Jed­ną z ważnych form sztuki był teatr. W czasie wojny odrodził się głów­nie w Wilnie i w Mińsku w oparciu o siły amatorskie. W Wilnie pod oku­pac­ją niemiecką jego twórcą był młody dramaturg F. Alachnowicz, w Miń­sku — aktor przedwojennego teatru polskiego F. Żdanowicz.

19 czerwca 1916 r. otwarty został w Wilnie Klub Białoruski, w którym dzia­łał amatorski teatr pod kierunkiem Franciszka Alachnowicza, dra­ma­tur­ga i aktora. To muzyczno-dramatyczne kółko skupiało około 60 osób. Po­nad 20 z nich stanowili aktorzy „Grupy Dramatycznej” (P. Borowski, F. Żu­kow­ski, M. Bułhak, H. Kodź, J. Wałachowicz, K. Juchniewicz, Oko­łow-Zubkowska, L. Moenke, K. Stefanowicz, S. Kamińska, A. Sakowicz, E. Błażewicz).16 osób było w orkiestrze. Istniał też chór pod kierunkiem M. Dunajewa oraz grupa taneczna[1]. Pierwsza wieczornica odbyła się 17 września 1916 r., a 15 października 1916 r. białoruska trupa teatralna wy­sta­wi­ła swój pierwszy spektakl — „Chama” Elizy Orzeszkowej. Spek­tak­le wystawiano dość często. Grano następujące przedstawienia: 5 li­sto­pa­da 1916 r. — „W zimowy wieczór” Elizy Orzeszkowej i „Michałkę” Do­lec­kich, 10 grudnia — „Jak pobierali się” A. Wałodźki, 26 grudnia — pre­mie­ra „Na Antokolu” F. Alachnowicza, 27 grudnia — „Cham” E. Orzesz­ko­wej, 1 stycznia 1917 r. — „Na Antokolu”, 17 lutego — „Paulinka” Jan­ki Kupały, 18 marca — „Na wsi” F. Alachnowicza, 31 marca — „Na wsi”, 22 kwietnia — „W kupalską noc” J. Kupały, 27 kwietnia — „Pietro Ca­ru­so” R. Bracco, 2 maja — „Pietro Caruso”, 27 maja — „Na An­to­ko­lu”[2].

Problematyka przedstawień dotyczyła życia wiejskiego i miejskiego Bia­ło­ru­si­nów. W jednej z recenzji przedstawienia „Na Antokolu” niemiecka ga­ze­ta „Wilnaer Zeitung” pisała: „Trzeba szczerze witać żywe siły, które swo­ją dalszą pracą rozwijają kulturalne życie Białorusinów. (...) Gra była zna­ko­mi­ta. I piosenki i duety wykonane dobrze”[3]. Kolejny sezon roz­po­czął się jesienią 1917 r. Odbyły się 3 premiery przedstawień F. Alach­no­wi­cza „Kiedyś”, „Butrym Niemira”, „Mańka”.

Od końca lutego 1917 r. białoruski teatr otrzymał swoją własną scenę w no­wym pomieszczeniu klubu na ulicy Wileńskiej 28. Spektakle grano co nie­dzie­lę. Latem 1917 r. na skutek rekwizycji pomieszczeń przez władze nie­miec­kie Klub Białoruski przeniósł się na Aleję Św. Jerzego (ul. A. Mickiewicza) 22[4].

Po rosyjskiej stronie frontu życie teatralne odrodziło się po rewolucji lu­to­wej.

Na początku kwietnia 1917 r. pisarz A. Lawicki zaproponował aktorowi F. Żda­no­wi­czo­wi ze środowiska „Biełaruskiej Chatki” w Mińsku ut­wo­rze­nie grupy teatralnej. Grupa ta przyjęła nazwę Pierwszego Towarzystwa Bia­ło­ru­skie­go Dramatu i Komedii.

1 kwietnia 1917 r. w Mińskim Teatrze Miejskim wystawiono „Paulinkę” Jan­ki Kupały i „W zimowy wieczór” E. Orzeszkowej. Oficjalny początek dzia­łal­noś­ci Pierwszego Towarzystwa Dramatu i Komedii miał miejsce 1 maja 1917 r., kiedy na przewodniczącego Towarzystwa wybrano Ihnata Buj­nic­kie­go (aktora, twórcę profesjonalnego teatru białoruskiego), na re­ży­se­ra F. Żdanowicza, a na administratora U. Falskiego. W skład grupy ak­to­rów wchodzili: F. Żdanowicz, U. Falski, Antuk Krynica (brat F. Żda­no­wi­cza), P. Miadziołka, Wiera Tarasik, Ramuald Żakouski, Szymon Muzyka, W. Wasz­kie­wicz, Lidia Rżecka (od 1918 do 1919 r.), Henryk Grygonis, Kon­stan­ty Sannikau, Stefania Staniuta, Mikoła Mickiewicz, Lidia Na­wa­choc­ka. Przy Towarzystwie istniał chór, który prowadził kompozytor Uła­dzi­mier Terauski oraz orkiestra instrumentów ludowych pod kierunkiem Źmi­cie­ra Zachara i grupa taneczna pod kierunkiem Czesława Ro­dzie­wi­cza[5].

Stałym miejscem występów teatru była „Białoruska Chatka”. To­wa­rzy­stwo ze swoimi spektaklami wyjeżdżało też na prowincję, do Słucka, Osi­po­wicz, Bobrujska, Mohylewa i do innych miejscowości. Największą po­pu­lar­noś­cią cieszyły się następujące przedstawienia: „Paulinka” Janki Ku­pa­ły, „Modny szlachcic” Karusia Kahańca, „Cham” E. Orzeszkowej. Po spek­tak­lach zawsze były recytacje, piosenki i białoruskie tańce ludowe. Je­sie­nią 1917 r. do pracy w teatrze włączył się U. Hałubok — aktor, reżyser i dra­ma­turg[6].

Towarzystwo nie otrzymywało pomocy od państwa, a jego praca była wy­ni­kiem entuzjazmu aktorów, dramaturgów i reżyserów. Stawiało sobie za cel pracę kulturalno-oświatową. Jego statut głosił: „Towarzystwo ma na ce­lu artystyczny pokaz na scenie białoruskich utworów dramatycznych, li­te­rac­kich, muzycznych, zapoznawanie z nimi wsi, miasteczek i miast Bia­ło­ru­skie­go kraju; dążenie do utworzenia w Mińsku stałego białoruskiego te­at­ru, wydanie dramatycznych, muzycznych, literackich i innych utworów i na ogół rozwijanie i upowszechnianie kulturalno-narodowej idei”[7]. „Nie zwa­ża­jąc na głód i chłód oraz złe warunki, tylko wierni swojej idei ak­tyw­nie pracują, rozszerzając swoją działalność, na ile pozwalają siły, wzbo­ga­ca­jąc nowymi utworami literaturę, muzykę i śpiewy, niosąc swą pracę z mia­sta do miasteczka i wsi. (...) Członkowie Towarzystwa wierni swojej idei, twardo, często w oficerskich butach, idąc po drodze budowania swo­je­go sprawiedliwego życia, (...) muszą mieć co włożyć do ust”[8].

W ciągu roku w Towarzystwie znalazło się około 60 osób, w tym 40 chó­rzy­stów i 20 aktorów[9].

Amatorski ruch teatralny zaczął rozwijać się na całej Białorusi. W mieś­cie Horki przy rosyjskim Kółku Literacko-Wokalno-Dramatycznym pow­sta­ła Białoruska Sekcja Uczniów Horeckich Szkół Rolniczych. Skupiała ona około 50 członków. Kółko dramatyczne jesienią 1917 r. pokazało in­s­ce­ni­zac­ją poematu „Taras na Parnasie”. O tym, jak wielkim powodzeniem cie­szy­ły się białoruskie przedstawienia teatralne, świadczą wspomnienia M. Ha­rec­kie­go: „W mieście pojawiła się, nowość — białoruscy oś­wie­ci­cie­le. Nie starczyło biletów, brali na wyścigi, tak wielu znalazło się chętnych obej­rzeć teatr w języku białoruskim... Sala drżała od oklasków”[10].

Od jesieni 1917 r. we wsiach i miasteczkach powiatu ihumeńskiego na­u­czy­cie­le Mikoła Kaspiarowicz i Bortnik organizowali białoruskie wie­czo­ryn­ki.

Przy powstałym gimnazjum białoruskim w Słucku także zorganizowano kół­ko kulturalno-oświatowe „Paparać-kwietka” („Kwiat paproci”) . Przed­sta­wie­nia cieszyły się wielką popularnością wśród widzów.

Działalność teatralna nabrała rozmachu w 1918 r., po proklamowaniu Bia­ło­ru­skiej Republiki Ludowej. W rocznicę powstania Pierwszego To­wa­rzy­stwa Białoruskiego Dramatu i Komedii, 19 maja 1918 r. w Mińsku ot­war­to Białoruski Dom Ludowy im. Maksima Bahdanowicza, który stał się no­wą siedzibą teatru. Premier rządu BRL J. Waronka ogłosił powstanie Bia­ło­ru­skie­go Teatru Państwowego BRL na czele z F. Żdanowiczem, U. Ha­łub­kiem i U. Falskim. Na otwarciu pokazano specjalnie w tym celu sztu­kę U. Hałubka „Biazwinnaja krou” („Niewinna krew”). Teatr znaj­do­wał się na utrzymaniu rządu BRL[11]. Była to forma dowartościowania gru­py aktorów, którzy nieraz grali po trzy przedstawienia w tygodniu[12].

W związku z lepszą sytuacją teatru w Mińsku, w czerwcu 1918 r. przy­był tu z Wilna F. Alachnowicz. Zrealizował on swoją sztukę historyczną „But­rym Niemira”, w której odegrał główną rolę. W Mińsku napisał nowe ut­wo­ry dramatyczne „Czort i baba” („Czart i baba”), „Strachi żyćcia” („Strachy życia”), „Dziadźka Jakub” („Wujek Jakub”) i zorganizował włas­ną trupę. Wystawiała ona swoje przedstawienia w „Białoruskiej Chat­ce” na Końskim Rynku. W ten sposób powstał drugi białoruski teatr, fi­nan­so­wa­ny przez Towarzystwo „Ojcowizna” („Baćkauszczyna”). Istnienie dwóch teatrów stwarzało warunki konkurencji, a przez to podnoszenia po­zio­mu artystycznego i poszukiwania nowego repertuaru. Zaczęła rozwijać się krytyka teatralna. „Białoruski teatr już przestaje być teatrem amatorów, a po­wo­li przekształca się w profesjonalny. Już publika zaczyna go mierzyć in­ną miarą, niż dotychczas, odnosi się do niego bardziej krytycznie, wy­ma­ga od niego znajomości sztuki, a konkurencja dwóch jednocześnie bia­ło­ru­skich teatrów wpływa na staranność artystycznego przygotowania spek­tak­li. Prasa białoruska interesuje się bardzo swoim teatrem, na swoich szpal­tach wiele miejsca poświęca tej sprawie, zamieszczając krytyczne spra­wo­zda­nia, nieraz bardzo ostre”[13].

Zor­ga­ni­zo­wa­ny w tym czasie białoruski chór U. Terauskiego wspomagał mu­zycz­nie oba teatry.

W związku z trudnościami finansowymi Usiewaład Falski w imieniu Pier­w­sze­go Towarzystwa Dramatu i Komedii zwracał się w sierpniu 1918 r. do Biełnackomu z prośbą o utrzymanie teatru z budżetem w wy­so­koś­ci 10 tys. rubli miesięcznie[14]. Biełnackom w listopadzie 1918 r. udzielił do­tac­ji w wysokości 5 tys. rubli i zwracał się o dotację do Ludowego Ko­mi­sa­ria­tu Oświaty RFSRR „na utrzymanie i rozwój jego (teatru — przyp. H. G.) działalności (...) i na przyjazd teatru do Moskwy w celu zapoznania sze­ro­kich mas narodu rosyjskiego z twórczością narodu białoruskiego”[15].

Po zajęciu Mińska przez bolszewików 22 grudnia 1918 r. utworzono Bia­ło­ru­ski Teatr Proletariacki — z teatrów F. Alachnowicza i F. Żda­no­wi­cza. Po tygodniu otwarto Białoruski Teatr Radziecki. W jego skład wszedł też chór U. Terauskiego i orkiestra (sekstet) F. Tchorża. Wysokie subsydia Lu­do­we­go Komisariatu Oświaty dla teatru ożywiły jego działalność: „Te­at­ral­na praca w tym czasie rozpoczyna się z szerokim rozmachem. Spektakle gra­ne są 3-4 razy w tygodniu. Praca wre. Repetycje odbywają się co­dzien­nie, często dwa razy dziennie. Orkiestra przygotowuje się do samodzielnych wy­stą­pień koncertowych i robi próby z aktorami tych sztuk, które są ze śpie­wa­mi. „Paulinka” Kupały w tym czasie pierwszy raz grana jest z akom­pa­nia­men­tem orkiestry. (...) Artyści ze strony materialnej są za­bez­pie­cze­ni. Repertuar wzbogaca się nowymi utworami. Sekcja literacka czas od cza­su zbiera się, żeby przeczytać i krytycznie ocenić nowe utwory dra­ma­tycz­ne”[16].

Wraz z nową władzą teatr zmienił swoje zadania na: „1) oświatę ludu, 2) pro­pa­go­wa­nie polityki władzy radzieckiej, 3) kultywowanie białoruskiej twór­czoś­ci robotniczej”[17].

Te­atr posiadał sekcję dramatyczną, chóralną, muzyczną i literacko-wy­daw­ni­czą.

Sekcja dramatyczna wystawiła od 28 grudnia 1918 r. do 28 lutego 1919 r. 19 przedstawień, m.in. „Rozrzucone gniazdo” i „Paulinka” Janka Ku­pa­ły, „Cham”, „W zimowy wieczór” E. Orzeszkowej, „Modny szlach­cic”, „W innym szczęściu nieszczęście schowane” K. Kahanca „Kwiat pap­ro­ci” K. Bujły, „Niewinna krew”, „Ostatnie spotkanie” U. Hałubka, „Swa­ty”, „Niedźwiedź” A. Czechowa[18]. Większość wśród nich stanowiły ko­me­die. Często grano spektakle przy okazji imprez politycznych: na otwarciu klu­bu III Międzynarodówki, w dzień jeńca wojennego (4 I), na zjeździe de­le­ga­tów biedoty (11 I), w rocznicę utworzenia Armii Czerwonej (23 II), w cza­sie Zjazdu Rad Białorusi (1 II 1919 r.). 5 spektakli pokazano bez­p­łat­nie, w tym dla delegatów Zjazdu. Z bezpłatnych i ulgowych biletów ko­rzy­sta­li uczestnicy białoruskich kursów pedagogicznych Instytutu Pe­da­go­gicz­ne­go i innych instytucji oświatowych. O przydziale biletów bezpłatnych i ul­go­wych decydował Ludowy Komisariat Oświaty[19].

Sek­c­ja chóralna pracowała nad repertuarem białoruskich pieśni lu­do­wych i pieśni rewolucyjnych. Ogółem w repertuarze było 108 pieśni, w tym 13 partii solowych[20]. Sekcja opracowała także operę dziecięcą „Pasikonik i mrów­ka” i sztuki muzyczne m.in. „Aza”. Chór poza teatrem wy­stę­po­wał na wiecach politycznych, w szkołach, na placach itp[21].

Sekcję muzycznę zorganizowano pod koniec stycznia 1919 r. W ciągu mie­sią­ca (lutego 1919 r.) sekcja przygotowała i przedstawiła 22 utwory, głów­nie białoruskie tańce ludowe i pieśni rewolucyjne. Wykonywała też ut­wo­ry muzyki poważnej Schuberta, Czajkowskiego, Rachmaninowa, Cho­pi­na, Moniuszki, Verdiego, Pucciniego, Wagnera, Griega[22].

Sek­c­ja literacka zbierała się raz w tygodniu. Zajmowała się doborem i wzbo­ga­ca­niem repertuaru, krytyką prasową przedstawień i gry aktorów, czy­stoś­cią języka białoruskiego na scenie, niedopuszczaniem na scenę wul­ga­ryz­mów i dyskredytacji białoruskiego charakteru narodowego. W ra­mach prac sekcji przetłumaczono na język białoruski „Halkę” S. Mo­niusz­ki, „Międzynarodówkę”, „Warszawiankę” i inne.

Te­atr występował z gościnnymi przedstawieniami na prowincji: w Ihu­me­niu, Nowogródku, Dziśnie, Wilejce i innych miejscowościach. Istniało pięć grup objazdowych.

Po­miesz­cze­nie teatru znajdowało się w przedwojennym teatrze „Sokół”, któ­ry nie odpowiadał nowym potrzebom zarówno ilością miejsc na wi­dow­ni jak i rozmiarem sceny i kulisów.

Pop­ra­wa warunków pracy, zmiana lokalu oraz uznanie Białoruskiego Te­at­ru Radzieckiego za teatr państwowy i przyjęcie pracowników teatru na ut­rzy­ma­nie państwa były głównym przedmiotem zabiegów dyrekcji teatru (F. Żdanowicza, U. Terauskiego i F. Tchorża) przed Ludowym Ko­mi­sa­ria­tem Oświaty. Planowano także utworzenie studium dramatycznego przy te­at­rze w celu przygotowywania aktorów.

Pla­ny zniweczyła polska okupacja Białorusi. Spośród pozostałych ak­to­rów powstało Towarzystwo Sztuki Białoruskiej.

Pod koniec 1919 r. powstał teatr pod dyrekcją F. Alachnowicza, ut­rzy­my­wa­ny przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich. Władze polskie nie sprzy­ja­ły rozwojowi białoruskiego teatru. Wprowadzono cenzurę. „Sub­sy­dia wypłacano nieregularnie, korzystać z miejskiego teatru Białorusinom poz­wa­la­no tylko w dni powszednie, gdyż w niedziele i święta teatr od­da­wa­no polskiej trupie. Oprócz tego teatralna cenzura, którą prowadziła polska po­et­ka Savitri (Anna Zahorska) bardzo ograniczała działalność teatru bia­ło­ru­skie­go po względem repertuaru. (...) Przy ubóstwie białoruskiego re­per­tu­a­ru taki zakaz silnie dawał się we znaki. Oprócz tego projektowany wy­jazd teatralny trupy na prowincję także nie otrzymał zgody władz”[23].

Za­ka­za­ne były takie spektakle, jak: „Paulinka”, „Rozrzucone gniazdo” Jan­ka Kupały, „Modny szlachcic” K. Kahańca, „Kiedyś” i „Butrym Nie­mi­ra” F. Alachnowicza.

W teatrze grali m.in.: Stankiewicz, Stefanowicz, Wiera Tarasik, Antuk Kry­ni­ca, Mikoła Mickiewicz, U. Falski, U. Hałubok, M. Zaorska, Michaś Cza­rot. Występował chór U. Terauskiego. Od 14 września 1919 r. grano sztu­ki: „Hanka” i „Promyk szczęścia” U. Hałubka , „Ciotka z Brazylii”, „An­toś Łata” J. Kołasa, „Na Antokolu” i „Ptak szczęścia” F. Alach­no­wi­cza, „Michałka” Doleckich — wszystkie o charakterze obyczajowym.

W grudniu 1919 r. rozpoczął pracę Białoruski Teatr Narodowy pod kie­run­kiem Komisji Teatralnej Białoruskiego Komitetu Narodowego. Dy­rek­to­rem Teatru był F. Alachnowicz, a administratorem — J. Farbotka[24].

Białoruski teatr przyczyniał się do rozwoju świadomości narodowej: „bia­ło­ru­ski spektakl wystawia się bardziej dla agitacji w dziedzinie świa­do­moś­ci narodowej niż dla teatru jako takiego”[25]. Dramaturgia też stała na niez­byt wysokim poziomie. Krytykowano także artystyczną stronę przed­sta­wień i grę aktorów: „dobrych sił artystycznych w mińskim białoruskim te­at­rze jest bardzo mało. Dobrymi autorami dramatycznymi są F. Alach­no­wicz i F. Żdanowicz, dobrze wykonuje także role A. Krynica, — oto wszys­cy prawdziwi artyści. Nie ma dobrego komika, w ogóle nie ma wśród nich aktorek z natchnieniem, z „iskrą Bożą” wielkiego niewątpliwie ta­len­tu”[26]. Dlatego też zwracano uwagę na potrzebę edukacji aktorów.

Po utworzeniu BSRR w sierpniu 1920 r. władze tej republiki upań­stwo­wi­ły teatr. 14 września 1920 r. Departament Sztuki Ludowego Komisariatu Oś­wia­ty otworzył Białoruski Teatr Państwowy w byłym teatrze miejskim w Miń­sku. Na uroczystości otwarcia wykonano „Międzynarodówkę” i za­gra­no przedstawienie „W zimowy wieczór” E. Orzeszkowej, podkreślając tym ciągłość istniejącego od 1917 r. teatru. Zespół aktorski na polecenie Lu­do­we­go Komisariatu Oświaty zebrał F. Żdanowicz. Wystawiano do­tych­cza­so­wy repertuar, chociaż od zespołu żądano przede wszystkim repertuaru re­wo­lu­cyj­ne­go. Takiego jednak brakowało.

Pier­w­szy okres istnienia teatru charakteryzowała konsolidacja zespołu ak­tor­skie­go, który wywodził się z teatru rosyjskiego, z teatrów frontowych i z teatru białoruskiego.

Ludowy Komisariat Oświaty powołał na stanowisko dyrektora teatru Jeuś­cih­nieja Mirowicza, aktora teatru rosyjskiego. Chór prowadził U. Te­rau­ski, orkiestrę — Elkon, grupę baletową — Konstanty Aleksiutowicz[27].

Dalszy rozwój teatru białoruskiego uzależniony był od decyzji władz ra­dziec­kich. W okresie 1915-1920 istotne było trwanie teatru mimo zmian wła­dzy na Białorusi. Prowadził on bezustanną działalność w miastach i mia­stecz­kach Białorusi, funkcjonując pod różnymi okupacjami i pro­wa­dząc walkę o swoje istnienie jako teatr białoruski[28].

Kino cieszyło się niesłabnącą popularnością. W czasie wojny po­ka­zy­wa­no filmy i kroniki przedstawiające działania wojenne. Kinematografy dzia­ła­ły także na froncie. Repertuar był dokumentalny, bądź komediowy, np. „Sztu­ka, miłość i złoto”, „Sokólski gimnazjalista”, „Nie oszukuję swojego mę­ża”. Wojnę i rewolucję przedstawiano jak sensacyjny dramat. Filmy po­cho­dzi­ły z zagranicy bądź były produkcji rosyjskiej.

W 1918 r. kinooperatorzy z Moskwy i Petersburga robili zdjęcia do fil­mów w Witebsku, Mińsku i innych miastach Białorusi. Powstały filmy dokumentalne „Rozmowy pokojowe w Brześciu Litewskim” i „Uchodź­cy w Orszy”[29].

27 sierpnia 1919 r. ukazał się dekret o przejęciu produkcji ki­ne­ma­tog­ra­ficz­nej i fotograficznej przez Ludowy Komisariat Oświaty. Oznaczało to znac­jo­na­li­zo­wa­nie kinematografii.

Wcześniej, po rewolucji październikowej, 14 lutego 1918 r. w ro­syj­sko­ję­zycz­nej mińskiej „Gazecie Porannej” opublikowano informację o rek­wi­zyc­ji kinematografów na rzecz Rady Delegatów Robotniczych i Żoł­nier­skich. W Witebsku nacjonalizację przeprowadzono w styczniu 1919 r.[30] Gu­ber­nial­na Sekcja Kinematograficzna zgromadziła znaczny zbiór filmów i próbowała stworzyć własną produkcję. Obsługiwała ona także gubernię smo­leń­ską, mohylewską oraz częściowo pskowską. Filmy pokazywano żoł­nie­rzom Armii Czerwonej. 25 procent biletów rozprowadzano bezpłatnie, głów­nie wśród robotników i czerwonoarmistów oraz ich rodzin[31].

Własna produkcja filmów była niemożliwa ze względu na brak od­po­wied­nie­go sprzętu i taśmy filmowej. Utrzymywanie znacjonalizowanych ki­ne­ma­tog­ra­fów oraz pracowników należało do Ludowego Komisariatu Oś­wia­ty.

Spośród 5 kinematografów w Witebsku funkcjonowało tylko 3, z któ­rych teatr „Artystyczny” wykorzystywano tylko 3 razy w tygodniu do pro­jek­c­ji filmowych. Teatr „Rekord” dwa razy w tygodniu udostępniano na mi­tyn­gi i koncerty, a teatr „Odeon” był zamknięty ze względu na brak do­pły­wu energii elektrycznej. Teatr „Kino-Ars” zajęty był przez wojsko. W peł­ni pracował tylko teatr „Iluzjon”. W repertuarze znalazły się filmy „III Międzynarodówka”, „Siostra dekabrysty”, „Podróż Kalinina po Rosji”, „Tu­nel”[32].

Witebska Gubernialna Kinofotosekcja wchodziła w skład Peterburskiego Ko­mi­te­tu Kina, który w swoich obowiązkach miał finansowanie i do­star­cza­nie sekcji niezbędnych materiałów. Współpraca komitetu z sekcją uk­ła­da­ła się nie najlepiej. Sekcja działała tylko dzięki własnym środkom i z za­so­bem filmów przejętych od prywatnych kinematografów podczas nac­jo­na­li­zac­ji.

Kino miało służyć masowej propagandzie władzy radzieckiej. Dlatego za­bie­ga­no o odpowiednie filmy i utworzenie kina objazdowego. Zmiana re­per­tu­a­ru kinowego wpłynęła na zmniejszenie zainteresowania kinem wśród in­te­li­gen­c­ji miast. Upowszechnienie kina doprowadziło do sytuacji, że „fil­my oglądają głównie małokulturalni robotnicy i czerwonoarmiści”[33]. Stąd też każdy film trzeba było poprzedzić specjalnym wyjaśniającym wy­kła­dem.

Rodzima produkcja filmów na Białorusi rozpoczęła się dopiero w po­ło­wie lat dwudziestych.

2.6. Życie muzyczne

Rozwój muzyki na Białorusi w latach 1918-1921 związany był z pow­sta­wa­niem chórów, szkół muzycznych oraz wydawaniem śpiewników i nut.

W Mińsku w oparciu o Pierwsze Białoruskie Towarzystwo Dra­ma­tu i Komedii powstał chór pod kierunkiem Uładzimiera Terauskiego, byłego człon­ka kapeli rosyjskiej i śpiewaka Dymitra Agreniewa-Słowiańskiego. Chór występował w teatrze i na masowych imprezach okolicznościowych. Czę­sto wyjeżdżał na prowincję.W repertuarze znajdowały się głównie bia­ło­ru­skie pieśni ludowe, a od 1919 r. także rewolucyjne. Przy teatrze bia­ło­ru­skim istniała także sekcja muzyczna.

Zorganizowaną działalność muzyczną prowadzono w Witebsku, przed­wo­jen­nym ośrodku kulturalnym Kraju Północno-Zachodniego.

Po rewolucji październikowej zorganizowano w Witebsku oddział Ogól­no­ro­syj­skie­go Związku Orkiestrantów. W jego skład wchodziło 120 osób. W ok­re­sie sprawowania władzy przez struktury radzieckie wystąpili oni z pro­po­zyc­ją otwarcia konserwatorium w Witebsku. Aby zdobyć na to środ­ki, organizowano koncerty symfoniczne.

W Witebsku znajdowała się dostateczna ilość osób z wykształceniem mu­zycz­nym i doświadczeniem pedagogicznym. Wśród nich byli znani w świe­cie muzycznym twórcy: Michał Ancau (1865-1945) — absolwent kon­ser­wa­to­rium Petersburskiego, klasy kompozycji Michała Rymskiego-Kor­sa­ko­wa, przed wojną nauczyciel śpiewu chóralnego w szkołach Wi­teb­ska i redaktor „Witebskich Gubernialnych Wiadomości”, Arkadź Bias­smier­t­ny (1863-1955) — absolwent klasy skrzypiec konserwatorium w Pe­ter­s­bur­gu, B. Suchadreu, Mikoła Dubasau (1869-1935) — pianista, ab­sol­went konserwatorium w Petersburgu, laureat I Międzynarodowego Kon­kur­su Pianistycznego w 1890 r., Karol Grygorowicz (1868-1921) — skrzy­pek znany poza granicami Rosji, w latach 1910-1918 kierował w Pe­ter­s­bur­gu tzw. Meklenburskim Kwartetem E. Beling. Przy konserwatorium ist­nia­ła orkiestra symfoniczna, którą dyrygował Mikoła Malko (1883-1961) — absolwent konserwatorium w Petersburgu. W latach 1918-1921 dał oko­ło 250 koncertów muzyki klasycznej i rewolucyjnej dla masowej pub­licz­noś­ci Witebska i innych miast[34].

Z inicjatywy M. Ancawa w listopadzie 1919 r. powstał chór, który wy­ko­ny­wał głównie pieśni ludowe. Chór przygotował także kilka przed­sta­wień teatralnych. W lutym 1920 r. liczył 50 głosów męskich i żeńskich i zo­stał przemianowany na chór państwowy. Jego członkowie znaleźli się na utrzymaniu Witebskiego Wydziału Muzycznego. W związku ze złą sy­tu­ac­ją finansową i niewypłacaniem wynagrodzenia chór zaczął się rozpadać. Chó­rzyś­ci przechodzili do chórów prywatnych. Duże kłopoty sprawiał tak­że brak papieru do zapisywania nut. Chór występował w jednostkach woj­sko­wych i na zgromadzeniach ludowych, poszerzając repertuar o pieśni re­wo­lu­cyj­ne[35].

15 sierpnia 1920 r. w Mińsku otwarto Państwowe Konserwatorium. Wy­da­no „Szkolny śpiewnik”.

Znamienne dla okresu wojennego i rewolucyjnego było zainteresowanie bia­ło­ru­ską muzyką ludową. Profesorowie Konserwatorium Muzycznego w Miń­sku N. Wiarat i I. Uściużaninau zbierali białoruskie piosenki lu­do­we. Drugi z nich pracował także nad białoruską operą[36].

W latach 1919-1920 powstały szkoły muzyczne w Homlu i Bobrujsku.

Podstawy do rozwoju muzyki na Białorusi w latach 20. stworzyli mu­zy­cy i kompozytorzy wykształceni w carskiej Rosji.

2.7. Sztuki plastyczne i architektura

Środowisko plastyków, poszukując nowych form i treści wyrazu, z na­dzie­ją przyjmowało wszelkie zmiany rewolucyjne i było wykorzystywane przez władzę radziecką do propagowania nowych idei.

W sztukach plastycznych widoczne były następujące tendencje: 1) kon­ty­nu­ac­ja przedrewolucyjnego realizmu widoczna w pracach Judela Pena i je­go uczniów, 2) ekspresjonizm Marca Chagalla, 3) suprematyzm Ka­zi­mie­rza Malewicza.

Plastyków wykorzystywano do propagandy wizualnej (plakaty) nowych idei władzy radzieckiej oraz angażowano do działalności w Komisariacie Oś­wia­ty oraz Armii Czerwonej. „Powinna być postawiona kwestia kla­so­wej proletariackiej sztuki. (...) W dzisiejszej epoce sztuka powinna być kla­so­wa” — pisał w 1919 r. W. Knorin, odpowiedzialny za sztukę w Ko­mi­te­cie Wykonawczym Obwodu Zachodniego[37].

Na początku 1919 r. do Mińska przybył historyk sztuki Władimir Dmit­riew z Petersburskiego Wydziału Ludowego Komisariatu Oświaty. Jego głów­nie zasługą była organizacja nowego ośrodka sztuki, poprzez ot­wie­ra­nie nowych pracowni i szkół plastycznych. Zaczęło wychodzić czasopismo „Sztu­ka” („Iskusstwo”). Ważną rolę w urzeczywistnianiu nowej sztu­ki odegrali Wacław Strzemiński i M. Cechanouski. Zorganizowano wystawę rze­mieś­l­ni­ków i plastyków w Bobrujsku 22 czerwca 1919 r., która była zwią­za­na z toczącą się dyskusją na temat sztuki rewolucyjnej.

Głównymi ośrodkami życia plastycznego były Witebsk i Homel. Pier­w­sze szkoły plastyczne powstały w Homlu — Studium Plastyczne im. M. Wrub­la i Pracownia Malarstwa „Artel”. W Witebsku (od lutego 1919 r. wchodzącym w skład Rosji) w utworzonej szkole plastycznej wy­kła­da­li absolwenci Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu: Michał Kie­rzin, Michał Ende, Walancin Wołkau, Maria Lebiediewa, Mikoła Mi­cha­łap.

Witebsk stał się w latach 1918-1921 centrum awangardyzmu i sup­re­ma­tyz­mu — nowej szkoły w plastyce. Wśród jej twórców byli Kazimierz Ma­le­wicz, Marc Chagall, L. Lisicki, W. Jermołajewa.

Ludowy Komisarz Oświaty Anatol Łunaczarski mianował M. Chagalla peł­no­moc­ni­kiem do spraw sztuki przy Komisariacie Oświaty guberni wi­teb­skiej: „Towarzyszowi Chagallowi nadano prawo organizacji szkół pla­stycz­nych, muzeów, wystaw, wykładów o sztuce i innych artystycznych przed­sięw­zięć w granicach Witebska i guberni witebskiej. Wszystkim re­wo­lu­cyj­nym władzom guberni witebskiej proponuje się okazywać t. Cha­gal­lo­wi pomoc w realizacji wyżej wskazanych celów”[38]. Do końca 1918 r. M. Cha­gall zebrał plastyków Witebska, którzy pracowali nad przy­go­to­wa­niem miasta do pierwszej rocznicy rewolucji październikowej i otwarciem szko­ły plastycznej. 28 stycznia 1919 r. odbyło się oficjalne jej otwarcie. M. Cha­gall mówił: „Zadanie nowej szkoły sprowadza się do tego, aby zer­wać z rutyną akademii, dać szerokie możliwości rozkwitu „lewicowej sztu­ki”[39].

Z okazji rocznicy rewolucji październikowej pisał: „O szerszą drogę dla wszyst­kie­go, co rewolucyjne, zdecydowanie łamcie wszystko stare i na zglisz­czach starego stwarzajcie ogromny budynek nowego”[40].

Do szkoły plastycznej mógł wstępować każdy, kto ukończył 16 lat, nie­pot­rzeb­ne było świadectwo wykształcenia. Pierwszeństwo przysługiwało ro­bot­ni­kom i chłopom.

„Wolność sztuki” propagowana przez M. Chagalla pozwoliła na przy­jazd do Witebska malarza Mścisława Dobużyńskiego (1875-1957), który zo­stał dyrektorem szkoły, Niny Lubawinej, rzeźbiarzy Abrama Brazera i Dy­mit­ra Jakersona.

Po wyjeździe M. Chagalla w 1919 r. Witebsk był miejscem ścierania się szko­ły realizmu J. Pena i suprematyzmu K. Malewicza. W 1920 r. szkoła pla­stycz­na została przereorganizowana w Witebskie Państwowe Wyższe Pra­cow­nie Plastyczno-Techniczne. Utworzono także ugrupowanie „Krze­wi­cie­le nowej sztuki” (UNOWIS) na czele z K. Malewiczem. Był on au­to­rem książek poświęconych nowej sztuce: „Od kubizmu do suprematyzmu” (1916), „Suprematyzm” (1920).

Wielu białoruskich plastyków w okresie wojny znajdowało się poza gra­ni­ca­mi Białorusi: portrecista Jankiel Kruhier w Kazaniu, Walancin Wołkau (1881-1964) — w Petersburgu, mińscy malarze Hauryła Wijer (1890-1964) i Aleksander Kurbatow (jego nauczyciel) pokrywali agitacyjnymi ry­sun­ka­mi wagony wojennych pociągów. Na różnych frontach walczyli ma­la­rze: pejzażysta Mikoła Duczyc (1896-1980), portercista i rzeźbiarz Alak­san­dr Hrube (1894-1980), portrecista i grafik Mikoła Husieu (1899-1965), Alaksandr Bułyczau, karykaturzysta i scenograf Kanstancin Je­li­sie­jeu[41].

Głównymi dziełami sztuki lat 1917-1921 były plakaty, przede wszyst­kim autorstwa plastyków moskiewskich. W Witebsku plakaty powstawały w pracowni grafika Salamona Judowina (1894-1954). Znany był też plakat M. Chagalla „Pokój chatom, wojna pałacom” (1918).

Swoimi grafikami ozdabiał wydawnictwa rewolucyjne i narodowe Jazep Draz­do­wicz (1888-1954).

Rozwijała się szydząca z przedrewolucyjnego stylu życia karykatura re­wo­lu­cyj­na autorstwa Salamona Judowina i A. Achoła-Wało.

W malarstwie okresu 1917-1921 widoczne było nawiązywanie do tra­dyc­ji realizmu przedrewolucyjnego, zwłaszcza w dziełach portretowych i pej­za­żo­wych J. Pena, J. Kruhiera, Michała Staniuty, Witolda Bia­ły­nic­kie­go-Biruli (1872-1957). Nowy rodzaj malarstwa ekspresjonistycznego roz­wi­nął M. Chagall. Suprematyzm — nowoczesny rodzaj malarstwa, opar­te­go na abstrakcji złożonej z figur geometrycznych, stworzony przez K. Ma­le­wi­cza, W. Strzemińskiego, L. Lisickiego był niezrozumiały dla mas. Dla­te­go też, mimo jego modernistycznej formy, na dłuższą metę był nie do przy­ję­cia dla władz radzieckich.

Rzeźba rozwijała się pod wpływem leninowskiego planu monumentalnej pro­pa­gan­dy[42]. Powstały tymczasowe (ze względu na nietrwałość ma­te­ria­łu — gips, drewno) pomniki Karola Marksa w Witebsku (D. Jakerson) i w Miń­sku przed Teatrem Miejskim (K. Jelisiejeu) oraz Karola Libknechta w Wi­teb­sku (A. Brazer).

W okresie wojenno-rewolucyjnym najbardziej propagandowy charakter mia­ła grafika, zwłaszcza w formie plakatu i karykatury. Szeroko wy­ko­rzy­sty­wa­no na plakatach cytaty z dzieł W. Lenina. Ich autorami byli m.in. M. By­chou­ski, J. Cieliszeuski i S. Kaurouski. Plakaty i karykatury sta­no­wi­ły środek propagandy i walki politycznej. Wiele było dzieł anonimowych i ama­tor­skich.

W architekturze w okresie wojny i rewolucji nastąpiły znaczne straty. Wie­le budynków było zniszczonych. Odbudowa i rekonstrukcja oraz roz­wój nowej architektury nastąpiły w latach dwudziestych.

Podsumowując rozważania nad przemianami kulturalnymi w okresie 1915-1921 należy stwierdzić, że zdominowane one były działaniami wo­jen­ny­mi i procesami rewolucyjnymi. Duży wpływ na kształt kultury wywarł roz­wój ruchu białoruskiego i tworzonych przez niego struktur pań­stwo­wych, w których przewidywano znaczące miejsce dla tej sfery działalności. Oku­pac­ja Białorusi znacznie ograniczyła i uzależniła rozwój szkolnictwa, li­te­ra­tu­ry, teatru, sztuk plastycznych od konkretnej polityki władz oku­pa­cyj­nych. Wyraźny postęp w dziedzinie kultury, zwłaszcza wydawnictw, przy­nios­ła rewolucja lutowa 1917 r.

W sferze kultury okres ten miał charakter przejściowy — od kultury ro­syj­skiej do białoruskiej. Ujawnił się znaczny potencjał kulturalny Białorusi, któ­ry zaświadczył o prawie narodu białoruskiego do samookreślenia.