16 lipca 1920 r. Plenum CK RKP(b) podjęło decyzję o utworzeniu Bia­ło­ru­skie­go Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego: „Okazać poparcie dla na­ro­du białoruskiego w utworzeniu białoruskiego rewkomu, pod­po­rząd­ko­wu­jąc na bliższy okres problemy organizacji władzy państwowej na terytorium Bia­ło­ru­si wojennym potrzebom frontu”. Była to taktyczna decyzja, która mia­ła zyskać poparcie Białorusinów dla działań Armii Czerwonej, która 11 lipca 1920 r. zajęła Mińsk. CK KPLiB wysłał do Mińska tzw. trójkę kie­row­ni­czą: Alaksandra Czarwiakowa, Wilhelma Knorina i Jazepa Ada­mo­wi­cza.

31 lipca 1920 r. deklarację o proklamowaniu Socjalistycznej Radzieckiej Re­pub­li­ki Białorusi podpisali w imieniu KC KPLiB: I. Śmiłgo, W. Knorin i A. Czarwiakou, w imieniu Komitetu Centralnego Powszechnego Ro­bot­ni­cze­go Związku Żydowskiego „Bund” A. Wajnsztejn, Komitetu Centralnego Bia­ło­ru­skiej Organizacji Komunistycznej (BOK) — Usiewaład Ihnatouski i Cen­t­ral­ne­go Biura Związków Zawodowych Mińska i guberni mińskiej — Alak­sandr Krynicki[1].

Dek­la­rac­ja ta nie została podpisana przez przedstawicieli Białoruskiej Par­tii Socjalistów-Rewolucjonistów (BPSR). Zarzucali oni manipulowanie przez kie­row­ni­ctwo RPK(b) białoruską państwowością. Zarzut ten był uza­sad­nio­ny, jako że w obliczu rozpoczętego wiosną 1920 r. natarcia wojsk bol­sze­wic­kich w wojnie polsko-radzieckiej, Rosja 12 lipca podpisała układ po­ko­jo­wy z Litwą, w którym zrzekła się na rzecz tego państwa części te­ry­to­rium uznanego wcześniej za białoruskie (w tym Grodna).

Deklaracja niepodległości SRRB z 31 lipca 1920 r. nawiązywała do de­kla­rac­ji z 1 stycznia 1919 r. Anulowała ona wszystkie akty prawne oku­pa­cyj­nych władz polskich, przywracała natomiast główne zasady życia spo­łecz­no-gospodarczego z 1919 r., w tym nacjonalizację przemysłu i rol­ni­ctwa. Określała także swój negatywny stosunek do władz Białoruskiej Re­pub­li­ki Ludowej uznając „Białoruską Najwyższą Radę i wszystkie bia­ło­gwar­dyj­skie burżuazyjno-ziemiańskie rządy Białorusi za obalone i pod­le­ga­ją­ce sądowi ludu robotniczo-chłopskiego”[2].

W sprawie terytorium i granic różniła się ona od koncepcji deklarowanej w stycz­niu 1919 r., opartej na zasadzie etnograficznej. Granica zachodnia Bia­ło­ru­si pokrywała się z granicą etnograficzną. Natomiast granica z Rosją Ra­dziec­ką i Ukrainą miała być wyznaczona na podstawie „deklaracji woli lu­du białoruskiego na powiatowych i gubernialnych zjazdach Rad w pełnej zgod­zie z rządem RFSRR i SRR Ukrainy”[3].

Gra­ni­ca zachodnia wkrótce jednak okazała się nierealna. Wojska ra­dziec­kie 16 sierpnia 1920 r. rozpoczęły odwrót spod Warszawy pod na­ci­skiem wojsk polskich. W obliczu zmiennych losów wojny strony polska i ro­syj­ska rozpoczęły rozmowy pokojowe, początkowo w Mińsku, potem w Ry­dze. Rozmowy dotyczyły ustanowienia granicy między Polską i Rosją Ra­dziec­ką.

Na początku października 1920 r. wojska radzieckie znajdowały się na li­nii Narocz — Kojdanowo — Słuck — Jezioro — Kniaź. 15 października woj­ska polskie zajęły Mińsk. Kwestię granicy między Rosją Radziecką i Bia­ło­ru­sią Radziecką a Polską rozwiązano preliminarzem umowy po­ko­jo­wej w Rydze 12 października 1920 r. W rozmowach pokojowych w Rydze nie uczestniczyła delegacja białoruska[4].

Trak­tat pokojowy podpisany 18 marca 1921 r. w Rydze dzielił ziemie bia­ło­ru­skie na dwie części, wchodzące w skład Polski oraz SRRB i Rosji. Na mocy traktatu Polska zrzekła się wszelkich praw, pretensji do ziem po­ło­żo­nych na wschód od granicy (art. III). Obie strony traktatu uznały nie­pod­leg­łość Ukrainy i Białorusi. Szczegółowym wyznaczeniem granicy za­ję­ła się mieszana Komisja Graniczna[5].

W. Knorin — sekretarz Biura Centralnego Komunistycznej Partii Bia­ło­ru­si (BC KPB) pisał: „Nad Białorusią dokonuje się przemoc, — tak po­win­niś­my krzyczeć na cały świat my, rewolucyjni robotnicy i chłopi Białorusi. Na­sza wola została podeptana”[6]. Podobne były też odczucia ludności: „chło­pi żądają, aby przeszły pod władzę radziecką dwa miasteczka — Doł­hi­no­wo i Dokszyce”[7].

Wschod­nia granica Białorusi nie była ustalona na zasadzie plebiscytu lud­noś­ci ani decyzji rad. Pełnię władzy w tym zakresie posiadały władze ra­dziec­kie w Moskwie.

Umo­wa podpisana między Rosją Radziecką i Białorusią 16 stycznia 1921 r. także nie regulowała kwestii granicy wschodniej, ale mówiła o sta­tu­sie Białorusi jako państwie związanym w niektórych sferach (wojenna, eko­no­micz­na, handlowa, finansowa, praca, transport, poczta i telegraf) z Ros­ją Radziecką.

Zatem w 1921 roku Białoruś istniała jako państwo o powierzchni 59 632 km2 i liczyła 1 634 000 mieszkańców. Terytorium republiki tworzyło 6 po­wia­tów guberni mińskiej: miński, bobrujski, borysowski, mozyrski, ihu­meń­ski, słucki.

Kwe­stia przesunięcia na wschód granicy Białorusi z Rosją istniała od po­wo­ła­nia SRR Białorusi 31 lipca 1920 r. Wynikało to głównie z na­wią­zy­wa­nia w deklaracji niepodległościowej do konstytucji z 1919 r. i granic Bia­ło­ru­skiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (BSSR), które pok­ry­wa­ły się z granicami etnograficznymi, tzn. włączały także gubernię witebską, mo­hy­lew­ską i smoleńską Przyłączenie ich do Rosji w 1919 r. było za­bie­giem taktycznym wobec zajmowania ziem białoruskich przez wojska pol­skie. Pomniejszona BSSR w 1919 roku i podobnie 6-powiatowa SRRB w 1920 miały odgrywać rolę państewka buforowego między Polską i Ros­ją.

W listopadzie 1920 r. sekretarz Biura Centralnego Komunistycznej Par­tii Białorusi Wilhelm Knorin próbował pertraktować w Moskwie w spra­wie powiększenia terytorium Białorusi. Przedstawiono mu jednoznaczne sta­no­wi­sko:„nie ma sensu i nie może być mowy o przyłączeniu do Białorusi te­ry­to­riów zrośniętych z RFSRR”[8]. Z przeprowadzonych przez niego roz­mów w KC RPK(b) wynikało, że sprawa została przesądzona. W związku z tym Biuro Centralne KPB na posiedzeniu 11 listopada 1920 r. przyjęło na­stę­pu­ją­cą uchwałę: „BC uważa za konieczne istnienie Radzieckiej Bia­ło­ru­si w jej obecnych granicach. Pytanie o poszerzeniu terytorium Białorusi uz­nać za nieaktualne”[9]. Uchwała została podjęta w oparciu o wypowiedzi W. Knorina i A. Czarwiakowa, którzy powoływali się na nie­bez­pie­czeń­stwo odłączenia Białorusi od państwa radzieckiego w związku z akcją Sta­nis­ła­wa Bułak-Bałachowicza.

Do marca 1924 r. Białoruś istniała jako państwo składające się z 6 po­wia­tów. Oddolne próby przyłączenia do Białorusi etnicznych terenów bia­ło­ru­skich na wschodzie nie miały w tym czasie żadnego znaczenia, gdyż przy­łą­cze­nie do Białorusi ziem guberni witebskiej, mohylewskiej i smo­leń­skiej nie leżało w interesie władz bolszewickich w Moskwie. Prze­wod­ni­czą­cy Centralnego Komitetu Wykonawczego Białorusi A. Czarwiakou także po­dej­mo­wał próby takich starań: „Co się tyczy przyłączenia do Białorusi gu­ber­ni witebskiej, to w czasie II Zjazdu Rad (ZSRR) białoruska delegacja ot­rzy­ma­ła informację od witebskich towarzyszy o tym, że plenum wi­teb­skie­go guberialnego komitetu wykonawczego na swoim pierwszym po­sie­dze­niu postanowiło domagać się przed CKW RFSRR wejścia guberni wi­teb­skiej w całości w skład Republiki Białoruskiej, uzasadniając to kul­tu­ral­ną, ekonomiczną i administracyjną jednością tego regionu. Ten wniosek gu­ber­ni witebskiej był poparty przez Białoruś, jako że ostatnio i wcześniej nie sprze­ci­wia­ła się włączeniu tych trzech powiatów (wieliskiego, newelskiego i sie­bie­skie­go — przyp. H. G.) w skład Białoruskiej Republiki. Od­po­wied­ni zbiorowy wniosek z podpisami wszystkich delegatów przekazano po­cząt­ko­wo do rozpatrzenia na forum partyjnym. Ten problem przedstawiono Ko­mis­ji Prezydium Związkowego CKW. Jak dotąd jeszcze nie jest roz­wią­za­ny, ale na podstawie prywatnych rozmów, które miałem okazję pro­wa­dzić z towarzyszami Kalininem i Jenukidze stało się zrozumiałym, że jest wąt­pli­we, czy ten problem będzie rozwiązany pozytywnie, dlatego że niek­tó­rzy członkowie Związkowego Prezydium i Prezydium CKW RSFRR od­no­szą się negatywnie do problemu przekazania tych trzech powiatów Bia­ło­ru­si”[10].

Prob­lem nie został rozwiązany także po podpisaniu przez Białoruś, Uk­ra­i­nę, Republikę Zakaukaską i Rosję umowy o utworzeniu Związku Soc­ja­li­stycz­nych Republik Radzieckich (ZSRR) 30 grudnia 1922 r., chociaż przed­sta­wi­cie­le republik związkowych uzyskali swoją reprezentację w Ogól­noz­wiąz­ko­wych Zjazdach Rad i prawo decydującego głosu. Dzia­ła­cze białoruscy nie składali jednak broni.

Na VII Zjeździe Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi, który od­był się w dniach 20-26 marca 1923 r. przewodniczący CKW Białorusi A. Czar­wia­kou wystąpił z referatem „O narodowych momentach w bu­dow­ni­ctwie państwowym i partyjnym”. Znalazło to oddźwięk w po­sta­no­wie­niach Zjazdu: „Szybko odrodzić Radziecką Białoruś można tylko włą­czyw­szy do terytorium Białorusi jej rdzenne sąsiednie rejony. (...) Niezbędny jest przeg­ląd istniejących obecnie administracyjno-gospodarczych podziałów i przeg­ru­po­wa­nie ich odpowiednio z ich rzeczywistą, historyczną, eko­no­micz­ną, produkcyjno-dynamiczną, narodowo-kulturalną specyfiką. W szcze­gólnoś­ci w przypadku Białorusi wymaga rozwiązania kwestia osta­tecz­ne­go określenia terytorium w drodze włączenia w skład Białorusi jej rdzen­nych sąsiednich rejonów”[11]. Podobne stanowisko zajęła II Sesja CKW Bia­ło­ru­si. Powołano komisję do ostatecznego rozwiązania problemu te­ry­to­rial­ne­go.

Na czwartej naradzie KC RPK z odpowiedzialnymi pracownikami na­ro­do­wych republik i okręgów w Moskwie w dniach 9-12 czerwca 1923 r. Wac­łau Bahucki, sekretarz Centralnego Biura KPB i zastępca prze­wod­ni­czą­ce­go Rady Komisarzy Ludowych Białorusi przedstawił problem po­li­ty­ki narodowościowej na Białorusi uzależniając go od przyłączenia bia­ło­ru­skich ziem do SRRB: „U nas na Białorusi dobór pracowników i wpro­wa­dze­nie języka nie rozwiązują w pełni problemu narodowościowego. Prob­lem ten u nas znajduje się na innej płaszczyźnie. Część białoruskich guberni — homelska, witebska, część smoleńskiej — są samodzielnymi guberniami, któ­re obecnie stanowią części RFSRR. Praca wśród Białorusinów w tych gu­ber­niach stanowi dla nas bardziej ostry problem niż problem języka, do­bo­ru pracowników itd. U nas problem ten nigdy pod tym względem tak ost­ro nie stał. (...) Problem ten istnieje także i w Homlu, ten problem istnieje w Wi­teb­sku, istnieje także w części guberni smoleńskiej. Nie będę teraz za­trzy­my­wać się nad tym, ale jeśli będzie rozpatrywany problem Białorusi, na­le­ży mieć na względzie nie tylko gubernię mińską, ale i homelską, wi­teb­ską, które trzeba połączyć w jedną Białoruską Republikę. Powinniśmy w ca­łoś­ci rozwiązać ten problem, nie można podchodzić do każdej guberni od­dziel­nie, należy w tych wszystkich guberniach tak zorganizować pracę, że­by odpowiadała ona wszystkim potrzebom, które istnieją, dlatego że skład narodowościowy wszystkich tych guberni jest niemal jednakowy. I w ho­mel­skiej, i w witebskiej guberniach macie także 65-75% ludności bia­ło­ru­skiej w miastach i wsiach, mówiącej tym samym językiem białoruskim, któ­rym mówią w guberni mińskiej. Proponowałbym, aby kwestia ta była roz­wią­za­na przez KC razem z tymi działaczami, którzy tam pracują, ina­czej nie damy rady (...) myślę, że powinniśmy rozwiązać ten problem, jako że zjednoczenie tych guberni dojrzało już i taka decyzja rozwiąże kwestię bia­ło­ru­ską”[12].

Spra­wa przyłączenia białoruskich ziem na wschodzie nabrała szybkiego bie­gu. Można domniemywać, że na przyśpieszenie prac nad włączeniem gu­ber­ni białoruskich do SRRB miało wpływ międzynarodowe uznanie 15 mar­ca 1923 r. przez Radę Ambasadorów wschodnich granic Polski. Dla ZSRR oznaczało to stabilizację i bezpieczeństwo granicy zachodniej. Bia­ło­ruś przestawała być traktowana jako państewko buforowe.

Istot­ne znaczenie zaczęło odgrywać stanowisko władz gubernialnych w Wi­teb­sku i Homlu oraz prośby mieszkańców poszczególnych miej­s­co­woś­ci o włączenie w skład Białorusi. W grudniu 1923 r. VII Zjazd Rad Ro­bot­ni­czych, Chłopskich i Czerwonoarmijnych Delegatów guberni ho­mel­skiej i X Zjazd Rad guberni witebskiej podjęły uchwały o przyłączeniu po­wia­tów o większości ludności białoruskiej do Republiki Białoruskiej ze wzglę­du na wspólnotę etniczną, ekonomiczną i geograficzną[13].

V Wszechbiałoruski Zjazd Rad podjął konkretne kroki w celu zjed­no­cze­nia ziem białoruskich. Odwołując się do postanowienia II Zjazdu Rad Bia­ło­ru­si z grudnia 1920 r., że granicę Socjalistycznej Radzieckiej Republiki Bia­ło­ru­si z Rosją Radziecką i Ukrainą wyznacza wola narodu bia­ło­ru­skie­go przejawiona na powiatowych i gubernialnych Zjazdach Rad w pełnej zgo­dzie z rządami RFSRR i USRR, V Zjazd Rad polecił rządowi, „w po­ro­zu­mie­niu z odpowiednimi organami władzy lokalnej, po zatwierdzeniu uch­wa­ła­mi Zjazdu RFSRR i organami ZSRR w Moskwie, przygotować zjed­no­cze­nie wyznaczywszy dokładne granice RFSRR i USRR, zatwierdziwszy to zjednoczenie na nadzwyczajnym Zjeździe Rad Białorusi wszystkich przy­łą­czo­nych do Białorusi terytoriów”[14].

Decyzję o przekazaniu Białorusi odpowiednich ziem podjęło Prezydium Wszech­ro­syj­skie­go CKW 4 lutego 1924 r. Postanowiono przekazać BSRR ze składu guberni witebskiej powiaty: witebski, horodecki, drysieński, le­pel­ski, orszański, połocki, siennieński, suraski; ze składu guberni ho­mel­skiej powiaty: mohylewski, rohaczewski, bychowski, klimowicki, cze­ry­kow­ski i czauski oraz gminę dudzicką ze stacją Kalinkowicze i inne, ze skła­du guberni smoleńskiej powiat horecki i część powiatu mścisławskiego z miastem Mścisławiem[15]. Przekazanie miało nastąpić w ciągu jednego mie­sią­ca na podstawie instrukcji Wszechrosyjskiego CKW i Rady Ko­mi­sa­rzy Ludowych o sposobie przekazywania terytoriów z dnia 8 października 1923 r. Dokładne granice gminne między BSRR i guberniami smoleńską, ho­mel­ską i innymi miały ustalić w ciągu jednego miesiąca komisje gra­nicz­ne, składające się z przedstawicieli guberni i RKL BSRR. Wymagały one zat­wier­dze­nia przez Prezydia CKW RFSRR i BSRR. Sprzeczne problemy gra­nicz­ne miała rozstrzygać komisja pod kierownictwem członka CKW ZSRR Aleksandra Osatkina, w składzie dwóch przedstawicieli BSRR i dwóch z guberni homelskiej i smoleńskiej[16].

De­cyz­ję Prezydium CKW potwierdziła uchwała Prezydium CKW ZSRR 7 marca 1924 r. oraz VI Wszechbiałoruski Nadzwyczajny Zjazd Rad Bia­ło­ru­si.

Ostatecznie w skład Białorusi nie włączono wszystkich terytoriów et­no­gra­ficz­nych wchodzących w skład RFSRR od 1919 r., m.in. powiatów rze­czyc­kie­go i homelskiego guberni homelskiej, chociaż propozycja przy­łą­cze­nia ich do Białorusi znalazła się w Uchwale VII Zjazdu Rad guberni ho­mel­skiej z grudnia 1923 r. Władze rosyjskie często podchodziły do prob­le­mu z partykularnego punktu widzenia, nie uwzględniając w poszczególnych przy­pad­kach czynników etnograficznych i całości geograficzno-eko­no­micz­nej terytoriów. Z zakładów przemysłowych na terenach przyłączonych do Bia­ło­ru­si wywożono do RFSRR majątek trwały oraz surowce:„Ze szkłow­skiej fabryki homelska gubernialna rada gospodarki ludowej wywozi cały ma­ją­tek. Homles („Homelski Las”) pustoszy wszystkie rejonowe oddziały po­wia­tów, wywożąc stamtąd surowce i oprzyrządowanie. (...) Homelska gu­ber­nial­na kooperatywa spustoszyła do ostatnich możliwości powiatowe ko­o­pe­ra­ty­wy”[17]. Żądanie przez władze Białorusi informacji o stanie gos­po­dar­ki przekazywanych terenów nie przyniosło efektów.

Po­dob­nie postulaty mieszkańców ziem pozostających w RFSRR o przy­łą­cze­niu ich do Białorusi nie były respektowane. Mieszkańcy powiatu mścis­ław­skie­go pisali do CKW Białorusi: „Zebrawszy się 30 marca 1924 r. na ogólnym zebraniu i rozważywszy problem o przyłączeniu nas do Wiel­ko­ru­si, postanowiliśmy: wobec tego, że od wieków należeliśmy do na­ro­du Białorusinów, którymi byli nasi pradziadowie, ojcowie i dziadowie i do­wie­dzie­liś­my się, że nasze wsie odchodzą do powiatu smoleńskiego, za­tem do Wielkorusi, przebudziło się w nas uczucie narodowe — pragnienie przy­łą­cze­nia się do ojczystego kraju, w którym urodziliśmy się i pragniemy um­rzeć, broniąc naszych praw narodowych”[18]. Na posiedzeniu CKW Bia­ło­ru­si 11 kwietnia 1924 r. podjęto decyzję o przekazaniu bez rozpatrywania do CKW ZSRR wszelkiego rodzaju próśb rad wiejskich powiatowych i in­nych instytucji i organizacji o przyłączenie do Białorusi[19].

W wyniku włączenia 15 powiatów oraz poszczególnych gmin terytorium Bia­ło­ru­si wynosiło 110 584 km2, a liczba ludności — 4,2 mln.

Opo­zy­cyj­nie do prób przyłączenia etnicznych terytoriów do Białorusi by­li nastawieni działacze partyjni RPK(b) w poszczególnych guberniach. Przyk­ład „walki” o przynależność państwową stanowiły powiaty rzeczycki i ho­mel­ski, przyłączone do Białorusi w grudniu 1926 r. O potrzebie zjed­no­cze­nia wymienionych powiatów władze Białorusi mówiły w obliczu prze­pro­wa­dzo­nej reformy podziału administracyjnego kraju, tzw. rejonizacji. W me­mo­ria­le Komisji Planowania BSSR w sprawie rejonizacji Republiki wska­zy­wa­no na przynależność etnograficzną ludności tych powiatów: „Lud­ność jawnie unika udowadniania (swojej narodowości — przyp. H. G.). Dlatego o wiele więcej mówią o narodowości takie fakty, jak zbiór bia­ło­ru­skich pieśni tejże guberni (homelskiej — przyp. H. G.), na przykład zbio­ry Romanowa, badania Rastarhujewa albo Polewoj nad gwarą we wschodnim obwodzie guberni ho­mel­skiej itd. Dlatego do określenia na­ro­do­woś­ci w tych miejscowościach należy podchodzić na podstawie nie tylko da­nych statystycznych, lecz także danych historii, etnografii i lin­g­wi­sty­ki (...). Niezawodnym przewodnikiem do określenia wschodnich granic bia­ło­ru­skiej narodowości jest etnograficzna mapa Białorusi, dołączona do wie­lo­to­mo­we­go dzieła akademika Karskiego”[20].

Gu­ber­nial­ny Komitet Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii (bol­sze­wi­ków) [WKP(b)] uważał za niewskazane przyłączenie powiatów ze względu na „niezadowolenie mas robotniczych i przeważającej części chłopstwa gu­ber­ni oraz pogorszenie nastrojów politycznych wśród robotników Ho­mel­sz­czyz­ny”[21].

14 sierpnia 1926 r. A. Krynicki, sekretarz Komitetu Centralnego KPB, w liście do Komisji Biura Politycznego KC WPK(b) w sprawie poszerzenia gra­nic BSRR zwracał uwagę na aspekty polityki międzynarodowej: „Pod­sta­wo­wy i decydujący argument na rzecz poszerzenia granic BSRR — w naj­b­liż­szym czasie — jest określony przez politykę Polski. Według na­szych informacji, polityka Piłsudskiego, w szczególności, sprowadza się do przep­ro­wa­dze­nia szeregu reform w stosunku do mniejszości narodowych, w tym do Białorusinów”[22]. Rywalizacja z Polską o pozyskanie Bia­ło­ru­si­nów sprowadzała się do koncesji terytorialnych na rzecz Radzieckiej Bia­ło­ru­si, które jej się z punktu widzenia etnografii należały: „Rzeczywiście, Ho­mel­sz­czyz­na, część Pskowszczyzny, nawet Smoleńszczyzna należą zdaniem ro­syj­skich i białoruskich geografów i historyków do Białorusi. To, że te re­jo­ny pozostają w składzie RFSRR, uznaje się za taką „niesprawiedliwość”, jak ucisk zachodniej Białorusi w granicach Polski”[23].

W kwestię przyłączenia Homelszczyzny do Białorusi zaangażowane było tak­że Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRR oraz Przedstawicielstwo ZSRR w Polsce. W wyniku prac specjalnie powołanej komisji w paź­dzier­ni­ku 1926 r. sformułowano następujące wnioski: „Według pochodzenia i na­ro­do­woś­ci ludność jest białoruska, język potoczny głównie białoruski, ale silnie zrusyfikowany, świadomość narodowa ludności nie istnieje”[24]. 18 li­sto­pa­da 1926 r. Biuro Polityczne WPK(b) opowiedziało się za przy­łą­cze­niem do Białorusi powiatów homelskiego i rzeczyckiego. Potwierdziło to ple­num KC KPB 4 grudnia 1926 r, a CKW RFSRR decyzją z 6 grudnia 1926 r. zlikwidował gubernię homelską przekazując powiaty homelski i rze­czyc­ki Białorusi. W ten sposób terytorium Białorusi powiększyło się o 15 727 km2 i wynosiło 125 516 km2. Wzrosła też liczba ludności, o 649 tys., i wynosiła 4 979 702 osób.

Tabela 4. Zmia­ny terytorialne i ludnościowe Białorusi w latach 1921-1926

Źród­ło: L. Kazłou, A. Citou, Biełaruś na siami rubiażach, Minsk 1993, s. 53-54.