiewicz. Dużą rolę odgrywały też pensjonaty dla kobiet, w których nauczano gry na fortepianie i śpiewu. Znane były pensjonaty M. Montegradi, Sznajdera w Mińsku, Maciejewskiego w Pińsku, A. Pietraszeni w Homlu, Janowskiej w Witebsku i Połocku.

W II połowie XIX w. popularne było Wokalne Studio Murańskiej w Mińsku. Powstały szkoły muzyczne: w 1894 r. Mińska Muzyczna Szkoła Szachinej, w 1896 r. — Mohylewska Szkoła Pieczkowskiej.

W 1903 r. powstała Mińska Szkoła Muzyczna. Wysokim poziomem wyróżniało się Konserwatorium Natana Rubinsztajna w Mińsku, otwarte w 1907 r. Nauczano w nim gry na fortepianie, skrzypcach, wiolonczeli, instrumentach dętych oraz śpiewu. W 1909 r. N. Rubinsztajn zorganizował orkiestrę symfoniczną.

Prywatnych lekcji muzyki udzielali: H. Mazolew, B. Witberg, A. Butkiewicz, I. Dobrzewicz, J. Olszewski, Kronberg, J. Marcuse[27].

Tak liczne środowisko muzyków było zorganizowane w towarzystwa: Muzyczno-Literackie Towarzystwo w Mińsku (powstałe w 1880 r. z inicjatywy dyrygenta A. Sokołowa), Muzyczno-Dramatyczne (od 1893 r.) i kółko muzyczne (od 1896 r.). W 1912 r. powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzyki. Działali w nim W. Szołkow, N. Rubinsztajn, A. Bach, I. Patułow.

Kultura muzyczna stała na wysokim poziomie. W programach koncertowych nawiązywano do repertuaru światowego. W nieznacznym stopniu wykorzystywano miejscowy folklor muzyczny. Kompozytor Mieczysław Karłowicz wykorzystał go w swoich utworach symfonicznych, m.in. w „Rapsodii litewskiej”. Kompozytor połowy XIX w. Antoni Abramowicz także wykorzystywał białoruską muzykę ludową w swoich utworach. Mikoła Czurkin w 1911 r. opublikował harmonizację na fortepian białoruskich piosenek ludowych. Ludomir Rogowski, Anton Hryniewicz i Uładzimier Terauski opracowali białoruskie piosenki dla chórów mieszanych i dziecięcych. Michał Ancau opublikował swoje utwory na chór, które były wykorzystywane w Mińsku, Wilnie, Witebsku[28].

Sztuki plastyczne w XIX w. rozwijały się pod wpływem Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Wileńskiego. Nauczali tam Franciszek Smuglewicz i Jan Rustem. Na sztukę silnie oddziaływał romantyzm, klasycyzm i sentymentalizm widoczny w dziełach portretowych i pejzażowych. Po likwidacji uniwersytetu ośrodkiem kształcenia artystów plastyków stał się Petersburg. Rozwijało się tam malarstwo portretowe Józefa Oleszkiewicza, Jana Damela, Walentego Wańkowicza. Wśród pejzażystów największą sławę zyskali Napoleon Orda i Wincenty Dmochowski. Martwą naturę malował Iwan Chrucki. W malarstwie XIX i początku XX w. aktywność przejawiali także Nikodem Siliwonowicz, bracia Apolinary, Hilary i Hipolit Gorawscy, Bolesław Rusiecki. Klasycyzm i realizm — to główne kierunki w malarstwie owego czasu.

Pod koniec XIX w. z inicjatywy miejscowych plastyków zaczęły powstawać prywatne szkoły malarskie J. Kacenbogiena i Jankiela Kruhiera w Mińsku, F. Parchomienki w Mohylewie, Judala Pena w Witebsku. Zaczęto też organizować pierwsze wystawy. Odbyły się one w latach 1891, 1902, 1904, 1907, 1908, 1911. Dużą aktywność w tym zakresie przejawiało Mińskie Towarzystwo Miłośników Sztuk Pięknych powstałe w 1898 r.

Na początku XX w. na Bialorusi tworzyli tacy malarze, jak Jazep Drazdowicz, Witold Białynicki-Birula, Ferdynand Ruszczyc, Judal Pen, Stanisław Żukowski, Henryk Weyssenhoff, Kajetan Stabrowski, Stanisław Bogusz-Siestrzencewicz, Antoni Kamieński, Jankiel Kruhier i Leu Alpiarowicz.

W dziedzinie grafiki Jazep Drazdowicz stworzył cykl prac „Starożytne budownictwo na Białorusi”.

W stylu późnego klasycyzmu rzeźbili w XIX w. Kazimierz Jelski, Aleksander Skirmunt i Alfred Romer. W rzeźbach końca XIX i początku XX w. J. Tyszyńskiego, J. Boguszewskiego, O. Krasnopolskiego dominował styl modernistyczny.

Architekturę XIX i początku XX w. charakteryzowała eklektyka stylów i epok. W budownictwie cerkiewnym dominował styl rosyjsko-bizantyjski z charakterystycznymi kopułami.

Białoruś na początku XX w. zachowała swoją odrębność językową (głównie w warstwie chłopskiej) i etniczną. Rozwój białoruskiej świadomości narodowej był zdominowany procesami polonizacyjnymi i rusyfikacyjnymi; widoczne to było zwłaszcza w kręgach elity kulturalnej. Mimo to specyfika Białorusi znajdowała często odzwierciedlenie w dziełach muzycznych, plastycznych, teatralnych, literackich i naukowych, nadając im białoruską treść. Białoruski charakter narodowy przejawiała zwłaszcza literatura. Utwory w języku białoruskim świadczyły o jego żywotności, co miało niemały wpływ na białoruskie odrodzenie narodowe.

[1] Імя твае Белая Русь, пад рэд. Г. Сагановіча, Мінск 1991; Г. Сагановіч, Да гісторыі назвы „Белая Русь”, „Старонкі гісторыі Белай Русі”, Мінск 1992, с. 63-73.

[2] П. Батюшков, Белоруссия и Литва, Санкт-Петербург 1890; L. Wasilewski, Litwa i Białoruś, Kraków 1917; S. Wołossowicz, Litwa i Białoruś, Warszawa 1920.

[3]     Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, т. I, Мінск 1993, с. 206.

[4] У. Ігнатоўскі, Гісторыя Беларусі ў ХІХ і ў пачатку ХХ сталецьця, Менск 1926, с. 22.

[5] Ibidem, s. 32; Wykaz szkół i ich charakterystyka w: J. Bieliński, Uniwersytet Wileński, t. I, Kraków 1899-1900, s. 222-272; М. Доўнар-Запольскі, Гісторыя Беларусі, Мінск 1994, с. 258.

[6] М. Доўнар-Запольскі, Гісторыя Беларусі, Мінск 1994, с. 258.

[7] Ibidem, s. 262.

[8] У. Ігнатоўскі, Гісторыя..., с. 72.

[9]     Энцыклапедыя гісторыі..., т. І, с. 206.

[10] Гісторыя Беларускай ССР, т. ІІ, Мінск 1975, с. 198.

[11] Ibidem, s. 198.

[12] У. Пічэта, Пытаньне аб вышэйшай школе на Беларусі ў мінулым, „Працы Беларускага Дзяржаўнага Унівэрсытэту ў Менску”, 1928, н-р 19, с. 13-18.

[13] B. Breżgo, Instytut Archeologiczny na Białorusi, „Ateneum Wileńskie”, 1929, z. 3-4, s. 641.

[14] М. Багдановіч, Збор твораў, т. ІІ, Мінск 1968, с. 372.

[15]     Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі, т. IV, Мінск 1987, с. 225.

[16] Ibidem, t. V, s. 224.

[17] Ibidem, s. 224.

[18] Ibidem, t. I, Мінск 1984, s. 621.

[19] M. Olechnowicz, Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX w., Łódź 1986.

[20] М. Доўнар-Запольскі, Гісторыя... с. 366-373; M. Kosman, Historia Białorusi, Wrocław 1979, s. 253-256; Нарысы гісторыі Беларусі, т. І, Мінск 1994, с. 297-300; А. Цьвікевіч, „Западноруссизм”, Менск 1993, с. 295-341.

[21] O literaturze białoruskiej i twórczości poszczególnych pisarzy: B. Żyranik, Zarys literatury białoruskiej, Warszawa 1921; M. Rudzińska-Froelichowa, Uwagi nad literaturą białoruską, Warszawa 1936; R. Wegnerowicz, Młoda Białoruś, „Świat Słowiański”, 1912, t. I; А. Лойка, Гісторыя беларускай літаратуры. Дакастрычніцкі перыяд, т. І-ІІ, Мінск 1988; Беларуская літаратура ХІХ стагоддзя, Мінск 1988; М. Гарэцкі, Гісторыя беларускай літаратуры, Мінск 1992.

[22] А. Лойка, op. cit., t. II, s. 49.

[23] Д. Жылуновіч, Беларуская літаратура, „Курс белoрусоведения”, Москва 1918-1920, с. 286-287.

[24] J. Turonek, Działalność białoruskiego wydawnictwa „Zahlanie sonca i u nasza akonca” w Petersburgu (1906-1914), „Studia polono-slavica-orientalia. Acta litteraria”, 1992, t. XIII, s. 64-66.

[25] А. Лойка, op. cit., t. II, s. 44.

[26] Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, т. ХІІ, Мінск 1975, с. 645.

[27]     Энцыклапедыя літаратуры..., т. IІІ, с. 694.

[28] Гісторыя Беларускай ССР, т. ІІ, Мінск 1972, с. 578.