Ok­res I wojny światowej na ziemiach białoruskich wiązał się z kil­kak­rot­ny­mi podziałami terytorialnymi. Na ziemiach tych I wojna światowa za­koń­czy­ła się wraz z podpisaniem pokoju w Rydze 17 marca 1921 r. Zmien­ne losy Białorusi w czasie wojny wyznaczały także politykę kulturalną, mi­mo że zajmowała ona w tym czasie marginalne miejsce.

31 lipca (18 wg starego stylu) 1914 r. ustanowiono w guberniach bia­ło­ru­skich reżim wojskowo-policyjny. Zabroniono manifestacji, zebrań, sprze­da­ży gazet i książek bez zgody władz wojskowych. Car Mikołaj II wydał ukaz o powszechnej mobilizacji i ogłosił stan wojenny[1]. 1 sierpnia 1914 r. ce­sarz Wilhelm II wypowiedział Rosji wojnę. Mobilizacją objęto 633,6 tys. męż­czyzn z guberni mohylewskiej, witebskiej i mińskiej[2]. Siły wojskowe Ros­ji zgrupowane były na Białorusi wokół Kwatery Głównej Naczelnego Wo­dza (Stawki) w Baranowiczach. W Mińsku znajdowała się siedziba szta­bu Frontu Zachodniego składającego się z II, III i X Armii.

Wiosną 1915 r. rozpoczęła się ofensywa niemiecka na froncie wschod­nim. Odwrót wojsk rosyjskich na wschód doprowadził do przeniesienia sie­dzi­by Stawki do Mohylewa. Z polecenia władz carskich ewakuowała się też ludność cywilna. Liczbę uchodźców z terenów białoruskich w głąb Ros­ji ocenia się na około 2 mln[3]. Białoruski Komitet Narodowy liczbę uchodź­ców („bieżańców”) szacował na ponad 2 mln[4]. Natomiast według Komitetu W. Ks. Tatiany (komitet pomocy ofiarom wojny, którego kuratorem była Ta­tia­na, córka cara Mikołaja II), ewakuowało się 1 726 000 osób[5].

Ewa­ku­ac­ji poddawała się głównie ludność wyznania prawosławnego, za­chę­ca­na przez duchowieństwo. Odmienną postawę prezentowało du­cho­wień­stwo katolickie.

Naj­wię­cej uchodźców z Białorusi zatrzymało się w guberni tambowskiej (ok. 100 tys.), w samarskiej (około 70 tys.) i saratowskiej oraz na wschod­niej Białorusi.

Ogólną liczbę uchodźców z terytoriów imperium rosyjskiego objętych oku­pac­ją niemiecką Jewstigij Kanczer określił na 3,5 mln osób. Udział posz­cze­gól­nych narodowości w tym exodusie przedstawiał się następująco: Bia­ło­ru­si­ni i Rosjanie — 2 026 000, Polacy — 513 432, Łotysze — 285 814, Żydzi — 199 895, Litwini — 85 552, Ormianie — 120 167, inni — 269 582[6]. Do początku 1916 r. w guberni mińskiej osiedliło się ponad 157 tys. uchodźców, w witebskiej — 80 tys. Przez gubernię mohylewską prze­wi­nę­ło się do tego czasu około 1 mln uchodźców[7].

Latem 1915 r. front rosyjsko-niemiecki ustabilizował się na linii Dźwińsk — Postawy — Baranowicze — Pińsk i utrzymał się do 18 lutego 1918 r. Podział Białorusi w wyniku działań wojennych na dwie strefy, nie­miec­ką i rosyjską, wiązał się z dwoma podobnymi systemami administracji wo­jen­nej. Po jednej i po drugiej stronie frontu obowiązywał zakaz zgro­ma­dzeń, strajków, wieców. Mogły istnieć tylko komitety pomocy ofiarom woj­ny — one też stały się pierwszymi organizacjami narodowymi i centrami ży­cia kulturalnego. W czasie odwrotu kozacy często palili całe wsie, aby nad­cho­dzą­cym wojskom niemieckim zostawić „spaloną ziemię”: „można by­ło zobaczyć ogień i dym, który wielkimi kłębami szedł do góry: paliły się róż­ne zabudowania, mosty na kolei, stacje, wsie. To wszystko było pod­pa­lo­ne przez wojska rosyjskie, które nic nie chciały zostawić swoim wro­gom”[8]. W ten sposób zmieniła się nie tylko struktura demograficzna lud­noś­ci, lecz także sieć osadnictwa. Obraz kraju został opisany we wspom­nie­niach Tadeusza Kossaka: „Trudno mieć pojęcie o nędzy i zniszczeniu, jakie woj­na w kraju tym biednym z natury zrobiła ... Dość powiedzieć, że mając póź­niej polecenie, by jechać ze szwadronem na wywiad przez takie a takie wsie, nie znajdowałem niektórych zupełnie; zaledwie po zgliszczach ster­czą­cych spod śniegu można było domyślić się, że kiedyś była tu wieś”[9].

Spustoszeniu ludnościowemu i gospodarczemu Zachodniej Białorusi od­po­wia­da­ło przeludnienie Białorusi Wschodniej. Część uchodźców osiedliło się w guberniach białoruskich: mińskiej, witebskiej i mohylewskiej. Status uchodź­ców określała „Ustawa o zabezpieczeniu potrzeb uchodźców”. Pod­le­ga­li oni specjalnej Radzie do spraw Uchodźców pod kierownictwem mi­nist­ra spraw wewnętrznych Rosji. Utrzymywani byli z budżetu państwa. Każ­da rodzina otrzymywała po 30 rubli miesięcznie[10]. Do 1916 r. ut­wo­rzo­no 1 300 instytucji i towarzystw do spraw pomocy uchodźcom. Or­ga­ni­zo­wa­no punkty żywieniowe i szkoły na koszt państwa. Miejscowa ludność przyj­mo­wa­ła uchodźców przyjaźnie: „Przyjęli nas bardzo dobrze, wykąpali w wannie, wydali nową bieliznę..., położyli spać na osobnym łóżku z czystą i ciep­łą kołdrą — nic nie przypominało frontu”[11].

Wraz z ludnością ewakuowano także zakłady pracy, pracujące w czasie woj­ny, głównie na potrzeby frontu. W związku z dezorganizacją transportu ko­le­jo­we­go znaczna część fabryk pozostała na Białorusi, np. z Brześcia w głąb Rosji przeniesiono tylko sześć przedsiębiorstw przemysłowych, a z Grod­na — trzy[12]. Zarówno na ziemiach białoruskich okupowanych przez Niemców, jak i pozostających w Rosji gospodarkę przestawiono na pot­rze­by wojny. Dla potrzeb ludności cywilnej na terenach nie­o­ku­po­wa­nych przez Niemców przeznaczone było tylko 15-16% przedwojennej pro­duk­c­ji. Zamówienia wojenne realizowały zakłady tekstylne, krawieckie, obuw­ni­cze, piekarnie, zakłady przemysłu metalowego. Miasta były prze­peł­nio­ne wojskiem i ludnością cywilną, wśród której zjawiskami co­dzien­ny­mi były bezrobocie i spekulacja. Duży popyt na produkty sprzyjał dro­żyź­nie. Brak opału spowodował, że zimą 1916/17 r. w Mohylewie nie og­rze­wa­no 80‑90% mieszkań[13]. Wieś nie była w stanie zabezpieczyć potrzeb mia­sta. W latach 1914-1917 areał uprawianej ziemi w dobrach prywatnych zmniej­szył się o 72,3%. W tym czasie o 11,4% zmniejszyła się ilość bydła i trzo­dy chlewnej. O 1/3 zmalały zbiory żyta i pszenicy[14]. Sprawozdania urzę­do­we informowały o tragicznej sytuacji rolnictwa, które „znajduje się w krytycznym położeniu. W związku z brakiem rąk do pracy i inwentarza po­wierz­ch­nia zasiewów ustawicznie się zmniejsza. Nieustanne po­wo­ły­wa­nie chłopów do wojska (...) doprowadziło do niemal całkowitego wy­lud­nie­nia wsi”[15].

Tra­gicz­na sytuacja po obu stronach frontu przynajmniej w pierwszym ok­re­sie nie sprzyjała rozwojowi kultury. Miński Instytut Pedagogiczny na po­cząt­ku wojny ewakuował się do Jarosławia.

Mia­sta w strefie nieokupowanej oferowały tanią kulturę na niskim po­zio­mie w postaci koncertów, na których śpiewano romanse rosyjskie. Roz­wi­nę­ła się kinematografia nastawiona głównie na potrzeby wojska, które było do­mi­nu­ją­cą grupą społeczno-zawodową w guberniach mińskiej, mo­hy­lew­skiej i witebskiej. Liczba mieszkańców Mińska (siedziby sztabu Frontu Za­chod­nie­go) w ciągu pierwszego roku wojny wzrosła ze 100 tys. do 250 tys.

Na ziemiach okupowanych przez Niemców utworzono wojskowy obszar ad­mi­nist­ra­cyj­ny Ober Ost, którym zarządzał szef sztabu generalnego ge­ne­rał Erich Ludendorff pod ogólnym kierownictwem dowódcy frontu wschod­nie­go felmarszałka Paula von Hindenburga. Ober Ost obejmował 109 tys km2 i dzielił się na trzy jednostki: Litwę, Kurlandię i okręg bia­ło­stoc­ko-grodzieński. Ziemie etnicznie białoruskie stanowiły w nim 17 tys. km2 [16]. Wschodnia granica Ober Ostu wyznaczała granicę niemieckich rosz­czeń terytorialnych wobec Rosji, a przebiegała ona w okolicy Święcian, Li­dy, Zelwy i Brześcia. Pozostałą część okupowanych ziem, ok. 33 tys. km2, stanowiła wojskowa strefa operacyjna położona między granicą Ober Ostu a linią niemiecko-rosyjskich okopów. W strefie tej znajdowały się na­stę­pu­ją­ce miejscowości: Oszmiany, Baranowicze, Prużany, Pińsk. Tereny te miały być kartą przetargową w rozmowach z Rosją.

Niem­cy nie rozumieli specyfiki Białorusi. W swoich wspomnieniach Ju­lia­na Moenke pisała: „Niemcy na początku w ogóle nie orientowali się w spra­wach narodowościowych naszego kraju. Znali Rosjan, Polaków, Ży­dów, częściowo Litwinów, ale Białorusini byli dla nich czymś nowym. Ileż me­mo­ria­łów z wyjaśnieniami historycznymi trzeba było opracować, aby uza­sad­nić życzenia i potrzeby Białorusinów”[17]. Do końca 1916 r. Niemcy trak­to­wa­li Białoruś jako część Rosji[18]. Dostrzegali jednak zróżnicowanie ję­zy­ko­we. Pozostała bowiem ludność wiejska, w większości wyznania ka­to­lic­kie­go, posługiwała się na co dzień językiem białoruskim. Władze Ober Ostu stanęły przed problemem działania na obszarze wie­lo­na­ro­do­woś­cio­wym i wielojęzycznym z dominującą kulturą polską.

W strefie okupacyjnej Niemcy wprowadzili system dostaw obo­wiąz­ko­wych, podatków i mandatów. Mieszkańcy zobowiązani byli oddawać owies, skóry, wełnę, masło, nici, szczecinę, papier, metal, kości, szmaty itp.[19] Podatek pobierany był od szpitali, rzeźni, bazarów, widowisk. Wszys­cy w wieku od 15 do 60 lat musieli także płacić podatek indywidualnie. Wo­bec ludności stosowano rekwizycje na masową skalę — podobnie jak w ro­syj­skiej strefie przyfrontowej.

Aby rozwiązać kwestię językową niemieckie władze okupacyjne przyjęły za­sa­dę równorzędnego traktowania wszystkich narodowości. 28 lipca 1915 r. Paul von Hindenburg wydał zakaz wszelkiej działalności po­li­tycz­nej. Jedyną legalną organizacją mogły być komitety pomocy ofiarom woj­ny. Do połowy 1917 r. spełniały one także funkcje socjalne i kulturalne. 22 grud­nia 1915 r. Hindenburg wydał wytyczne dotyczące organizacji szkol­ni­ctwa, a 16 stycznia 1916 r. przepisy wykonawcze. Wprowadzały one zakaz na­u­cza­nia w języku rosyjskim oraz obowiązek nauczania języka niemieckiego. Ję­zy­kiem nauczania miał być język ojczysty. Wydawano dwujęzyczne paszporty. Zezwolono na wydawanie prasy i prowadzenie działalności kulturalnej.

Potencjał białoruski na terenach okupowanych przez Niemców był zni­ko­my. Było to wynikiem masowego uchodźstwa i mobilizacji. Najwięcej bia­ło­ru­skich działaczy pozostało w Wilnie, a wśród nich Anton i Iwan Łuc­kie­wi­czo­wie, Jazep Saławiej, Franciszak Alachnowicz, Alojza Paszkiewicz-Ciot­ka, Wacłau Łastouski, Balasłau Paczobka, ks. Uładysłau Tałoczka, Win­cen­ty Światopełk-Mirski, Juliana Moenke[20]. Skupili się oni wokół Bia­ło­ru­skie­go Komitetu Pomocy Ofiarom Wojny w Wilnie utworzonego w mar­cu 1915 r. pod kierownictwem najpierw W. Iwanouskiego, a na­stęp­nie A. Łuckiewicza.

19 grudnia 1915 r. członkowie organizacji polskich, litewskich, bia­ło­ru­skich i żydowskich zawiązali Konfederację Wielkiego Księstwa Li­tew­skie­go. W wydanym w pięciu językach uniwersale wskazano, „by ziemie li­tew­skie i białoruskie ongiś w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego wcho­dzą­ce, a obecnie przez wojska niemieckie zajęte, stanowiły przy nowych wa­run­kach historycznych nierozerwalną całość na zasadzie usamodzielnienia Lit­wy i Białorusi w postaci jednostki państwowej z zagwarantowaniem peł­ni praw wszystkim narodowościom, pomienione terytorium za­miesz­ku­ją­cym”[21]. Konfederacja rozpadła się wiosną 1917 r., kiedy za zgodą Niem­ców utworzona została Litewska Rada Zaufania[22].

W Wilnie działały także: białoruska biblioteka, księgarnia, Towarzystwo Spół­dziel­cze „Rajnica”, przytułek dla dzieci „Zołak”, Białoruskie To­wa­rzy­stwo Naukowe. Stopniowo powstała także sieć szkół. Takiemu roz­wo­jo­wi organizacji i instytucji społeczno-kulturalnych sprzyjały: aktywność Bia­ło­ru­si­nów w Wilnie, przemiany zachodzące po rewolucji lutowej 1917 r. w Rosji oraz powroty uchodźców od wiosny 1918 r.

Pod koniec 1917 r. powstał komitet organizacyjny do spraw zwołania Bia­ło­ru­skiej Konferencji w Wilnie. Odbyła się ona w dniach 25-27 stycznia 1918 r. i stała na stanowisku „pełnej niepodległości państwowej, gdyż tyl­ko taka może zabezpieczyć narodowi białoruskiemu możność wszech­st­ron­ne­go ekonomicznego i kulturalno-narodowego rozwoju”[23]. Opowiadając się za jednością państwową ziem litewsko-białoruskich, powoływano się na hi­sto­rycz­ną przeszłość i tradycję Wielkiego Księstwa Litewskiego. Uczest­ni­cy konferencji domagali się, aby „w imię prawa do niepodzielności narodu bia­ło­ru­skie­go, przeciętego linią frontu oraz w imię jedności wszystkich ziem litewsko-białoruskich (...) dołączona była i reszta ziem bia­ło­ru­skich”[24].

Niemcy godzili się na rozwój białoruskich instytucji kulturalno-oś­wia­to­wych, lecz nie uznawali niepodległego istnienia Białorusi, chociaż od 1917 r. tolerowali niepodległościowe dążenia Litwinów. Ignorowanie bia­ło­ru­skich dążeń państwowotwórczych znalazło odbicie w memoriale rot­mist­rza Beckeratha o polityce narodowościowej w wileńskim okręgu ad­mi­nist­ra­cyj­nym: „Białorusini nie zdradzali nigdy dążności do samodzielności pań­stwo­wej. Mieszkając pomiędzy Polakami i Rosjanami, pokrewni mową i po­cho­dze­niem zarówno jednym jak i drugim, ulegali na przemian to wpły­wom polskim, to znów rosyjskim. Na zachodzie razem z wyznaniem rzym­sko-katolickim przyjęli i kulturę polską, na wschodzie razem z pra­wos­ła­wiem — rosyjską. (...) Zamieszkali w okręgu wileńskim Białorusini z ma­ły­mi wyjątkami są wyznania rzymsko-katolickiego i uważają siebie za Po­la­ków, pewne dążności separatystyczne, uprawiane przez kilku ar­che­o­lo­gów i literatów, należy zaliczyć do spraw miejscowych, nie posiadających po­li­tycz­ne­go znaczenia”[25].

Do rewolucji lutowej w 1917 r. na terenach białoruskich pozostających we władaniu Rosji nie istniały możliwości rozwoju kulturalnego. Działało je­dy­nie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny, wokół którego grupowała się znajdująca się w Mińsku białoruska inteligencja. Początkowo praca To­wa­rzy­stwa sprowadzała się do pomocy socjalnej dzieciom i dorosłym: or­ga­ni­zo­wa­no przytułki, stołówki i miejsca pracy. W siedzibie Towarzystwa przy ulicy Zacharzewskiej mieściła się stołówka, a od 1916 r. — także klub „Bia­ło­ru­ska Chatka”. Organizowano wieczorynki, w których uczestniczyli: li­te­ra­ci ks. Alaksandr Astramowicz (Andrej Ziaziula), Maksim Bah­da­no­wicz, Zmitrok Biadula, Anton Lawicki (Jadwihin Sz.), Albert Paułowicz, Ja­zep Farbotka, aktorzy Usiewaład Falski, Florian Żdanowicz, dramaturg Uła­dys­łau Hałubok, architekt Lawon Dubiejkauski; działacze Arkadź Smo­licz, Fabian Szantyr, Ludwika Siwicka (Zośka Wieras). U. Falski założył chór[26].

Głów­ne ośrodki białoruskiego ruchu narodowego oraz kulturalno-oś­wia­to­we­go poza Mińskiem znajdowały się w Petersburgu, Moskwie, Odessie i Ki­jo­wie. Tam także istniały Białoruskie Towarzystwa Pomocy Ofiarom Woj­ny. Towarzystwo w Petersburgu w 1916 r. zrzeszało 21 członków, wśród których byli m.in. Źmicier Żyłunowicz, ksiądz Lucjan Chwiećka, Ed­ward Budźka, Fabian Jaremicz, Branisłau Taraszkiewicz, językoznawca Bra­nis­łau Epimach-Szypiła. Poza działalnością dobroczynną na rzecz uchodź­ców urządzano także białoruskie wieczorynki kulturalne i odczyty na temat białoruskiego ruchu narodowego.

Nie bez znaczenia dla rozwoju ruchu białoruskiego i jego kultury była re­wo­luc­ja lutowa. Zarówno w strefie przyfrontowej, jak i w głębi Rosji (Pe­ter­s­burg, Moskwa, Odessa, Kijów), w środowiskach inteligencji bia­ło­ru­skiej odrodziła się nadzieja na autonomię administracyjną i kulturalną Bia­ło­ru­si. Postulaty rozwoju własnej kultury i języka stały się nie­od­łącz­nym elementem wszystkich postulatów politycznych.

W dniach 25-27 marca odbył się w Mińsku Zjazd Białoruskich Or­ga­ni­zac­ji i Partii. Uczestniczyło w nim 150 delegatów. Główna problematyka ob­rad koncentrowała się na autonomii Białorusi w państwie rosyjskim. Ut­wo­rzo­no komisje: agitacyjno-polityczną, organizacyjną, etnograficzną, szkol­ną, finansową, druku i ziemską.

Wszystkimi poczynaniami miał kierować 18-osobowy Białoruski Ko­mi­tet Narodowy z Romanem Skirmuntem na czele. W skład Komitetu weszli A. Smolicz, Paweł Alaksiuk, Lawon Zajac, E. Budźka, U. Falski, B. Ta­rasz­kie­wicz, ksiądz Wincenty Hadleuski, J. Kanczer, Iwan Kraskouski, Aleś Burbis, Kazimier Kastrawicki, Babarykin, F. Szantyr, Michał Ka­cha­no­wicz, W. Iwanouski, L. Dubiejkauski, Źmicier Żyłunowicz. Spośród człon­ków BKN wybrano Prezydium w składzie: R. Skirmunt, P. Alaksiuk, U. Falski, L. Zajac, B. Taraszkiewicz. Wybrano także delegację do Rządu Tym­cza­so­we­go: I. Kraskouski, R. Skirmunt, E. Budźka, J. Kanczer, P. Alak­siuk, M. Kachanowicz, Iwan Kasiak[27].

Bia­ło­ru­ski Komitet Narodowy (BKN) stawiał sobie za cel kulturalno-na­ro­do­we odrodzenie Białorusi jako autonomicznej części Rosji: „Dlatego Bia­ło­ru­ski Komitet Narodowy uważa za konieczne ostrzec przed tymi ludź­mi, którzy przykrywając się imieniem białoruskim, prowadziliby pro­pa­gan­dę za dołączeniem do Polski, lub jakiegoś innego państwa”[28]. W sprawie szkol­ni­ctwa BKN stał na stanowisku unarodowienia szkoły białoruskiej.

W dobie rosnących nastrojów rewolucyjnych Komitet stojący na sta­no­wi­sku współpracy z Rządem Tymczasowym nie zyskał poparcia spo­łecz­ne­go (postrzegany był jako „burżuazyjny”).

Rów­no­leg­le z działaniami BKN, w dniach 7-17 kwietnia 1917 r., od­by­wał się w Mińsku I Zjazd Wojskowych i Robotniczych Delegatów Armii i Ty­łów Frontu Zachodniego. W kwietniu 1917 r. odbył się również I Zjazd De­le­ga­tów Chłopskich i utworzono Komitet Frontowy. W jego skład weszli soc­jal­de­mok­ra­ci, socjaliści-rewolucjoniści oraz kilku bolszewików. W cią­gu dwóch miesięcy hasła bolszewickie znalazły duże poparcie społeczne, co dop­ro­wa­dzi­ło 4 czerwca 1917 r. do utworzenia odrębnego biura ok­rę­go­we­go w składzie: Aleksander Miasnikow, Salomon Mohyleuski, W. Krasnow, Wa­sil Famin, U. Sielaźniou[29].

15 września 1917 r. odbyła się I Północno-Zachodnia Okręgowa Kon­fe­ren­c­ja SDPRR(b), która wybrała Komitet Okręgowy na czele z A. Mias­ni­ko­wem i opracowała taktykę działania i tworzenia organizacji bol­sze­wic­kich. Najważniejszym problemem dla bolszewików było przejęcie władzy. W związ­ku z tym, że zdecydowana większość bolszewików pochodziła spo­za Białorusi, rozwój kultury białoruskiej był dla nich bez znaczenia.

Zu­peł­nie odrębny kierunek reprezentowała Białoruska Socjalistyczna Hro­ma­da, której konferencja odbyła się 4-6 czerwca 1917 r. w Pe­ter­s­bur­gu. Wprawdzie w swoim programie starała się dostosować do lewicujących nast­ro­jów mas, ale uważała, że reformy socjalne możliwe są wraz z roz­wo­jem kultury białoruskiej: „Po to, aby reformy polityczne i socjalne mogły się udać i utwierdzić się tylko przy ogromnym podniesieniu poziomu kul­tu­ral­ne­go mas ludowych, Białoruska Socjalistyczna Hromada (BSH) uważa za niezbędne:

1. szeroki rozwój kultury białoruskiej, jako jedynej drogi rozwoju spo­łe­czeń­stwa i ogólnego podniesienia poziomu kultury masowej na Białorusi;

2. unarodowienie szkoły”[30].

Program ten został uzupełniony i zatwierdzony na III Zjeździe BSH w dniach 14-15 października 1917 r. w Mińsku. Zakładał powszechność i rów­ność praw wyborczych, autonomię dla narodowości, wybór ad­mi­nist­rac­ji przez miejscową ludność oraz powszechne, obowiązkowe i bezpłatne na­u­cza­nie dzieci we wszystkich szkołach. Za konieczne uznano także: „Usta­wo­we uznanie praw języka białoruskiego do rozwoju i do używania go w szkołach, sądach, administracji i instytucjach społecznych Bia­ło­ru­si”[31]. Komitet Centralny BSH tworzyli: Alaksandr Pruszyński, Wiaczasłau Ada­mo­wicz, Pałuta Badunowa, Symon Rak-Michajłouski, A. Smolicz, Ja­zep Mamońka, Wasil Mucha, Jazep Dyła, Ź. Żyłunowicz, Jazep Waronka, B. Taraszkiewicz, Mikoła Szyła.

Z inicjatywy BSH zaczęły odbywać się zjazdy żołnierzy Białorusinów na fron­tach zachodnim, północnym, południowo-zachodnim i rumuńskim.

W związku z ewolucją programu BSH i niepopularnością R. Skirmunta (był ziemianinem) oraz radykalizacją poglądów społecznych zwołano II Zjazd Białoruskich Organizacji i Partii w dniach 8-12 lipca 1917 r., na któ­rym wybrano Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii, skła­da­ją­cą się z delegatów wszystkich białoruskich organizacji, miast, powiatów, mia­ste­czek organizacji uchodźców i oddziałów wojskowych, które uz­na­wa­ły potrzebę autonomii Białorusi, języka ojczystego i rozwoju białoruskiej kul­tu­ry narodowej[32].

Na sesji Centralnej Rady Białoruskich Organizacji Partii 5 sierpnia 1917 r. w Mińsku uchwalono statut Białoruskich Narodowych Kółek Kul­tu­ral­no-Oświatowych w wojsku. Określono w nim zasady tworzenia i dzia­ła­nia białoruskich wspólnot w wojsku: „Wszyscy członkowie (...) powinni roz­ma­wiać między sobą w języku białoruskim, uchwały i dokumentacja po­win­ny być prowadzone w języku białoruskim. Każdy członek wspólnoty po­wi­nien uczyć się pisać w języku białoruskim i powiadamiać swoją wieś o ru­chu białoruskim. Każdy Białorusin powinien wszędzie używać swojego oj­czy­ste­go języka (...). Każdy członek białoruskiej wspólnoty w wojsku po­wi­nien nosić białoruski narodowy znak — biała wstążka z czerwonym pa­skiem pośrodku; wszystkie trzy paski — biały, czerwony i biały — jed­na­ko­wej szerokości”[33]. Ruch białoruski w wojsku wyłonił Białoruską Cen­t­ral­ną Radę Wojskową (BCRW).

Stworzona przez rewolucję lutową swoboda działania organizacji dop­ro­wa­dzi­ła do rozwoju różnych orientacji politycznych, z których największą ro­lę odegrali eserowcy, mienszewicy i bolszewicy. Ze względu na duże sku­pie­nie wojsk na terytorium Białorusi białoruski problem narodowy był wów­czas kwestią drugorzędną. Mała ilość świadomych Białorusinów oraz po­pie­ra­nie przez nich działań Rządu Tymczasowego przyczyniły się do te­go, że rewolucja październikowa na Białorusi sprowadziła się do przejęcia wła­dzy przez bolszewików oraz przemianowania się Mińskiej Rady De­le­ga­tów Robotniczych i Żołnierskich w organ władzy państwowej.

Ok­res demokratyzacji życia społeczno-politycznego sprzyjał także roz­wo­jo­wi białoruskiego ruchu chrześcijańsko-demokratycznego. 24 i 25 maja 1917 r. w Mińsku odbył się zjazd białoruskiego duchowieństwa ka­to­lic­kie­go. Uczestniczyło w nim 30 księży. Ksiądz Fabian Abrantowicz przed­sta­wił referat o działalności oświatowej, a ksiądz L. Chwiećka — o wy­daw­ni­ctwie[34]. Zjazd uchwalił rezolucję o szerokiej autonomii Białorusi w ramach Ro­syj­skiej Federacyjnej Republiki Demokratycznej, o nauczaniu w szko­łach po białorusku, o wprowadzeniu w kościołach kazań w języku bia­ło­ru­skim[35]. Postanowiono też wydawać w Petersburgu białoruskie podręczniki i ga­ze­tę „Baćkauszczyna”, której tytuł zmieniono na „Krynica”. Pierwszy nu­mer „Krynicy” wydano 8 października 1917 r.[36] Ruch księży katolickich przy­czy­nił się do wprowadzenia języka białoruskiego do kościołów oraz do two­rze­nia szkół białoruskich. Także białoruskie duchowieństwo pra­wo­sław­ne (ok. 700 osób) na Zjeździe w Moskwie w czerwcu 1917 r. opo­wie­dzia­ło się za wprowadzeniem języka białoruskiego do szkół[37].

Jak widać zatem problem języka białoruskiego oraz białoruskich szkół po­ja­wiał się przy różnych okazjach w rozmaitych środowiskach bia­ło­ru­skich. Zmiana szkół na białoruskie wymagała jednak czasu na wyk­sz­tał­ce­nie nauczycieli oraz na napisanie i wydanie podręczników. Pierwsze efekty by­ły widoczne dopiero w 1918 r.

Na fali demokratyzacji życia społecznego na Białorusi w latach 1917-1921 rozwinął się masowy ruch kulturalno-oświatowy. W maju 1917 r. w Miń­sku powstało Towarzystwo Kultury Białoruskiej, które zaczęło wy­da­wać tygodnik „Wolnaja Biełaruś” pod redakcją Jazepa Losika. Wy­cho­dził także tygodnik „Hramada” (organ BSH) pod redakcją A. Smolicza oraz trzy razy w tygodniu „Biełaruskaja Rada” — organ Centralnej Bia­ło­ru­skiej Rady Wojskowej.

Zwy­cię­stwo bolszewików w walce o władzę w październiku (listopadzie wed­ług nowego stylu) nie stwarzało szczególnych szans na rozwój kultury bia­ło­ru­skiej. Przyczyną tego była chociażby nieobecność białoruskich dzia­ła­czy we władzach bolszewickich w 1917 r. na Białorusi.

Na przełomie 1917 i 1918 r. największą rolę w ustanawianiu nowego sy­ste­mu władzy na białoruskim obszarze etnograficznym odegrały: Re­wo­lu­cyj­ny Komitet Wojenny (Rewkom) w Mińsku (A. Miasnikow, Wilhelm Kno­rin, Karol Lander, Majsiej Kałmanowicz, Iwan Alibiegow), Północno-Za­chod­ni Okręgowy Komitet SDPRR(b) w Smoleńsku, Rewolucyjny Ko­mi­tet Wojenny Białorusi i Frontu Zachodniego (przewodniczący — A. Mias­ni­kow), Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich w Mińsku po­łą­czo­na z Rewolucyjnym Komitetem Wojennym Frontu Zachodniego w Ko­mi­tet Wykonawczy Obwodu Zachodniego (Obłiskomzap), Rada Ko­mi­sa­rzy Ludo­wych Zachodniego Obwodu w Mińsku na czele z K. Lan­de­rem[38].

W środowiskach białoruskich w Rosji także utworzyły się ośrodki ma­ją­ce wpływ na kształtowanie się sytuacji na Białorusi.

W listopadzie 1917 r. w Petersburgu powstał Białoruski Komitet Ob­wo­do­wy (BKO). W jego skład weszli delegaci na Ogólnorosyjski Zjazd De­le­ga­tów Chłopskich, przedstawiciele armii i floty, m.in. przewodniczący J. Kan­czer (agronom z powiatu rzeczyckiego), M. Golman (prze­wod­ni­czą­cy Mohylewskiej Rady Delegatów Chłopskich), F. Karatkiewicz (członek Ogól­no­ro­syj­skie­go Centralnego Komitetu Wykonawczego Rad Delegatów Chłop­skich). Ogółem BKO liczył 70 członków. Uznawał on autonomię Bia­ło­ru­si w ramach Federacji Rosyjskiej i pretendował do przejęcia kie­row­ni­ctwa w białoruskim ruchu narodowym. Utrzymywany był przez Radę Ko­mi­sa­rzy Ludowych. Z inicjatywy BKO i Wielkiej Rady Białoruskiej (ta­ką nazwę przyjęłą Centralna Rada Białoruskich Organizacji i Partii) zor­ga­ni­zo­wa­no Zjazd Wszechbiałoruski w grudniu 1917 r. BKO utrzymywał też kon­tak­ty z Komisariatem do spraw Narodowości.

Rewolucja październikowa na Białorusi w rzeczywistości za­po­cząt­ko­wa­ła okres dwuwładzy; z jednej strony władzy bolszewickiej, reprezentowanej przez kilka ośrodków, a głównie przez Radę Komisarzy Ludowych (RKL) w Mińsku oraz Obłiskomzap, z drugiej strony — Wielkiej Rady Bia­ło­ru­skiej i Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej, stojących na stanowisku au­to­no­mii narodowej. Po rewolucji październikowej odbywały się zjazdy żoł­nie­rzy białoruskich, zmierzające wyraźnie do utworzenia białoruskiego woj­ska, dla obrony całości ziem Białorusi zjednoczonych z Rosją. Na zjeź­dzie żołnierzy Białorusinów Frontu Północnego w Witebsku (15-20 li­sto­pa­da 1917 r.) przyjęto też rezolucje o szkole i o języku: „w celu podniesienia ogól­no­kul­tu­ral­ne­go rozwoju własnego narodu zjazd (...) uważa za niez­będ­ne: 1) wprowadzenie białorusizacji: w szkołach niższych prowadzić na­u­cza­nie wyłącznie w języku białoruskim (...), 2) niezwłoczne wprowadzenie przed­mio­tów białorusoznawstwa do instytutów nauczycielskich i se­mi­na­riów kraju (...), 3) niezwłoczne natychmiastowe otwarcie Uniwersytetu Wi­leń­skie­go (...) w Połocku, 4) utworzenie szkolnictwa rzemieślniczego i za­wo­do­we­go, 5) wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego i bezpłatnego na­u­cza­nia na wszystkich poziomach, 6) utworzenie białoruskich to­wa­rzystw naukowych, które z czasem dadzą możliwość przekształcenia ich w Bia­ło­ru­ską Akademię Nauk, 7) otwarcie Białoruskiej Akademii Sztuki i in­nych instytucji kulturalnych, 8) niezwłoczny powrót wszystkich ewa­ku­o­wa­nych z kraju instytucji naukowych”[39]. Podobne uchwały podjęto także na zjeździe żołnierzy Białorusinów II armii, odbywającym się w Nieświeżu w dniach 1-4 grudnia 1917 r.[40]

Zjazd Wszechbiałoruski w grudniu 1917 r. zgromadził 1 872 delegatów, w tym 1 167 z głosem decydującym, reprezentujących gubernie: mińską, mo­hy­lew­ską, witebską, smoleńską, grodzieńską oraz białoruskie powiaty są­sied­nich guberni. Głównym zadaniem zjazdu było ustalenie formy wła­dzy na Białorusi. „Podkreślając swoje prawo do samookreślenia, ogłoszone przez rosyjską rewolucję i zatwierdzając demokratyczny ustrój re­pub­li­kań­ski na białoruskiej ziemi, dla ratowania własnego kraju i dla uchronienia go przed podziałem i odłączenia od Rosyjskiej Demokratycznej Federacyjnej Re­pub­li­ki, Pierwszy Zjazd Wszechbiałoruski uchwala: niezwłocznie po­wo­łać ze swego składu organ krajowej władzy w postaci Rady Delegatów Chłop­skich, Żołnierskich i Robotniczych, który tymczasowo staje na czele kie­ro­wa­nia krajem, przystępując do kontaktów z władzami od­po­wie­dzial­ny­mi przed radami delegatów robotniczych, chłopskich i żołnierskich”[41].

Po­sta­no­wio­no także zorganizować terytorialne wojsko białoruskie. Obłi­skom­zap widząc realne zagrożenie dla władzy bolszewików rozpędził Zjazd w no­cy z 17 na 18 grudnia 1917 r., aresztując część członków Rady Zjaz­du[42]. Na zamkniętym posiedzeniu Rady Zjazdu w dniu 18 grudnia uznano ją za wykonawczy organ zjazdu, który powinien urzeczywistnić przyjęte po­sta­no­wie­nia.

Władza bolszewicka na czele z przewodniczącym Wszechrosyjskiego Cen­t­ral­ne­go Komitetu Wykonawczego (WCKW) Jakowem Swierdłowem i prze­wod­ni­czą­cym Rady Komisarzy Ludowych (RKL) Włodzimierzem Le­ni­nem starała się o utrzymanie władzy w Rosji. Kultura nie stanowiła pod­mio­tu tej polityki, lecz była środkiem do utrwalenia władzy. Pierwsze dek­re­ty określały założenia polityki kulturalnej. 27 października 1917 r. og­ło­szo­no dekret „O prasie”, zakazujący wydawania pism wzywających do prze­ciw­sta­wia­nia się władzy robotniczo-chłopskiej. 28 stycznia 1918 r. RKL uchwaliła dekret „O rewolucyjnym trybunale prasy”, na podstawie któ­re­go w 1918 r. w Piotrogrodzie zamknięto kilkadziesiąt tytułów pra­so­wych[43]. Nowa władza nie cieszyła się zaufaniem twórców kultury. Nie od­po­wia­da­ła im koncepcja podporządkowania jej Komisariatowi Oświaty Ra­dy Komisarzy Ludowych. Niewielu z nich wracało do pracy w strukturach pań­stwo­wych instytucji sztuki. Instrumentalne podejście do problematyki kul­tu­ry ilustrują wypowiedzi W. Lenina: „Wiecie, ja w sztuce nie jestem moc­ny (...) sztuka dla mnie to ... coś w rodzaju intelektualnej ślepej kiszki, i kie­dy jej propagandowa rola, nieodzowna dla nas, zostanie odegrana, my ją — dzyk, dzyk! wytniemy. Z powodu nieprzydatności. W ogóle, do in­te­li­gen­c­ji, jak na pewno wiecie, nie czuję dużej sympatii i naszego hasła „zlik­wi­do­wać analfabetyzm” bynajmniej nie należy tłumaczyć jako dążenie do pow­sta­nia nowej inteligencji. „Zlikwidować analfabetyzm” należy tylko po to, żeby każdy chłop, każdy robotnik, mógł samodzielnie, bez niczyjej po­mo­cy czytać nasze dekrety, rozkazy, wezwania. Cel całkowicie prak­tycz­ny”[44].

Wy­ra­zem podporządkowania kultury było utworzenie w 1917 r. ma­so­wej kulturalno-oświatowej organizacji „Proletkult” (Proletariacka Kultura), któ­rej celem był rozwój kultury drogą amatorskiej twórczości robotniczej.

W latach 1917-1922 uporano się z „wrogą” prasą, odsunięto tzw. lewicę ar­ty­stycz­ną, a co najważniejsze — stworzono system cenzury. Scen­t­ra­li­zo­wa­no instytucje oświatowe, naukowe i kulturalne. Stworzono sprawny apa­rat propagandowy. Wykorzystywani w tym celu byli artyści i literaci, któ­rzy w postaci plakatów, spektakli, filmów, literatury musieli propagować no­wy system polityczny.

Wła­dza radziecka regulowała funkcjonowanie sfery kultury (jak i każdej in­nej) dekretami. Poza wspomnianym dekretem o prasie wydano: 9 li­sto­pa­da 1917 r. dekret WCKW i RKL o powołaniu Państwowej Komisji Oś­wia­ty, 27 grudnia 1917 r. — dekret WCKW o Wydawnictwie Państwowym, 20 stycznia 1918 r. — dekret RKL o wolności sumienia oraz o sto­wa­rzy­sze­niach cerkiewnych i religijnych (oddzielenie kościoła od państwa, szkoły od cerkwi), 28 stycznia 1918 r. — dekret RKL o rewolucyjnym trybunale pra­so­wym, 12 kwietnia 1918 r. — dekret RKL o dziełach sztuki, 1 czerwca 1918 r. — dekret RKL o reorganizacji i centralizacji archiwów, 18 czerwca usta­wa o organizacji oświaty w Republice Rosyjskiej, 17 lipca 1918 r. — dek­ret RKL o ochronie bibliotek i księgozbiorów w RFSRR, 19 września 1918 r. — dekret RKL o zakazie wywozu i sprzedaży za granicę przed­mio­tów o szczególnym znaczeniu artystycznym i historycznym, 30 września — usta­wa WCKW o jednolitej szkole pracy[45].

Zmien­ne losy Białorusi w latach 1917-1921 wywierały wpływ na rozwój jej kultury. W okresie tym Białoruś była nadal terenem działań wojennych. W 1917 r. na wschodniej Białorusi (za linią frontu rosyjsko-niemieckiego) w prze­ci­wień­stwie do centralnej Rosji ukształtowały się 3 ośrodki władzy: bol­sze­wic­ki, wojenny i narodowy — białoruski, co po przewrocie paź­dzier­ni­ko­wym doprowadziło do rywalizacji o władzę między zwolennikami wła­dzy radzieckiej (bolszewickiej) o treści rosyjskiej a zwolennikami bia­ło­ru­skiej władzy narodowej. Walka o władzę odsuwała na dalszy plan walkę o bia­ło­ru­ską kulturę.

Ok­res specyficznej dwuwładzy na Wschodniej Białorusi utrzymywał się do 18 lutego 1918 r. 19 lutego 1918 r. w obawie przed ofensywą niemiecką Ra­da Komisarzy Ludowych uciekła z Mińska do Smoleńska[46].

Wła­dzę w mieście przejęła Rada Zjazdu Wszechbiałoruskiego, uzu­peł­nia­jąc skład o przedstawicieli mniejszości narodowych i wybierając ze swe­go składu władzę wykonawczą — Sekretariat Ludowy.

25 lutego 1918 r. do Mińska wkroczyli Niemcy. Ich wojska zatrzymały się dopiero na linii Dniepru. Okupacja niemiecka trwała do jesieni 1918 r., kie­dy to Rosja dekretem WCKW z dnia 13 listopada anulowała pokój brze­ski, zawarty 8 marca 1918 r. Odwrót armii niemieckiej na zachód stał się pre­tek­stem dla działaczy z białoruskich sekcji Rosyjskiej Partii Ko­mu­ni­stycz­nej (bolszewików) [RPK(b)] do zgłoszenia postulatu utworzenia Bia­ło­ru­skiej Republiki Socjalistycznej. Mimo sprzeciwu władz zachodniego ob­wo­du, 1 stycznia 1919 r. proklamowano Białoruską Socjalistyczną Re­pub­li­kę Radziecką i utworzono rząd na czele ze Źmicierem Żyłunowiczem.

Bia­ło­ru­ska SRR składała się z guberni smoleńskiej, witebskiej, mo­hy­lew­skiej, mińskiej, grodzieńskiej i odpowiadała w przybliżeniu terytorium et­nicz­ne­go osadnictwa Białorusinów.

16 stycznia 1919 r. KC RPK(b) wydał polecenie — w związku ze zmie­nio­ną sytuacją zewnętrzną — przyłączenia do RFSRR gubernii smo­leń­skiej, mohylewskiej i witebskiej. Okrojona Białoruś 27 lutego 1919 r. po­łą­czo­na została z Litewską Socjalistyczną Republiką Radziecką, tworząc Soc­ja­li­stycz­ną Republikę Radziecką Litwy i Białorusi (tzw. Litbieł), ze sto­li­cą w Wilnie. Na czele rządu stanął Wincas Mickiewiczius-Kapsukas. We wła­dzach ustawodawczych ani wykonawczych Republiki nie było Bia­ło­ru­si­nów. W marcu 1919 r. zlikwidowano Białoruski Komisariat Narodowy (Bieł­nac­kom). Litbieł istniał praktycznie do 17 lipca 1919 r. Terytorialnie za­czął zmniejszać się wraz z zajmowaniem jego terytorium przez wojska pol­skie, które wiosną 1919 r. ruszyły na wschód. 8 sierpnia Polacy zajęli Mińsk. Polska okupacja Białorusi trwała do lata 1920 r. 11 lipca 1920 r. Mińsk ponownie zajęła Armia Czerwona. 1 sierpnia 1920 r. proklamowano Soc­ja­li­stycz­ną Republikę Radziecką Białorusi z ruchomą granicą za­chod­nią, wyznaczaną szlakiem Armii Czerwonej. Wojna polsko-radziecka pu­sto­szy­ła terytoria Białorusi najpierw w czasie natarcia Armii Czerwonej do 15 sierpnia 1920 r., a potem — w czasie odwrotu.

Pre­li­mi­na­ria pokojowe podpisane w Rydze przez Polskę i Rosję Ra­dziec­ką stały się podstawą pokoju zawartego 17 marca 1921 r., zat­wier­dza­ją­ce­go podział Białorusi na wschodnią w postaci sześciopowiatowej republiki Bia­ło­ru­si i zachodnią należącą do Polski.

Jak wynika z powyższego, Białoruś jako samodzielne państwo mogące up­ra­wiać własną politykę kulturalną w okresie 1917-1921 nie istniała. Ko­lej­ne okupacje nie pozwalały w pełni rozwinąć twórczych i kulturalnych moż­li­woś­ci Białorusi, a zmiana władzy powodowała zamieszanie w fun­k­cjo­no­wa­niu instytucji i organizacji kulturalno-oświatowych.

Naj­bar­dziej pomyślnie pod względem rozwoju kulturalnego przedstawiał się rok 1918, kiedy większość Białorusi pozostawała pod okupacją nie­miec­ką przez ponad pół roku (marzec-listopad). Proklamacja nie­pod­leg­łoś­ci Białoruskiej Republiki Ludowej 25 marca 1918 r. stwarzała nadzieje na roz­wój kultury. Niemcy przekazali pod zarząd Białoruskiej Republiki Lu­do­wej (BRL) przemysł, handel, oświatę, opiekę socjalną. Tymi dziedzinami kie­ro­wał Sekretariat Ludowy pod kontrolą władz okupacyjnych. Ministrem oś­wia­ty był A. Smolicz. Ważną sferą działalności rządu BRL było szkol­ni­ctwo. Przy sekretariacie oświaty powstało biuro opracowania pod­ręcz­ni­ków szkolnych i Towarzystwo „Praświeta” („Oświata”) zajmujące się ich wy­da­wa­niem. Zorganizowano kursy dla nauczycieli i inspekcję szkolną. Roz­bu­do­wa­no sieć szkół. Do Mińska powrócił Instytut Pedagogiczny. Roz­po­czę­to przygotowania do otwarcia uniwersytetu. Działał teatr białoruski oraz Towarzystwo Dramatu i Komedii. Wydawano 14 białoruskich gazet i cza­so­pism, a język białoruski był językiem państwowym[47].