Jed­nym ze skutków niemieckiej ofensywy w 1915 r. było zawieszenie bia­ło­ru­skiej działalności wydawniczej. Wznowiono ją po kilku miesiącach.

15 lutego 1916 r. zaczęła wychodzić w Wilnie dwa razy w tygodniu bia­ło­ru­ska gazeta „Homan” pod redakcją W. Łastouskiego, a od lata 1917 r. — J. Saławieja. Społecznie pracowali w niej W. Łastouski, dramaturg F. Alach­no­wicz, Iwan i Anton Łuckiewiczowie. Akty urzędowe tłumaczyła z ję­zy­ka niemieckiego na białoruski J. Moenke. Korekty dokonywał F. Alach­no­wicz. Niemiecki urząd ds. prasy Pressenstelle pokrywał wydatki na papier i druk. Chociaż wydawanie gazety podlegało niemieckiej cen­zu­rze, nie wymagano umieszczania w niej proniemieckich artykułów[1]. Dru­ko­wa­no w niej jedynie niemieckie rozporządzenia, zarządzenia i ogłoszenia. Wszys­cy związani z gazetą działacze nastawieni byli na wykorzystanie jej w celu podnoszenia białoruskiej świadomości narodowej, informacji o wy­da­rze­niach i białoruskim życiu narodowym oraz obrony białoruskich in­te­re­sów. Do 1918 r. była to jedyna białoruska gazeta na terenie Ober Ostu. Ze względu na skupienie się wokół niej białoruskiej inteligencji za­miesz­cza­ła też utwory literackie — opowiadania W. Łastouskiego i dramaty F. Alach­no­wi­cza. Propagowała ideę niepodległości ziem litewsko-biało­ruskich w po­sta­ci Wielkiego Księstwa Litewskiego.

W Petersburgu w 1916 r. pojawiły się 2 białoruskie tygodniki wydawane na własny koszt — „Dziannica” przez Ź. Żyłunowicza i „Świetacz” przez E. Budź­kę. Oba wychodziły od 1 listopada 1916 r. do 31 grudnia 1916 r. (7 numerów). Z powodu braku środków finansowych i nieprzychylności cen­zu­ry wydawanie ich zostało wstrzymane z początkiem 1917 r.[2] Mimo krót­kie­go okresu ukazywania się (2 miesiące) odegrały one uświadamiającą ro­lę wśród rzesz petersburskich uchodźców z Białorusi oraz na Białorusi, do­kąd także docierały. Poetka Kanstancyja Bujło pisała: „Zjawiły się u mnie dwa pierwsze numery „Dziannicy” i „Świetacza” i poruszyły tak mi­ło duszę, że nie mogę powstrzymać się, aby nie napisać pozdrowień. Ży­czyć wam chcę dużo... Niechże „Dziannica” i „Świetacz” oświetlają mroki ję­czą­ce­go pod ciężarem krwawych dni ojczystego kraju, niech mrok oś­wiet­li się nadzieją, że lepsze czasy są niedaleko”[3].

Drukowana grażdanką „Dziannica” pisała o osobliwościach języka bia­ło­ru­skie­go, o potrzebie utworzenia uniwersytetu na Białorusi, rozwoju kul­tu­ry i druku. Swoje utwory na jej łamach publikowali Ciszka Hartny (Ź. Ży­łu­no­wicz), K. Bujło, Albert Paułowicz, Todar Czarnyszewicz, F. Szan­tyr. Prowadziła kronikę wydarzeń i działalności Towarzystwa Po­mo­cy Ofiarom Wojny. „Świetacz” drukowany był łacinką i reprezentował kie­ru­nek chadecki. Zamieszczał utwory poetów — księży białoruskich, m.in. Andreja Ziaziuli (A. Astramowicza). Podobnie jak „Dziannica” dużo miej­s­ca poświęcał aktualnej sytuacji Białorusi.

Po rewolucji lutowej 1917 r. powołana przez Zjazd Białoruskich Or­ga­ni­zac­ji i Partii Komisja Druku i Wydawnictw postulowała pilne wydanie bia­ło­ru­skiej literatury. Na jej propozycję Zjazd przyjął rezolucję o jak naj­szyb­szym wydawaniu białoruskiej gazety oraz popularnych propagandowych bro­szur, bibliograficznego informatora o książkach białoruskich i innych wy­daw­ni­ctwach o Białorusi.

Od 28 maja 1917 r. do listopada 1918 r. w Mińsku wydawano pod re­dak­c­ją Jazepa Losika gazetę białoruską „Wolna Białoruś” („Wolnaja Bie­ła­ruś”). Poza materiałami informacyjnymi zamieszczała utwory literackie Ja­ku­ba Kołasa: „Symon Muzyka”, „Nowaja ziamla”, M. Bahdanowicza, Cisz­ki Hartnego, Maksima Hareckiego, Alesia Haruna, Alberta Pa­u­ło­wi­cza, Ihnata Dwarczanina oraz artykuły krytyczno-literackie J. Losika i R. Ziam­kie­wi­cza. Nakładem „Wolnej Białorusi” wydano w 1918 r. w Miń­sku „Dziecięcą czytankę” („Dziciaczaja czytanka”).

W 1917 r. Białoruska Socjalistyczna Hramada (BSH) wydawała pod re­dak­c­ją A. Smolicza tygodnik „Hramada” („Wspólnota”), od listopada 1917 r. trzy razy w tygodniu wychodziła (do 1918 r.) gazeta „Biełaruskaja Ra­da” — organ Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej. Od 8 marca 1918 r. do 23 sierpnia 1918 r. wychodziła codzienna gazeta „Biełaruski szlach” („Białoruski szlak”) pod redakcją P. Alaksiuka i A. Pruszyńskiego.

W Petersburgu 8 (21) października 1917 r. wyszedł pierwszy numer „Kry­ni­cy” — gazety o orientacji chadeckiej, pod redakcją ks. Lucjana Chwieć­ki.

W 1918 r. również poza Białoruską Republiką Ludową wydawano bia­ło­ru­ską gazetę „Dziannica”, organ Białoruskiego Komisariatu Na­ro­do­we­go. Od 1 marca 1918 wychodziła w Petersburgu, a od 6 numeru (od 6 kwiet­nia 1918 r.) w Moskwie. Ukazywała się do 24 lutego 1919 r. Re­da­go­wa­li ją Źmicier Żyłunowicz i Iwan Piatrowicz. Poza materiałami in­for­ma­cyj­ny­mi, głównie dotyczącymi życia Białorusinów w Rosji, drukowała ut­wo­ry literackie Jakuba Kołasa, Ciszki Hartnego, Alesia Hurło, I. Dwar­cza­ni­na, J. Dyły[4].

Od lipca do grudnia 1918 r. w Petersburgu wychodziło czasopismo spo­łecz­no-polityczne i literackie „Czyrwony szlach” („Czerwony szlak”). Za­miesz­cza­ło utwory białoruskich prozaików i poetów, m.in. Janka Kupały, Ciot­ki (Alojzy Paszkiewicz) oraz ich literackie portrety[5].

Za­rów­no „Dziannica”, jak i „Czyrwony szlach” opowiadały się za ut­wo­rze­niem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

W Kijowie wychodził tygodnik BRL „Biełoruskoje Echo”, w Wilnie w dal­szym ciągu była wydawana dwa razy w tygodniu gazeta „Homan” i mie­sięcz­nik „Krywiczanin” pod redakcją W. Łastouskiego, w Mińsku — mie­sięcz­nik „Warta” pod redakcją J. Waronki.

Po ogłoszeniu 1 stycznia 1919 r. SRRB wszystkie wydawnictwa w ję­zy­ku białoruskim zostały wstrzymane. Podobnie było w Litbiele.

Tyl­ko w nadal okupowanym przez Niemców Grodnie wychodziły w tym cza­sie białoruskie czasopisma „Baćkauszczyna” („Ojczyzna”), „Biełaruś” — organ Centralnej Rady Grodzieńszczyzny, „Zorka” („Gwiazda”) — ty­god­nik Grodzieńskiego Komitetu Białoruskiego, „Rodny Kraj” („Kraj Oj­czysty”) — organ Białoruskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, pod re­dak­c­ją T. Hryba.

Po zajęciu przez wojska polskie Wilna 21 kwietnia 1919 r. zaczęły się tam ukazywać białoruskie gazety: „Niezależnaja Biełaruś” („Niepodległa Bia­ło­ruś”) — organ Białoruskiej Partii Ludowej, pod redakcją J. Stan­kie­wi­cza. „Nasza Dumka” („Nasza Myśl”), „Biełaruskaja Dumka” („Myśl Bia­ło­ru­ska”) — organ Białoruskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów, pod redakcją Iwana Wajciachowicza, „Hramadzianin” („Obywatel”) pod re­dak­c­ją S. Rak-Michajłouskiego[6].

Pod­czas polskiej okupacji Białorusi wydawano społeczno-polityczne i li­te­rac­kie czasopismo „Biełaruskaje żyćcio” („Życie Białoruskie”), pod re­dak­c­ją F. Alachnowicza, początkowo wychodzące w Wilnie (od czerwca 1919 r. do marca 1920 r., potem w Mińsku (od grudnia 1919 r.). Za­miesz­cza­no w nim utwory literackie Janki Kupały, F. Alachnowicza, Ale­sia Haruna, Jakuba Kołasa, Makara Kraucowa i innych oraz krytykę li­te­rac­ką, m.in. „Historię literatury białoruskiej” M. Hareckiego.

Za­stą­pił je później miesięcznik „Ruń” (od 2 maja 1920 r. do 4 lipca 1920 r.) pod redakcją Iwana Łucewicza (Janka Kupały). Aktywnie w wy­daw­ni­ctwie uczestniczyli Leopold Rodziewicz, M. Kudzielka (Michaś Cza­rot), malarz Jazep Drazdowicz, historyk U. Ihnatouski.

Wy­da­wa­na była też 3 razy w tygodniu gazeta „Zwon” („Dzwon”), której kon­ty­nu­a­to­rem od 21 października 1919 r. był tygodnik „Biełaruś”, re­da­go­wa­ny przez J. Losika.

Wszyst­kie wydawane w języku białoruskim gazety i czasopisma stawiały so­bie za zadanie rozwój białoruskiej świadomości narodowej, historii, li­te­ra­tu­ry i języka.

Władze radzieckie na Białorusi także wydawały czasopisma, które pro­pa­go­wa­ły głównie przemiany rewolucyjne, „dyktaturę proletariatu”. Wo­bec nihilistycznego stanowiska w kwestii narodowej czasopisma te wy­da­wa­ne były w języku rosyjskim. Wśród nich były: w Smoleńsku: „So­wiet­ska­ja prawda” (1917-1918), „Izwiestija Smoleńskogo Sowieta”, „Izwiestija Za­pad­noj Kommuny” (1918) „Biedniak” (1918-1919); w Mińsku: „Zwiez­da”, „Mołot”, „Buriewiestnik”, „Kriestjanskaja gazieta” (1917) „Izwiestija Min­sko­go Sowieta”, „Izwiestija Wriemiennogo Rabocze-Kriestjanskogo So­wiet­sko­go Prawitielstwa Biełorussii” (1919), „Minskij proletarij” (1919), „Izwiestija Wojenno-Rewolucyonnogo Komitieta SSRB” (1919), „So­wiet­ska­ja Biełorussija”(1920); w Mohylewie: „Izwiestija Mo­gi­lew­sko­go Sowieta” (1918), „Socha i mołot” (od 1919); w Witebsku: „Izwiestija Wi­tieb­sko­go Sowieta” (1919), „Izwiestija Wojenno-Rewolucyonnogo Ko­mi­tie­ta g. Witiebska (1918), „Gołos biedniaka” (1919); w Homlu: „Iz­wie­sti­ja Gomielskogo Sowieta” (1917-1920), „Izwiestija Rewolucyonnogo Ko­mi­tie­ta g. Gomiela” (1919); w Połocku: „Rewolucyonnyj gołos” (1917), „Kras­na­ja gazieta” (1918); „Izwiestija Mozyrskogo Sowieta” (1917-1918), „Iz­wie­sti­ja Klimowiczskogo ispołkoma” (1918), „Izwiestija Sowieta Or­szan­sko­go ujezda”(1918-1920), „Izwiestija Borisowskogo Sowdepa” (od 1918, od 1920 „Biedniak”), „Izwiestija Ispołkoma Sowietow” („Fakieł”) — Sienno, 1918-22. Wydawano czasopisma : „Ekonomiczeskaja żyzń” (Smo­leńsk, 1918), „Choziajstwo Biełorussii” (Mińsk, 1920-1921), „Zaria Za­pa­da” (Mińsk 1919), „Kommunisticzeskij trud” (Witebsk, 1919-1923), „Po­les­skij kommunar” (Homel, od 1919) „Zaria” (Czausy, 1919), „Gołos tru­da” (Witebsk 1920-1921), „Nabat mołodioży” (Homel, 1920-1921) „Szko­ła i kultura Sowietskoj Biełorussii” (Mińsk, 1919-1921), „Kom­mu­ni­sti­cze­sko­je Proswieszczenije” (Homel, 1920-1921), „W burie” (Sienno, 1919) i inne[7].

Z porównania wynika, że ilość tytułów prasy rosyjskojęzycznej o orien­tac­ji komunistycznej była znacznie większa niż białoruskiej.

Również wśród polskiej prasy radzieckiej dominowała komunistyczna: „Praw­da” (1917-1919), „Młot” (1918), „Sztandar Komunizmu” (1920), „Głos Robotniczy” (1919), „Pochodnia” (1919), „Rolnictwo Ludowe” (1919), „Wiadomości Tymczasowego Robotniczego Włościańskiego Rządu So­wiec­ko-Białoruskiego”, „Kronika Żołnierza Komunisty” (1919), „Sztan­dar Komunizmu” (1920)[8].

Ty­tu­ły te powstały w opozycji do innych pism polskich o charakterze na­ro­do­wym: „Dziennik Miński”, „Wieś i Zaścianek”, „Antychryst”, „Żołnierz Pol­ski”, „Wiadomości Wojskowe”.

Decyzją KC Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi (KP(b)B) w styczniu 1919 r. uznano za „niepożądane wydawanie bia­ło­ru­skiej gazety”[9].

Do­pie­ro po ogłoszeniu Białoruskiej SRR w sierpniu 1920 r. wydawaną od lipca 1920 r. gazetę „Sowietskaja Biełorussija” od 15 sierpnia zaczęto wy­da­wać w języku białoruskim. Ź. Żyłunowicz zaczął wydawać ścienną ga­ze­tę „Rabotnicka-sialanskaja Biełaruś” (od 4 sierpnia 1920 r.). W języku ji­dysz wydawano gazetę „Der Stern”. Od września 1920 r. pod redakcją Jan­ka Kupały zaczęło ukazywać się czasopismo białoruskojęzyczne „Wolny Ściah”.

W styczniu 1921 r. rząd BSRR swoim dekretem upaństwowił wszystkie pry­wat­ne wydawnictwa i przekazał je państwowemu[10]. Wydawnictwo pań­stwo­we (Gosizdat) sprawowało kontrolę nad wydawaniem 12 gazet i cza­so­pism: 3 — w języku białoruskim, 6 — w rosyjskim, 2 — w jidysz, 1 — w polskim[11].

Więk­szość wydawnictw książkowych w latach 1915-1921 stanowiły pod­ręcz­ni­ki.

Głównymi ośrodkami wydawnictw białoruskich w tym czasie były Wil­no, Mińsk, Petersburg i Moskwa. Pod koniec 1915 r. przy Białoruskim Ko­mi­te­cie w Wilnie powstało prywatne wydawnictwo, którego zadaniem było wy­da­wa­nie podręczników. W latach 1915-1918 w Wilnie wydano 9 pod­ręcz­ni­ków: 2 elementarze, 3 czytanki, białoruską ortografię, 2 podręczniki do matematyki i antologię literatury białoruskiej. Większość podręczników by­ła autorstwa W. Łastouskiego, m.in. „Pierszaja czytanka dla biełaruskich dzie­tak dziela nawuki czytańnia” („Pierwsza czytanka dla białoruskich dzie­ci do nauki czytania”), Wilno 1916, „Rodnyje Zierniaty” („Ojczyste Zia­ren­ka”), Wilno 1916, „Wypisy z literatury białoruskiej (XIII-XVIII w.)” Wilno 1918. „Niezabudka, pierszaja paśla lemantara czytanka” („Niezapominajka, pierwsza czytanka po elementarzu”), Wilno 1918, „Siej­bit, druhaja paśla lemantara czytanka”(„Siewca, druga czytanka po ele­men­ta­rzu”), Wilno 1918. Oprócz W. Łastouskiego podręczniki i prze­wod­ni­ki metodyczne układali: A. Łuckiewicz — „Jak prawilna pisać pa-bie­ła­ru­sku (łacińskimi literami)” („Jak prawidłowo pisać po białorusku (ła­ciń­ski­mi literami)”, Wilno 1917, „Naszy pieśniary. Sacyjalna-litaraturnyje na­ry­sy Antona Nawiny” („Nasi Pieśniarze. Socjalno-literackie szkice An­to­na Nowiny”), Wilno 1918 i J. Stankiewicz — „Nowy lamentar dla bie­ła­ru­skich dzietak („Nowy elementarz dla białoruskich dzieci”) , Wilno 1918[12].

In­for­mac­je o nowych podręcznikach i ich recenzje publikowała bia­ło­ru­ska gazeta „Homan”.

W 1918 r. wydawnictwem zajęły się władze Białoruskiej Republiki Lu­do­wej. Przy Ludowym Komisariacie Oświaty powołano biuro do układania i tłu­ma­cze­nia podręczników na język białoruski oraz mińskie wydawnictwo oś­wia­to­we i spółdzielcze „Zaranka” („Jutrzenka”).

W ciągu 1918 r. wydano łącznie 35 książek: 28 w Wilnie, 4 — w Miń­sku, 1 — w Smoleńsku, 1 — we Wrocławiu[13]. Były wśród nich: „Bie­ła­ru­ski prawapis” („Zasady pisowni białoruskiej”) A. Łuckiewicza i J. Stan­kie­wi­cza, „Hramatyka biełaruskaj mowy” („Gramatyka języka bia­ło­ru­skie­go”) B. Paczobki, „Zorka, biełaruskaja hramatyka” („Gwiazdka, bia­ło­ru­ska gramatyka”) Alaksandry Smolicz, „Biełaruskaja hramatyka” („Gramatyka białoruska”) B. Taraszkiewicza, „Szto treba wiedać każdamu bie­ła­ru­su?” („Co powinien wiedzieć każdy Białorusin?”), „Prosty sposab stac­ca u karotkim czasie hramatnym” („Prosty sposób nauczenia się w krót­kim czasie pisać i czytać) R. Abichta i J. Stankiewicza — wydany we Wroc­ła­wiu, „Ruska-biełaruski słounik” (Słownik rosyjsko-białoruski) Mak­si­ma i Hauryły Hareckich — wydany w Smoleńsku.

Wy­da­no także „Biełaruski piesiennik z notami” („Białoruski śpiewnik z nu­ta­mi”) Ludomira Michała Rogowskiego.

Licz­ne były także wydawnictwa religijne[14].

W latach 1919-1920 ukazały się kolejne podręczniki i książki: U. Ih­na­to­u­skie­go „Karotki narys historyi Biełarusi” („Krótki szkic historii Bia­ło­ru­si”) — Mińsk 1919, A. Smolicza „Geografia Białorusi” — Mińsk 1919, M. Ha­rec­kie­go „Historia literatury białoruskiej” — Wilno 1920, szkolny śpiew­nik ułożony przez A. Hryniewicza — Wilno 1920, Alesia Haruna „Ży­wy­ja kazki dla dziciaczaha teatru” („Żywe bajki dla teatru dzie­cię­ce­go”) — Mińsk 1920 i „Zbornik scenicznych tworau dla dziciaczaha teatru” („Zbiór utworów scenicznych dla teatru dziecięcego”) — Mińsk 1920. Dwie ostatnie książki zostały wydane przez Centralną Białoruską Radę Szkol­ną.

Poza prasą i podręcznikami w latach 1918-1920 wydawano także li­te­ra­tu­rę piękną: utwory Wincentego Dunin-Marcinkiewicza („Zaloty”), F. Ba­hu­sze­wi­cza, Janka Kupały („Paulinka”) , Jakuba Kołasa („Symon Mu­zy­ka”, „Antoś Łata”, „Na darozie żyćcia”), Alesia Haruna („Matczyn dar”), Ka­ru­sia Kahańca („Modny szlachciuk”), Jadwihina Sz. (Antona La­wic­kie­go), Alberta Paułowicza („Wasilki”), F. Alachnowicza („Bazyliszek”, „But­rym Niemira”, „Czort i baba”, „Mańka”, „Strachi żyćcia”, „Dziadźka Ja­kub”, „Na wioscy”, „Cienie”), M. Hareckiego („Dźwie duszy”), Jazepa Far­bot­ki („Biełaruś u pieśniach”), opowiadania i legendy W. Ła­sto­u­skie­go[15].

Wśród wydawnictw znajdowały się także broszury o charakterze hi­sto­rycz­no-publicystycznym: M. Dounara-Zapolskiego „Podstawy pań­stwo­woś­ci białoruskiej” (Grodno 1919), Alaksandra Ćwikiewicza „Białoruś” (Ber­lin, 1919 r.), A. Łuckiewicza „Polska okupacja na Białorusi” (Wilno 1920), J. Waronki „Ruch białoruski od 1917 do 1920 roku” (Kowno 1920).

2.4. Literatura

W 1915 r. przestała wychodzić „Nasza Niwa”, wokół której skupiali się do­tych­czas białoruscy twórcy. Na uchodźstwie znalazła się część „na­szo­niw­skich” literatów takich jak Janka Kupała i Jakub Kołas. Niektórzy brali ak­tyw­ny udział w wojnie i rewolucji, bądź w różnych formach działalności kul­tu­ral­nej po obu stronach frontu.

Według Ź. Żyłunowicza tworzyło wówczas 36 literatów piszących w ję­zy­ku białoruskim[16]. Dla pisarzy białoruskich tego okresu cha­rak­te­ry­stycz­ne było uprawianie różnych gatunków literackich, np. Janka Kupała pisał wier­sze i dramaty, Aleś Harun — wiersze, prozę i publicystykę. Większość twór­ców posługiwała się pseudonimami literackimi.

Udział literatów w działaniach wojennych, uchodźstwo, działalność w or­ga­ni­zac­jach pomocy ofiarom wojny ograniczały możliwości twórcze li­te­ra­tów. Niemniej jednak powstawały wiersze, poematy, proza, dramaty. Roz­wi­ja­ła się krytyka literacka. Dokonywano przekładów literackich.

Problemem było wydawanie utworów. Zazwyczaj publikowano je w cza­so­pis­mach. Gazeta „Homan”, wychodząca w Wilnie, w swoim dziale li­te­rac­kim zamieszczała utwory Janki Kupały, Ciotki (Alojzy Paszkiewicz), Mak­si­ma Hareckiego. Po raz pierwszy były w niej opublikowane wiersze J. Ku­pa­ły „Pierwszy grom”, „Ja chłop, biedak pochylony” („Ja mużyk, bia­dak pachiły”), M. Bahdanowicza „Maksim i Mahdalena”, „List” A. Hur­ło, utwory C. Hartnego, A. Haruna, Zmitraka Biaduli. W poezji do­mi­no­wa­ły elementy patriotyczne i opisy przyrody.

W wychodzącej w Mińsku gazecie „Wolnaja Biełaruś” pod redakcją Ja­ze­pa Losika także zamieszczano utwory literackie. W niej po raz pierwszy opub­li­ko­wa­no rozdziały z poematów Jakuba Kołasa „Symon Muzyka” („Szymon Muzykant”) i „Nowaja ziamla” („Nowa ziemia”), jego opo­wia­da­nia i wiersze, sztukę „Antoś Łata”, szkic „Z rumuńskiego frontu”. Poza tym publikowano wiersze M. Bahdanowicza, m.in. jego słynną „Pogoń”, C. Har­t­ne­go — poemat „Kopyl”, opowiadania M. Hareckiego, Z. Biaduli, U. Ha­łub­ka, A. Haruna, Michała Hramyki, K. Kahanca, A. Pawłowicza, Z. Wie­ras, Ihnata Dwarczanina, Wandy Lawickiej, Fabiana Szantyra. Utwory by­ły przesiąknięte duchem narodowym, przedstawiały nastroje społeczne, idee sprawiedliwości społecznej i wolności.

Także wydawane w Mińsku czasopismo „Hramada” publikowało ut­wo­ry wyżej wspomnianych autorów, m.in. poematy Z. Biaduli-Jasakara „Nie las szumi” i „Hymn wolności”. Poeta propagował ideę białoruskiej re­wo­luc­ji narodowej[17]. Przed rewolucją październikową w literaturze bia­ło­ru­skiej wyrażano nadzieje na zmiany społeczne i narodowe w wyniku re­wo­luc­ji lutowej. Ożywienie twórczości literackiej po 1917 r. krytyk literacki An­ton Adamowicz określił mianem „nowego odrodzenia”, którego przy­wód­ca­mi byli J. Kupała, J. Kołas, M. Harecki, F. Alachnowicz. Utwory ich były realistyczne i przedstawiały niedolę Białorusina przed rewolucją.

Nadzieje na przemiany rozwiała rewolucja październikowa i rządy bol­sze­wi­ków. J. Kupała w alegoryczny sposób przedstawiał niedolę Białorusi w ta­kich utworach poetyckich, jak: „U wyraj” („Do ciepłych krajów”), „Pczo­ły” („Pszczoły”), „Nasza haspadarka” („Nasze gospodarstwo”), „Czas”, „Zwony” („Dzwony”).

Przyk­ła­dem literatury odzwierciedlającej psychikę Białorusinów w ok­re­sie przemian rewolucyjnych była powieść M. Hareckiego „Dwie dusze” opub­li­ko­wa­na w 1919 r. w gazecie „Biełaruskaja Dumka” w Wilnie.

Dwa ośrodki ruchu białoruskiego, Wilno i Mińsk, były także ośrodkami li­te­rac­ki­mi.

Wydawane w latach 1919-1920 społeczno-polityczne i literackie cza­so­pis­mo „Biełaruskaje żyćcio” pod redakcją F. Alachnowicza wychodziło naj­pierw w Wilnie, później od grudnia 1919 r. do marca 1920 r. w Mińsku. Od 1920 r. literackim kierownikiem redakcji był Zmitrok Biadula. On też umiesz­czał artykuły z historii białoruskiej literatury, o twórczości Fran­cisz­ka Skaryny, Szymona Budnego, Wasila Ciapińskiego, Wincentego Dunin-Mar­cin­kie­wi­cza, Karusia Kahanca, Stanisława Moniuszki. Poza hi­sto­rycz­ny­mi artykułami znajdowały się także materiały poświęcone życiu i twór­czoś­ci współczesnych pisarzy — cykl Antona Nawiny „Naszyja pieśniary” („Nasi piewcy”) i fragmenty „Historii literatury białoruskiej” M. Ha­rec­kie­go.

Swo­je utwory publikowali poeci i pisarze białoruscy, wśród nich także no­wi: Michaś Czarot, Makar Kraucou.

Cha­rak­te­ry­stycz­ne były pieśni wojskowe Janka Kupały.

Wychodząca w czasie polskiej okupacji Białorusi prasa: „Biełaruś”, „Zwon”, „Ruń” także miała działy literackie. W „Białorusi” prof. J. Karski przed­sta­wił wyniki swoich badań z dziedziny historii literatury białoruskiej. Pi­sał o Aleksandrze Rypińskim, Ludwiku Kondratowiczu, Artemiuszu We­ry­ha-Darewskim, Feliksie Topczewskim, Alojzie Paszkiewicz-Ciotce. Pub­li­ko­wał swoje utwory Janka Kupała — poematy: „Zimoju” („Zimą”), „Ma­hi­ła lwa” („Mogiła lwa”), „Jana i ja” („Ona i ja”) i wiersze, tłu­ma­cze­nia z języka polskiego, tłumaczenie na język białoruski „Słowa o pułku Igo­ra”. Publikowali swoje utwory także inni poeci i prozaicy, ukazała się po­wieść Jadwihina Sz. „Zołata” („Złoto”), dramaty F. Alachnowicza i U. Ha­łub­ka.

W tygodniku „Ruń”, poświęconemu literaturze i sztuce, od maja do lipca 1920 r. przedstawiono białoruskie życie artystyczno-literackie. Redaktorem pis­ma był I. Łucewicz (Janka Kupała), a wydawcą W. Iwanouski[18]. Stwo­rzy­ło ono możliwość prezentacji dorobku białoruskiej literatury i sztu­ki. Jako pierwsze opublikowało „Apokryf” M. Bahdanowicza. Swoje ar­ty­ku­ły z historii literatury białoruskiej publikował J. Karski, wprowadzając do niej takie postacie, jak A. Pszczołka i A. Weryha-Darewski[19].

Mia­nem klasyki określa się twórczość Janka Kupały, który w latach 1918-1920 tworzył bardzo dużo. Twórczość jego nosi znamiona pat­rio­tyz­mu, umiłowania kraju i zaniepokojenia losem Białorusi.

Dotychczas historię literatury białoruskiej dzielono na okres przed­paź­dzier­ni­ko­wy (dakastrycznicki) i popaździernikowy (paślakastrycznicki) lub ra­dziec­ki (sawiecki)[20]. Taki podział nie ma uzasadnienia, gdyż rewolucja paź­dzier­ni­ko­wa nie odegrała przełomowej roli w rozwoju kultury, w tym li­te­ra­tu­ry w latach 1915-1921. Ważniejsze znaczenie miały możliwości twór­cze i wydawnicze po rewolucji lutowej oraz w czasie okupacji nie­miec­kiej i polskiej na Białorusi. Po obwieszczeniu Białoruskiej Socjalistycznej Re­pub­li­ki Radzieckiej 1 stycznia 1919 r. gazeta „Zwiezda” 5 lutego 1919 r. pi­sa­ła: „Dążenia białoruskiej narodowej inteligencji do stworzenia „swo­je­go” białoruskiego języka, „swojej” narodowej kultury są daremne. Niech przyj­mą to do wiadomości białoruscy pisarze”[21]. Władza radziecka bez­poś­red­nio po rewolucji październikowej nie stwarzała zatem możliwości roz­wo­ju literatury białoruskiej. Dlatego twórczość literatów białoruskich mia­ła często charakter opozycyjny wobec bolszewików: „Obcy — dzikus, krwią upiwszy się świeżą, zaprzęgł Ciebie do niewoli, do biedaków i Twoją Oj­czyz­nę-matkę tnie, żywą, rwie na części, na kawałki”[22]. Opozycyjność ta dominowała w utworach wszystkich białoruskich literatów, nawet Ź. Ży­łu­no­wi­cza — premiera pierwszego rządu BSRR w 1919 r., który za­ak­cep­to­wał październik w 1917 r., a swoje wiersze publikował w „Wolnej Bia­ło­ru­si” (np. wiersz „Kraju ojczystego nie porzucę”)[23]. W wydawanej pod je­go redakcją gazecie Biełnackomu „Dziannica” publikowano utwory J. Ko­ła­sa, I. Dwarczanina, M. Hareckiego, Ź. Czarnuszewicza, F. Szantyra, przek­ła­dy J. Dyły wierszy Marii Konopnickiej[24].

Pod­su­mo­wu­jąc charakterystykę literatury w latach 1914-1921 można zgo­dzić się z twierdzeniami historyka literatury Maksima Hareckiego: „Wraz z początkiem wojny 1914 r. w naszej literaturze dokonuje się prze­łom. Jedni z poetów i pisarzy przestają pisać — w zależności od swojego nast­ro­ju w czasie krwawych dni czy w zależności od przyczyn zew­nęt­rz­nych, jak pobyt na froncie itp., inni przez jakiś czas próbują jeszcze nieco po­wie­dzieć o wojnie, lecz najczęściej rzadko im się to udaje i oni także mil­k­ną. Potem, kiedy „Nasza Niwa” była zamknięta przez rosyjskie władze woj­sko­we i front odciął zachodnie części Białorusi od wschodnich, Wilno prze­sta­je być dawnym ośrodkiem literackim. O organizacji takiego ośrodka w Miń­sku do 1917 r. nie można było nawet myśleć; próby utworzenia go w Le­nin­g­ra­dzie z powodu przeszkód ze strony władz i rozproszenia bia­ło­ru­skich sił kulturalnych zakończyły się wydaniem w 1916 r. kilku numerów „Dzian­ni­cy” i „Świetacza”. I tak literatura nasza w tych ciężkich czasach (...) rozproszyła się na malutkie, pochowane w różnych zakątkach, żywe, ale osłabione źródełka. I tylko w Wilnie, gdzie zostało kilku najlepszych pra­cow­ni­ków politycznych i kulturalnych, życie literackie najszybciej od­bu­do­wy­wa­ło się: zaczęła wychodzić gazeta „Homan”, rozpoczęła się praca wy­daw­ni­cza. Ale nikogo z najlepszych poetów i pisarzy pod okupacją nie­miec­ką nie było i oto (...) puste miejsce tam zaraz zaczęły zajmować nowe si­ły”[25].

Re­wo­luc­ja lutowa 1917 r. przyczyniła się do rozwoju wolności słowa tak­że we wschodniej Białorusi. Ze względu na skupisko większości pisarzy Mińsk od 1917 r. stał się centrum białoruskiego ruchu literackiego.

Z tymi osiągnięciami musieli się liczyć bolszewicy obwieszczając 1 sier­p­nia 1920 r. Białoruską Republiką Radziecką po raz drugi. Ludowy Ko­mi­sa­riat Oświaty wydawał od września 1920 r. miesięcznik artystyczno-li­te­rac­ki „Wolny ściah” („Wolny Sztandar”) . Swoje krytyczno-literackie wy­kła­dy publikował historyk U. Ihnatouski. Utwory swoje publikowali w nim także Janka Kupała, Jakub Kołas, Źmitrok Biadula, Maksim Harecki. Wkrót­ce podporządkowano literaturę i wydawnictwa Gławlitowi (Gław­no­mu Uprawleniju po diełam litieratury i izdatielstw Narodnogo Komissariata Pros­wieszczenija) i wprowadzono cenzurę.

Twórczość literacka w latach 1915-1921 stworzyła podstawy do roz­wo­ju literatury białoruskiej w latach 20. Zaczęła się też rozwijać krytyka li­te­rac­ka J. Karskiego, Antona Nawiny, J. Farbotki, R. Ziamkiewicza, M. Bah­da­no­wi­cza i M. Hareckiego. Ostatni wydał w 1920 i 1921 r. „Hi­sto­rię literatury białoruskiej”.

Oce­nia­jąc literaturę białoruską poeta i literaturoznawca Bohdan Żyranik pi­sał: „W dotychczasowym, zaledwie kilkudziesięcioletnim dorobku li­te­rac­kim nietrudno zauważyć rozwój nie tylko co do formy, lecz także co do zak­re­su zainteresowań i idei. A co najważniejsze — pojawiły się tam ut­wo­ry, zdradzające wybitny talent autorów, pojawili się twórcy z „Bożej łaski”, któ­rzy dając mocne podstawy samej literaturze białoruskiej każą oczekiwać no­wych sił pisarskich, nowych talentów, w miarę wzrostu oświaty i kultury wśród tego ludu, dotąd nie tylko narodowemu, ale w ogóle wszelkiemu piś­mien­ni­ctwu obcemu. Praca dzisiejszych pisarzy białoruskich, a w pier­w­szym rzędzie Kołasa, Kupały i Biaduli, nie może iść na marne, nie może nie wydać owocu”[26].