Po­li­ty­kę kulturalną na Białorusi wytyczała ogólna ideologia państwa ra­dziec­kie­go. W latach dwudziestych po X Zjeździe RPK(b) kultura stała się częś­cią polityki narodowościowej urzeczywistniającej hasło dyktatury pro­le­ta­ria­tu. Rozwój kultury sprowadzał się do jej upowszechniania poprzez ut­wo­rze­nie nowej szkoły radzieckiej, likwidację analfabetyzmu, szerokiego udzia­łu w kulturze klasy robotniczej i chłopstwa oraz nadania jej pro­le­ta­riac­kiej treści.

Realizacja tzw. „proletariackiej kultury” w sensie podmiotowym i przed­mio­to­wym opierała się na pierwszych dekretach władzy radzieckiej. Naj­waż­niej­sze z nich, mające swoje odbicie w kulturze lat 20., to dekrety o odzie­le­niu cerkwi od państwa i szkoły od cerkwi z 20 stycznia 1918 r., o jed­no­li­tej szkole i bezpłatnym nauczaniu z 30 września 1918 r., o mo­bi­li­zac­ji osób piśmiennych i organizowaniu propagandy ustroju radzieckiego z grud­nia 1917 r., o zasadach przyjmowania do wyższych uczelni z 2 sier­p­nia 1918 r., o ochronie zabytków z 12 kwietnia 1918 r., o wydawnictwie pań­stwo­wym z 29 grudnia 1917 r.[1] W myśl założeń kultura miała stać się jed­ną z dziedzin działalności państwa, kierowaną przez RPK(b) i re­a­li­zo­wa­ną przez Ludowy Komisariat Oświaty.

W artykule „O proletariackiej kulturze” W. Lenin interpretował jej isto­tę: „W radzieckiej robotniczo-chłopskiej republice cały problem oświaty, tak w dziedzinie polityki oświatowej jak i szczególnie w dziedzinie sztuki po­wi­nien być przesiąknięty duchem walki klasowej proletariatu o urze­czy­wist­nie­nie celów jego dyktatury, zniesienie klas, o likwidację wszelkiej ek­s­p­lo­a­tac­ji człowieka przez człowieka. Dlatego proletariat, w postaci swojej awan­gar­dy — partii komunistycznej oraz w postaci całej masy różnych or­ga­ni­zac­ji proletariackich, powinien brać najbardziej aktywny i główny udział w całej sprawie oświaty ludowej”[2].

Dą­żąc do nowej kultury, partia kierowała się wskazówką „nie­wy­myś­la­nia kultury proletariackiej, lecz rozwijania najlepszych wzorów, tradycji i osiąg­nięć istniejącej kultury pod kątem widzenia światopoglądu mar­k­si­stow­skie­go oraz warunków życia i walki proletariatu w epoce jego dyk­ta­tu­ry”[3].

Wśród podstawowych założeń polityki kulturalnej można wymienić na­stę­pu­ją­ce:

1) masowość;

2) powszechność oświaty i dostępu do instytucji kul­tu­ral­nych;

3) likwidacja analfabetyzmu;

4) stworzenie kadr socjalistycznej in­te­li­gen­c­ji;

5) nadanie kulturze (nauce, literaturze, sztuce) proletariackiej treś­ci;

6) szczególna rola partii komunistycznej.

Re­wo­luc­ja kulturalna w oparciu o realizację powyższych założeń miała być jednym z głównych zadań w budownictwie socjalizmu.

Po X Zjeździe RPK(b) w 1921 r. głównym założeniem rozwoju kultury na Białorusi (oraz w innych republikach) stało się dążenie do jej „na­ro­do­wej formy i proletariackiej treści”. Kultura była jednym z głównych ele­men­tów określających politykę narodowościową. Programowy kształt tej po­li­ty­ki określiła podjęta w 1924 r. uchwała CKW BSRR „O praktycznych przed­sięw­zię­ciach w kwestii narodowościowej”.

Przy­ję­cie centralnych założeń polityki kulturalnej wyprzedziły lokalne przed­sięw­zię­cia. Inicjatywa określania polityki kulturalnej na Białorusi po og­ło­sze­niu SSRB w 1920 r. należała do grupy miejscowych działaczy ese­row­skich i komunistycznych zaangażowanych w rozwój kultury bia­ło­ru­skiej; a grupujących się wokół KPB, CKW i RKL.

Na zjeździe pracowników oświaty na Białorusi w styczniu 1921 r. przy­ję­to stanowisko w sprawie kultury: „Kultura białoruska, która w ciągu ostat­nich wieków była w niewoli, od czasu rewolucji proletariackiej ot­rzy­ma­ła prawo swobodnego rozwoju”[4]. Aby prawo swobodnego rozwoju kul­tu­ry urzeczywistnić, w rezolucji postanowiono:

„1) Uznać rozwój kultury białoruskiej i języka za drogę do ogólnego po­stę­pu i zdobyczy rewolucji.

2) Rozpowszechniać literaturę białoruską wśród chłopstwa i mas pra­cu­ją­cych Białorusi, co przyczyni się do kulturalnego rozwoju kraju.

3) W miarę możliwości otwierać szkoły białoruskie z białoruskim ję­zy­kiem wykładowym.

4) Obowiązkowo zapoznać uczniów szkół II stopnia z bia­ło­ru­soz­naw­stwem i językiem białoruskim.

5) Wydawać dla białoruskich szkół potrzebne podręczniki i pomoce na­u­ko­we.

6) Otworzyć we wszystkich powiatach kursy białorusoznawstwa i języka bia­ło­ru­skie­go w celu przygotowania instruktorów szkół białoruskich.

7) Pracownicy oświaty i socjalistycznej kultury, którzy pracują w szko­łach, przedszkolach i pozaszkolnych instytucjach Białorusi powinni zwrócić uwa­gę na miejscową etnograficzną i historyczną specyfikę naszego kra­ju”[5].

W odezwie CKW Białorusi do inteligencji w lutym 1921 r. pisano: „dyk­ta­tu­ra proletariatu otwiera wolny szlak dla rozwoju kulturalnego wszyst­kich trzech narodów, których kultura w ustroju burżuazyjnym była uci­ska­na i prześladowana. Białoruski lud pracujący może teraz swobodnie bu­do­wać swoją kulturę w języku ojczystym. CKW Rad Białorusi, pot­wier­dziw­szy równouprawnienie wszystkich języków, polecił Ludowemu Ko­mi­sa­ria­to­wi Oświaty, by w swojej pracy kierował się zasadą planowego i stop­nio­we­go przechodzenia tych instytucji, gdzie uczą się i wychowują dzieci Bia­ło­ru­si­ni, na ojczysty język białoruski. W związku z tym przewidziano sze­reg przedsięwzięć służących przygotowaniu pracowników oświaty, którzy mog­li­by prowadzić swoją pracę w języku białoruskim, wydaniu książek i pod­ręcz­ni­ków oraz opracowaniu terminologii”[6]. Podjęcie takich działań zak­ła­da­no również w stosunku do innych miejscowych ję­zy­ków — jidysz i polskiego.

Dla białoruskich działaczy pierwszoplanowym i podstawowym zadaniem by­ło odrodzenie kultury białoruskiej.

KPB także uważała sprawy kultury, a przede wszystkim oświaty, za pier­w­szop­la­no­we w warunkach NEP-u. Prywatną inicjatywę dopuszczano w dzie­dzi­nie gospodarki, uznano jednak, że „zasady nowej ekonomicznej po­li­ty­ki (...) nie mogą być w żadnym wypadku rozszerzone na oświatę”. Jak stwierdzono w rezolucjach V Zjazdu KPB w październiku 1921 r., „pań­stwo­wy monopol wszystkich kulturalno-oświatowych instytucji po­wi­nien być zachowany w całości. Podstawa naszego partyjnego programu — pow­szech­ność i bezpłatność nauczania — nadal obowiązuje. Ekonomiczna za­sa­da „opłata za usługi” w sferze oświaty nie ma zastosowania. W dzie­dzi­nie sztuki należy od absolutnej monopolizacji odstąpić, pozostawiając w ge­stii państwa tylko pokazowe teatry, studia itp. oraz te, które służą dla ce­lów agitacyjno-propagandowych, przekazując pozostałe w dzierżawę ko­lek­ty­wom pracowniczym pod niezmienionym warunkiem ideowego kie­ro­wa­nia nimi przez dotychczasowe organa oświaty”[7].

Za­rzą­dza­nie sferą kultury znajdowało się w rękach Ludowego Ko­mi­sa­ria­tu Oświaty, gdzie była zgrupowana większość inteligencji białoruskiej. Posz­cze­gól­ny­mi sferami kultury zajmowały się wydziały: przedszkolny, szkol­ny, pozaszkolny (polityczny i oświatowy), zawodowo-techniczny, sztu­ki, statystyczny, fotograficzno-kinematograficzny, literacko-wy­daw­ni­czy, finansowy, zaopatrzenia, białoruski oraz sekcja polska i żydowska[8].

Jak okazało się w praktyce, rozwój kultury uzależniony był od środków fi­nan­so­wych, bazy i kadry. I już od samego początku niemożliwe było upowszechnianie bezpłatnej oświaty oraz innych form kultury. Pań­stwo­we dotacje były tak małe, że nie pokrywały nawet dziesiątej części potrzeb. W związ­ku z tym konieczne było odejście od ideowych założeń, zmniej­sza­nie sieci instytucji kulturalno-oświatowych i ilości etatów. Część instytucji przesz­ła na samofinansowanie (teatry, kinematografy), część przekazano in­nym komisariatom ludowym (niektóre szkoły), część zamknięto[9].

Źród­łem finansowania instytucji kulturalno-oświatowych w BSRR w 1924 r. były budżety lokalne (57,3%) i budżet państwowy (20,3%) oraz op­ła­ty za nauczanie w szkołach. Zwolnieni od opłat byli członkowie partii, ro­bot­ni­cy i ich dzieci oraz biedota. Opłaty za naukę stanowiły 2,8% bu­dże­tu Ludowego Komisariatu Oświaty. Poważnym źródłem finansowania były tak­że dotacje z amerykańskich organizacji dobroczynnych (11,2%)[10].

W połowie lat dwudziestych powstały rozbieżności w poglądach na kul­tu­rę między grupą działaczy białoruskich a partią komunistyczną.

„Dla nas kwestią narodową jest problem kultury. Nasza praca w dzie­dzi­nie odrodzenia narodowego w pełni mieści się w ramach budownictwa kul­tu­ral­ne­go” — twierdzili pierwsi[11]. KPB zmierzała do monopolu w kie­ro­wa­niu działalnością kulturalną. Monopol ten popierali również niektórzy Bia­ło­ru­si­ni komuniści. Źmicier Żyłunowicz pisał, że „kultura białoruska, tak jak każda inna w Radzieckiej Federacji, powinna służyć wielkim zadaniom bia­ło­ru­skiej społeczności walczącej o idee władzy radzieckiej i ruchu ko­mu­ni­stycz­ne­go. Musi służyć szczerze i otwarcie. Władza radziecka Bia­ło­ru­skiej Republiki zdołała wyrwać ją w dużej części z wrogich rąk i skie­ro­wać na należyty, przetarty przez nią szlak. Jednak (...) jej rozwój wymaga zwięk­szo­nej uwagi ze strony władzy radzieckiej i partii komunistycznej. Sta­wia się na porządku dnia niezbędne zadanie przystosowania dalszego roz­wo­ju białoruskiej kultury do ruchu komunistycznego. Kultura bia­ło­ru­ska powinna niepodzielnie ręka w rękę iść z rozwojem rewolucji, po­ma­ga­jąc jej umocnić się i okrzepnąć (...). Kultura białoruska jest środkiem do wyz­wo­le­nia białoruskich mas pracujących z ich ciemnoty i do połączenia ich przez to z masami pracującymi wszystkich narodów, aby osiągnąć świat­ły cel komunizmu”[12].

VII Zjazd KPB w marcu 1923 r. przyjął uchwałę o polityce na­ro­do­woś­cio­wej, zwracając uwagę na konieczność odrodzenia kultury białoruskiej pod kierownictwem partii: „Szczególną uwagę partia powinna zwrócić na roz­wój szkoły, prasy, teatrów, klubów i w ogóle instytucji kulturalnych w ję­zy­ku ojczystym (białoruskim, żydowskim, rosyjskim, polskim), (...) po­win­na przyjąć wszystkie sposoby prowadzenia pracy w języku białoruskim, two­rząc normalne warunki dla rozwoju kultury białoruskiej. (...) Proces roz­sze­rze­nia wpływu kultury białoruskiej powinien być zgodny z liczbą do­sta­tecz­nie przygotowanych, klasowo wychowanych i rewolucyjnie wyp­ró­bo­wa­nych pracowników. Sposoby walki to: zamiana przez specjalnie przy­go­to­wa­nych pracowników dotychczasowych pracowników kultury, wzmo­że­nie wydania marksistowskiej literatury w języku białoruskim. Cała praca po­win­na być prowadzona zgodnie z zaleceniami partyjnego centrum”[13].

Uch­wa­lo­na przez CKW BSRR w lipcu 1924 r. ustawa „o praktycznych przed­sięw­zię­ciach w kwestii narodowej” przedstawiała założenia aktualnej po­li­ty­ki kulturalnej, mającej na celu rozwój kultury w językach na­ro­do­wych, szczególnie w języku białoruskim jako języku większości spo­łe­czeń­stwa. Polityka białorusizacji w sferze kultury polegała na wprowadzaniu do sy­ste­mu oświaty języka białoruskiego jako wykładowego. Pierwszeństwo w przy­ję­ciu do pracy w szeregu instytucji kulturalno-oświatowych od­da­wa­no osobom znającym język białoruski. Szkołę muzyczną i plastyczną zo­bo­wią­za­no do opracowania białoruskiej muzyki i sztuki. W dziedzinie teatru, któ­ry był teatrem białoruskim pod względem języka wystawianych sztuk, za­le­ca­no wprowadzenie nowego rewolucyjno-artystycznego repertuaru. Usta­wa zobowiązywała Prezydium CKW do zapewnienia instytucjom kul­tu­ral­no-oświatowym podręczników, pomocy naukowych i literatury w ję­zy­kach narodowych oraz wydawania w języku białoruskim czasopisma dla młod­szych dzieci.

Na zebraniu mińskiej organizacji partyjnej 25 września 1926 r. sekretarz KC KPB A. Krynicki zwracał uwagę na niebezpieczeństwa ze „strony na­ro­do­wo­de­mok­ra­tycz­ne­go kontrrewolucyjnego koła inteligencji. To nie­bez­pie­czeń­stwo tkwi w próbach przechwycenia kierowniczej roli w bu­dow­ni­ctwie kulturalnym ze strony drobnoburżuazyjnej inteligencji”[14].

Kultura po 1924 r. stała się jedną z głównych problemów polityki partii dy­sku­to­wa­nych na posiedzeniach plenarnych i zjazdach. W dążeniu do mo­no­po­lu w kierowaniu działalnością kulturalną KC KPB w lipcu 1926 r. przy­jął rezolucję o kolejnych zadaniach budownictwa kulturalnego BSSR, wśród których znalazło się m.in. „zapewnienie socjalistycznego kierunku roz­wo­ju kulturalnego”[15]. Za podstawowy problem uznano nie­bez­pie­czeń­stwo „miejscowego białoruskiego szowinizmu i narodowego de­mok­ra­tyz­mu”. Partia miała za mało działaczy, którzy znali miejscowe warunki i mie­li odpowiednie przygotowanie, dlatego też jej kierowanie przez nią roz­wo­jem kultury często było tylko formalne[16].

X Zjazd KPB w styczniu 1927 r. uznał za niezbędne dalsze dążenie partii do pełnego urzeczywistnienia hasła: „KPB na czele budownictwa kul­tu­ral­ne­go BSRR”[17].

Na XI Zjeździe KPB w październiku 1927 r. otwarcie potępiono bia­ło­ru­ską inteligencję. „Narodowa inteligencja sprowadza budownictwo kul­tu­ral­ne do interesów wąskich kół wykwalifikowanej górnej warstwy drob­no­bur­żu­a­zyj­nej inteligencji, ignorując szerokie rzesze robotników i chłopów (...). Dla­te­go walka przeciw nacjonalistom wszystkich narodowości (...), przeciw nac­jo­na­li­stycz­nym kierunkom i narodowemu demokratyzmowi powinna być kontynuowana. Walkę tę powinni prowadzić w pierwszym rzędzie ko­mu­niś­ci danej narodowości”[18].

3.5. Powstawanie instytucji i form krzewienia kultury

W celu realizacji polityki kulturalnej powołano do życia wiele instytucji. Ze względu na centralistyczny system zarządzania były one pod­po­rzą­do­wa­ne Ludowemu Komisariatowi Oświaty. Podlegały mu instytucje kultury masowej, szkoły wyższe i instytucje na­u­ko­wo-artystyczne.

In­sty­tuc­ja­mi kultury masowej były szkoły wychowania socjalnego (soc­wy­chu) i szkoły oświaty politycznej, szkoły likwidacji analfabetyzmu (tzw. lik­pun­k­ty), szkoły dla dorosłych, szkoły partyjne, szkoły zawodowe i śred­nie (technika). Mieściły się one w budynkach dawnych szkół oraz w po­miesz­cze­niach do tego przystosowanych.

Sy­stem instytucji oświatowych, a zwłaszcza szkoły podstawowe, służył re­a­li­zac­ji zasady powszechnego nauczania. Masowa komunistyczna oś­wia­ta dla dorosłych została podporządkowana Głównemu Urzędowi Oświaty Po­li­tycz­nej. Utworzono go jesienią 1920 r. w celu kierowania całą oświatą po­li­tycz­ną w BSRR.

Specyficznymi instytucjami kultury masowej były kluby, domy ludowe i cha­ty-czytelnie. Popularyzowały i upowszechniały one program partii ko­mu­ni­stycz­nej i politykę państwa radzieckiego. Zgodnie z założeniami XII Zjaz­du RPK(b) z 1923 r. miały być „prawdziwymi ośrodkami masowej pro­pa­gan­dy i rozwoju twórczych zdolności klasy robotniczej”[19]. Pra­cow­ni­cy wraz z aktywem klubów zajmowali się oświatą dla dorosłych, po­pu­la­ry­zac­ją wiedzy technicznej oraz osiągnięć nauki i kultury. Były one również oś­rod­ka­mi propagandy antyreligijnej i znajdowały się głównie w miastach. Do­my ludowe i chaty-czytelnie prowadziły działalność przeważnie w mia­stecz­kach i wsiach. Funkcje ich były podobne: prowadzenie wykładów, dy­skus­ji, upowszechnianie czytelnictwa gazet i książek, propaganda postępu rol­ni­cze­go. Zgodnie z polityką narodowościową instytucje te prowadziły dzia­łal­ność w odpowiednich językach, co przedstawia tabela 12.

Rzecz charakterystyczna, większość tych instytucji prowadziła pracę w ję­zy­ku rosyjskim. Mała liczba instytucji prowadzących działalność w ję­zy­ku białoruskim świadczy o braku dostatecznie przygotowanej kadry.

Domy ludowe i chaty-czytelnie na wsi były często jedynymi instytucjami upow­szech­nia­nia kultury. Rozwijał się więc w nich także teatralny i mu­zycz­ny ruch amatorski; wyświetlano tam filmy w ramach kina ob­jaz­do­we­go, organizowano kursy dla nauczycieli. Ponieważ rozwojem chat-czytelni, do­mów ludowych i klubów jako głównego ośrodka propagandy za­in­te­re­so­wa­ne było kierownictwo partii komunistycznej, w ciągu lat dwudziestych licz­ba ich wzrastała: w 1925 r. w BSRR działało 346 chat-czytelni i 653 „czer­wo­nych kącików” utrzymywanych przez mieszkańców[20].

Waż­ny­mi instytucjami były biblioteki publiczne. Wszystkie prywatne bib­lio­te­ki zostały upaństwowione. W dniach 26-28 grudnia 1921 r. odbyła się w Mińsku konferencja pracowników bibliotecznych. Była to pierwsza pró­ba scentralizowania bibliotek w BSRR.

15 września 1922 r. na bazie biblioteki uniwersyteckiej utworzono Bia­ło­ru­ską Bibliotekę Państwową w Mińsku, której zbiory rosły w bardzo szyb­kim tempie: od około 30 tys. tomów w 1921 r. do około 350 tys. w 1927 r.

W bibliotece znalazły się białorusoznawcze zbiory akademika Jewfimija Kar­skie­go i profesora Mikoły Janczuka (w 1922 r.), matematyczne — Bo­ri­so­wa (w 1923 r.), biologiczne — profesora Isajewa i słowianoznawcze — pro­fe­so­ra Grota (w 1924 r.), zbiory profesora Goldsztejna z historii Litwy i Pol­ski (w 1925 r.). W 1923 r. przekazano bibliotekę byłej Moskiewskiej Sy­na­go­gi Chóralnej, która stała się podstawą Oddziału Żydowskiego Bia­łoru­skiej Biblioteki Państwowej. Poza tym w zbiorach znalazły się: biblioteka by­łe­go kuratora Wileńskiego Okręgu Szkolnego Korniłowa (historia i bia­ło­ru­soz­naw­stwo), byłego senatora Słuczewskiego (nauki prawne), kolekcja roz­p­raw medycznych i chemiczna biblioteka Rogowa, biblioteka byłego Miń­skie­go Seminarium Duchownego, część biblioteki byłego Witebskiego Od­dzia­łu Moskiewskiego Instytutu Archeologicznego i byłych gimnazjów: słuc­kie­go, mińskiego i mohylewskiego[21]. Decyzją Ludowego Komisariatu Oś­wia­ty RFSRR przekazano bibliotekę Kołodiejewa (dotyczącą historii epo­ki napoleońskiej). Znaczną ilość wydań otrzymano od Akademii Nauk ZSRR i Leningradzkiego Oddziału Centralnego Archiwum. Od 1922 r. ot­rzy­my­wa­no po 1 egzemplarzu wszystkich wydawnictw ZSRR.

Wzrost zasobów świadczył o przebiegu centralizacji bibliotekarstwa na Bia­ło­ru­si. W 1924 r. przy Białoruskiej Bibliotece Państwowej zor­ga­ni­zo­wa­no Izbę Księgarską, a w 1926 r. — Biuro Bibliograficzne.

Na mocy decyzji RKL BSRR z 14 maja 1926 r. Biblioteka przyjęła naz­wę Centralnej Biblioteki Państwowej i Bibliograficznego Instytutu BSRR[22].

W Bibliotece były następujące oddziały: ogólny, białoruski (ok. 12 tys. to­mów), żydowski, polski, marksizmu i budownictwa radzieckiego. Bib­lio­te­ka wydawała „Kronikę wydawnictw białoruskich” („Letapis biełaruskaha dru­ku”) oraz prowadziła wymianę z ważnymi ośrodkami naukowymi i bib­lio­te­ka­mi Europy i Ameryki[23].

Powstała również terytorialna sieć bibliotek. Podstawową część ich zbio­rów stanowiły wydawnictwa władz radzieckich i partii komunistycznej. Bib­lio­te­ki miały upowszechniać literaturę propagującą budowę państwa ra­dziec­kie­go. W 1925 r. w BSRR było 376 bibliotek z księgozbiorem li­czą­cym ponad 1 mln tomów. W 1929 r. było ich już 631 z liczbą 1,5 mln to­mów[24].

Instytucjami zajmującymi się gromadzeniem i przechowywaniem do­ku­men­tów historycznych były archiwa. Podstawą funkcjonowania archiwów na Białorusi był dekret RKL RFSRR z 1 czerwca 1918 r. „O reorganizacji i centralizacji archiwów”. Wszystkie dotychczas istniejące archiwa przeszły pod zarząd Państwowego Funduszu Archiwalnego; podlegały mu archiwa na Witebszczyźnie i Mohylewszczyźnie. W 1920 r. na Białorusi powstała Sek­c­ja Archiwalna przy Ludowym Komisariacie Oświaty. Archiwa w ok­re­sie wojny były opuszczone i ucierpiały bardziej niż inne instytucje kul­tu­ral­ne. Sekcja nie posiadała pomieszczeń archiwalnych ani środków fi­nan­so­wych, aby uporządkować opuszczone archiwa. W styczniu 1921 r. RKL BSRR zobowiązała instytucje państwowe do zabezpieczenia podległych im ar­chi­wów. Jednak ze względu na brak środków nie było to możliwe[25]. Na pod­sta­wie uchwały CKW BSRR z 12 września 1922 r. utworzono Cen­t­ral­ne Archiwum BSRR, powołano Zarząd Archiwów Białorusi, który pod­le­gał CKW. Za cel postawiono utworzenie archiwum w każdym powiecie. 13 grud­nia 1922 r. wydano instrukcję „O zasadach przekazywania do Cen­t­ral­ne­go Funduszu Archiwalnego i jego powiatowych oddziałów materiałów ar­chi­wal­nych i o zasadach ich przechowywania”. Zaczęto przy pomocy po­lic­ji odzyskiwać materiały archiwalne i zabezpieczać je przed zniszczeniem. Sta­ra­no się o pomieszczenia. Centralnym Archiwum kierował Ź. Ży­łu­no­wicz.

W latach dwudziestych uporządkowano zasoby archiwalne. 11 lutego 1924 r. RKL BSRR wydała dekret „O obowiązku oddania do centralnego Ar­chi­wum BSRR archiwów i materiałów archiwalnych członków byłej ro­dzi­ny carskiej, aktywnych działaczy kontrewolucji i innych”. Zgodnie z dek­re­tem „wszystkie prywatne organizacje w granicach BSSR i wszyscy bez wyjątku obywatele, w których posiadaniu są materiały dotyczące (wy­mie­nio­nych w tytule dekretu — przyp. H. G.) osób, oficjalne dokumenty, pro­jek­ty dokumentów, wspomnienia, dzienniki, osobista korespondencja, pra­ce naukowe, badania w rękopisach, proklamacje, broszury, ulotki, no­tat­ni­ki, notatki, fotografie, pieczątki i inne rzeczy, mają w ciągu dwóch ty­god­ni zgłosić takie materiały do Centralnego Archiwum BSRR i nie później niż w ciągu dwóch miesięcy złożyć te materiały do kancelarii archiwum. W po­wia­tach materiały można zdać do powiatowych oddziałów Cen­t­ral­ne­go Archiwum BSRR. (...) Osoby winne niewykonania tego dekretu będą po­ciąg­nię­te do odpowiedzialności karnej”[26].

12 maja 1924 r. w Mińsku odbyła się I Wszechbiałoruska Narada Ar­chi­wi­stów z udziałem władz partyjnych, przedstawicieli centralnego archiwum RFSRR oraz Instytutu Kultury Białoruskiej i Białoruskiego Uniwersytetu. Oma­wia­no na niej sprawy organizacyjne.

W latach 1923-1925 do organizowanych archiwów przywieziono na­stę­pu­ją­ce ilości zespołów archiwalnych: 237 — do mińskiego, 86 — do wi­teb­skie­go, 56 — do mohylewskiego, 64 — do klimowickiego, 89 — do bo­ry­sow­skie­go, 130 — do bobrujskiego, 60 — do mozyrskiego, 92 — do słuc­kie­go, 37 — do połockiego i 60 — do orszańskiego[27].

Do­ku­men­ty okresu rewolucyjnego przechowywano w Centralnym Ar­chi­wum Rewolucji Październikowej w Mińsku. Archiwa historyczne w Miń­sku, Witebsku i Mohylewie gromadziły dokumenty gubernialne, po­wia­to­we, cerkiewne, zakonne, majątków z lat 1772-1917.

W Mohylewie poza tym zorganizowano archiwum dawnych akt i do­ku­men­tów, dotyczących historii Białorusi do rozbiorów Rzeczypospolitej.

W miastach okręgowych (w Mińsku, Mozyrzu, Bobrujsku, Homlu, Or­szy i Połocku) znajdowały się archiwa okręgowe.

Wszyst­kie wymienione archiwa tworzyły Centralne Archiwum BSRR, a ich zasoby — Jednolite Państwowe Zbiory Archiwalne BSRR.

Ar­chi­wa znajdowały sie w budynkach murowanych. Sześć bu­dyn­ków było wcześniej klasztorami zakonów katolickich.

31 sierpnia 1922 r. otwarto w Mińsku Białoruskie Muzeum Pań­stwo­we[28]. Bogate tradycje muzealnictwa na Białorusi sprzyjały szybkiemu od­ro­dze­niu się tego typu instytucji.

Białoruskie Muzeum Pań­stwo­we powstało na bazie:

1. Mińskiego Cerkiewno-Archeologicznego Muzeum założonego w 1907 r. i wy­wie­zio­ne­go w czasie I wojny światowej do Riazania (powróciło do Miń­ska z niewielkimi stratami w maju 1922 r.);

2. Muzeum Mińskiego Towarzystwa Miłośników Przyrody i Ar­che­o­lo­gii, założonego w 1912 r. i zamkniętego w 1914 r. w związku z wybuchem woj­ny;

3. Mińskiego Muzeum Krajowego, założonego 20 stycznia 1919 r. i zam­k­nię­te­go we wrześniu 1921 r.[29]

Nowo utworzone muzeum rozpoczęło pracę 20 stycznia 1921 r. w byłym do­mu arcybiskupim przy ulicy Czerwonoarmijnej 3. Eksponaty prze­ka­zy­wa­ły osoby prywatne, organizacje społeczne i instytucje państwowe, m.in. Miń­skie Towarzystwo Historii i Starożytności, Ludowy Komisariat Rol­ni­ctwa, CKW, RKL[30]. Zadaniem muzeum było zbieranie, przechowywanie i op­ra­co­wy­wa­nie przedmiotów archeologicznych, historycznych, et­nog­ra­ficz­nych oraz sztuki Białorusi.

W 1926 r. decyzją RKL BSRR Państwowe Muzeum Białoruskie za­li­czo­no do centralnych instytucji republikańskich, a muzea w Witebsku, Mo­hy­le­wie i Homlu podporządkowano mu na prawach filii[31].

W 1927 r. Muzeum miało 8 działów: historyczno-archeologiczny, nu­miz­ma­tycz­no-sfragistyczny, sztuki, cerkiewno-archeologiczny, et­nog­ra­ficz­ny, „Stary Mińsk”, starobiałoruskiej, wojskowości, żydowski. Dział hi­sto­rycz­no-archeologiczny posiadał kolekcję eksponatów archeologicznych z Bia­ło­ru­si z epoki paleolitu i neolitu. Były wśród nich narzędzia rolnicze i myś­liw­skie, wyroby z kamienia, biżuteria pochodząca z kur­ha­nów.

Dział numizmatyczno-sfragistyczny liczył około 15 000 eksponatów, głów­nie monet znalezionych na Białorusi.

Dział etnograficzny posiadał około 1 200 eksponatów przedstawiających stro­je, tkaniny, ceramikę, narzędzia rolnicze, ludowe instrumenty muzyczne Bia­lo­ru­si­nów.

W dziale cerkiewno-archeologicznym znajdowało się ponad 3 500 ek­s­po­na­tów, wśród których były ikony z XV-XIX w., rzeźbione figury świętych, iko­no­sta­sy, stroje i przedmioty kultu religijnego.

Dział sztuki posiadał bogate kolekcje obrazów malarzy urodzonych na Bia­ło­ru­si: Jana Rustema, Aleksandra Orłowskiego, Ferdynanda Ruszczyca, Sta­nis­ła­wa Bogusz-Siestrzencewicza, Henryka Weyssenhoffa, Michała Fi­li­po­wi­cza, Michała Staniuty. Wśród malarstwa rosyjskiego były obrazy Il­ji Repina, Iwana Szyszkina, Iwana Ajwazowskiego, Isaaka Lewitana, Wa­len­ti­na Sierowa. Bogate było historyczne malarstwo portretowe przed­sta­wia­ją­ce Radziwiłłów, wojewodów, hetmanów, marszałków Wielkiego Księ­stwa Litewskiego. W sali malarstwa zachodnioeuropejskiego znajdowały się prace Holendrów, Niemców, Włochów, Francuzów, Anglików. Ogółem by­ło ponad 3 000 eksponatów.

W dziale „Stary Mińsk” znajdowały się eksponaty związane z historią mia­sta: widoki historyczne, dokumenty, chorągwie cechów.

Dział starobiałoruskiej wojskowości posiadał elementy uzbrojenia oraz bro­ni.

Dział żydowski przedstawiał życie i sztukę Żydów. Liczył ponad 150 eks­po­na­tów.

Po­za tym w Państwowym Muzeum Białoruskim znajdowało się ar­chi­wum i biblioteka licząca ponad 2 200 tomów.

W latach 1923-1926 muzeum zwiedziło ponad 1 100 wycieczek i około 45 000 osób[32]. W ciągu miesiąca muzeum zwiedzało około 1 000-1 200 osób[33].

Filia w Homlu zgromadziła około 10 000 eksponatów w pałacu książąt Pa­skie­wi­czów. Tamtejsza biblioteka liczyła około 20 000 tomów. Filia w Wi­teb­sku miała około 20 000 eksponatów oraz około 15 000 książek. Fi­lia w Mohylewie posiadała około 10 000 eksponatów i około 10 000 sta­rych książek.

Dyrektorem Białoruskiego Muzeum Państwowego był do 1926 r. P. Char­łam­po­wicz, następnie do 1929 r. Wacłau Łastouski.

2 maja 1926 r. otwarto w Mińsku Muzeum Rewolucji BSRR. W ciągu ro­ku zgromadzono około 10 000 eksponatów z dziedziny ruchu re­wo­lu­cyj­ne­go na Białorusi. Odwiedziło je w tym czasie ponad 15 000 osób (około 500 wycieczek). Zwiedzanie muzeum było płatne (15 i 10 kopiejek). Z bez­p­łat­ne­go wstępu korzystali uczniowie i czerwonoarmiści[34].

W 1924 r. utworzono Państwowy Zarząd Kinematografii i Fotografii — Bia­ło­ru­skie Kino Państwowe (Biełdziarżkino) z siedzibą w Le­nin­g­ra­dzie.

Wszyst­kie instytucje kulturalne na Białorusi w latach dwudziestych zo­sta­ły upaństwowione i scentralizowane. Państwo kierowało ich dzia­łal­noś­cią bezpośrednio poprzez Ludowy Komisariat Oświaty oraz poprzez RKL i CKW Białorusi.

Krze­wie­nie kultury odbywało się także poprzez ruch amatorski oraz wy­daw­ni­ctwa.