Oś­wia­ta na Białorusi miała stanowić podstawowy czynnik przemian re­wo­lu­cyj­nych w sferze kultury i życia społecznego. Zgodnie z doktryną RPK(b) w czasie dyktatury proletariatu „(...) szkoła powinna być nie tylko prze­wod­ni­kiem zasad komunizmu w ogóle, lecz także przewodnikiem ide­o­we­go, zorganizowanego, wychowawczego wpływu proletariatu na pół­p­ro­le­ta­riac­kie i nieproletariackie warstwy mas pracujących w celu wy­cho­wa­nia pokolenia zdolnego ostatecznie zbudować komunizm”[1].

Bez­p­łat­na i powszechna oświata zapowiadana w dekretach władzy ra­dziec­kiej w rzeczywistości 1921 r. była niemożliwa nie tylko na Białorusi. Na bezpłatną naukę w powszechnym wymiarze nie pozwalała przede wszyst­kim sytuacja ekonomiczna po zakończeniu I wojny światowej. Ko­lej­ny­mi przeszkodami były: brak budynków szkolnych, brak podręczników, nie­do­bór kadry nauczycielskiej. Wszystko to razem zaważyło na losach re­wo­lu­cyj­nej koncepcji oświaty.

Jednocześnie z problemem powszechności i obowiązku nauczania po­ja­wi­ła się kwestia przechodzenia szkół na język białoruski. Na zjeździe pra­cow­ni­ków oświaty w Mińsku w styczniu 1921 r. przyjęto rezolucję, w myśl któ­rej postanowiono: „W miarę możliwości otwierać szkoły białoruskie z wyk­ła­do­wym językiem białoruskim; obowiązkowo zapoznawać uczniów szkół II stopnia z białorusoznawstwem i językiem białoruskim; wydawać dla szkół białoruskich niezbędne podręczniki i pomoce; otwierać we wszyst­kich powiatach kursy białorusoznawstwa i języka białoruskiego w ce­lu przygotowania instruktorów szkół białoruskich”[2].

Wo­bec obiektywnych trudności rozwój oświaty na Białorusi w latach dwu­dzie­stych można podzielić na okresy:

I. lata 1921-1922 — spon­ta­nicz­ny rewolucyjny rozwój szkolnictwa,

II. lata 1922-1926 — kształtowanie się sy­ste­mu oświaty,

III. po 1926 r. — realizacja zasady powszechnego na­u­cza­nia.

Lu­do­wy Komisariat Oświaty Białorusi zgodnie z ogólną koncepcją upow­szech­nie­nia rozwijał oświatę szkolną i pozaszkolną. Szczególną rolę od­g­ry­wa­ło szkolnictwo partyjne (partszkoły). Wszystkie działania oś­wia­to­we miały urzeczywistniać koncepcję nowej szkoły — szkoły pracy: „Nowa szko­ła powinna nauczać nie ojczystego języka, arytmetyki, historii, ge­og­ra­fii i innych, a poznania życia w szerokim sensie, tzn. określone przedmioty na­u­cza­nia nie mogą być celem samym w sobie, lecz tylko środkiem, drogą do ogólnego celu ukształtowania aktywnie twórczej jednostki”[3].

No­wa szkoła w swojej koncepcji miała być przeciwieństwem szkoły przed­wo­jen­nej. Dlatego też byłe gimnazja przemianowano na szkoły sied­mio­lat­ki lub szkoły II stopnia. Nie istniały jednolite programy nauczania, a z powodu braku podręczników i pomocy dydaktycznych do nauki czy­ta­nia wykorzystywano modlitewniki, śpiewniki żołnierskie, senniki, kawałki ga­zet[4]. Większość szkół otwierano z inicjatywy ludności, która znajdowała oso­bę umiejącą pisać i czytać (tzw. „dyrektora”). W 1921 r. otwarto około 1 500 takich szkół[5].

Aby zapanować nad żywiołowym powstawaniem szkół, Ludowy Ko­mi­sa­riat Oświaty Białorusi przedsięwziął kroki w celu podwyższenia kwa­li­fi­kac­ji nauczycieli (zwłaszcza pod względem opanowania języka bia­ło­ru­skie­go) oraz wydawania podręczników w języku białoruskim. W sierpniu 1921 r. otwarto pierwsze dziewięciomiesięczne kursy lektorskie bia­ło­ru­so­znaw­stwa dla 75 osób oraz dziesięciomiesięczne kursy dla nauczycieli zna­ją­cych język białoruski, które zaliczyli niemal wszyscy nauczyciele szkół wiej­skich i miejskich.

Naj­więk­szy problem stanowiły podręczniki w języku białoruskim. Dru­ko­wa­no je w Berlinie i Wilnie. Także Białoruskie Wydawnictwo Pań­stwo­we wydało w ciągu 1921 r. 7 podręczników oraz 15 tytułów pomocy na­u­ko­wych i literatury metodycznej[6].

W latach 1920-1921 otwarto 37 szkół zawodowych, w których uczyło się około 3 000 osób[7]. Były wśród nich szkoły garbarskie, krawieckie, szew­skie, obróbki metalu, poligraficzne, rolnicze, pedagogiczne.

W 1921 r. nastąpiły zmiany organizacyjne w strukturze Ludowego Ko­mi­sa­ria­tu Oświaty. Wydziały połączono w centrale (tzw. „gławki”): ds. wy­cho­wa­nia socjalnego (wydziały szkolny, przedszkolny i opieki prawnej), ds. edukacji zawodowej, ds. oświaty politycznej, centrum akademickie i wy­dział administracyjno-organizacyjny.

Ok­res NEP-u wymusił na Ludowym Komisariacie Oświaty upo­rząd­ko­wa­nie systemu szkolnictwa, a jednocześnie ograniczenie ilości szkół ze wzglę­du na brak środków. Dotacje państwowe były tak małe, że nie pok­ry­wa­ły nawet dziesiątej części potrzeb[8].

W wyniku zmian w 1922 r. zmniejszono ilość szkół początkowych (tzw. wy­cho­wa­nia socjalnego) o 43%, politycznej oświaty o 80%, oświaty za­wo­do­wej o 18%. Aparat centralny oświaty zredukowano o 81%[9]. Z 6 000 szkół w 1921 r. w roku szkolnym 1922/1923 pozostało 4 157, w których uczy­ło się 270 600 dzieci (38%) i pracowało 8 081 nauczycieli[10]. Za­my­ka­no w pierwszej kolejności szkoły, które nie posiadały własnych po­miesz­czeń i umeblowania, o małej ilości uczniów i jeśli w pobliżu w sąsiedniej wsi istniała szkoła.

Ze względu na kłopoty finansowe Ludowy Komisariat Oświaty Białorusi pod koniec roku szkolnego 1921/1922 eksperymentalnie wprowadził od­płat­ność w niektórych szkołach II stopnia. Od następnego roku szkolnego od­p­łat­na stała się nauka w siedmiolatkach, na kursach ogólnokształcących i w szkołach wyższych. Od opłat zwalniano (lub je obniżano) dzieci pra­cow­ni­ków oświaty i biedoty, członków partii, związków zawodowych. Lu­do­wy Komisariat zwolnił od opłat za naukę we wszystkich typach szkół człon­ków Komunistycznego Związku Młodzieży (Komsomołu), pod wa­run­kiem dostarczenia przez komitety Komsomołu list osób zwolnionych[11].

Wa­run­ki NEP-u spowodowały także przejście szkół na utrzymanie z bu­dże­tu lokalnego. Na utrzymaniu państwa pozostały szkoły o znaczeniu ogól­no­pań­stwo­wym i technika, oraz szkoły artystyczne.

W 1922 r. Ludowy Komisariat Oświaty RFSRR przesłał na potrzeby ucz­niów szkół białoruskich 1 000 dziecięcych palt, urządzenia gospodarcze o war­toś­ci 100 mln rubli, 1 500 pudów papieru, 50 tys. podręczników, 180 tys. zeszytów, ołówki, pióra, atrament itp.[12]

Ze zmianami w położeniu szkół wiązały się zmiany systemu oświaty, za­twier­dzo­ne przez Ludowy Komisariat Oświaty 16 lutego 1922 r. Podstawą no­we­go systemu była 7-letnia szkoła ogólnokształcąca i politechniczna, z po­dzia­łem na naukę w szkołach 4- i 3-letnich. Likwidacji podlegały dzie­wię­cio­lat­ki. Uczniów ostatnich dwóch klas przenoszono do techników. Sy­stem oparty na 7-letniej szkole podstawowej dotyczył tylko 6 powiatów gu­ber­ni mińskiej, gdyż pozostałe terytoria wschodniej Białorusi znajdowały się w składzie RFSRR. Reformę szkolnictwa przeprowadzono na tych te­ry­to­riach po 1924 r., kiedy to znalazły się one w składzie BSRR.

Po­czy­na­jąc od 1922 r. na system oświatowy na Białorusi składały się in­sty­tuc­je wychowania socjalnego, oświaty zawodowej i oświaty politycznej.

In­sty­tuc­ja­mi wychowania socjalnego były: przedszkola i ogniska dzie­cię­ce, domy dziecka, szkoły 4- i 7-letnie, szkoły młodzieży wiejskiej. Na szko­ły oświaty zawodowej składały się uczniowskie pracownie praktyczne, szko­ły zawodowe, szkoły przyzakładowe, technika, robotnicze fakultety (rab­fa­ki) i szkoły wyższe. System oświaty politycznej tworzyły szkoły lik­wi­dac­ji analfabetyzmu (likpunkty), szkoły dla małopiśmiennych, szkoły mło­dzie­ży robotniczej, młodzieży małomiasteczkowej i młodzieży wiejskiej, szko­ły wieczorowe, szkoły partyjne, chaty-czytelnie, domy ludowe, kluby, bib­lio­te­ki, domy rolnika, domy oświaty[13].

Wyp­ra­co­wa­ny przez Ludowy Komisariat Oświaty BSSR system obej­mo­wał swoim zasięgiem dzieci i młodzież od 5 do 23 lat.

Sy­stem szkolnictwa BSRR w 1928 r. szko­ły wyższe (20-23 lata)
tech­ni­ka, szkoły zawodowe (15-20 lat)
7-letnia szkoła młodzieży wiejskiej (11-14 lat)
4-letnia szkoła podstawowa (8-11 lat)
przed­sz­ko­le (5-7 lat)

Szkoły podstawowe w roku szkolnym 1924/1925 obejmowały 63,2% dzie­ci w wieku 8-11 lat; w 1926/1927 — 71,6%[14]. O wiele gorzej wyg­lą­da­ły proporcje w siedmiolatkach: w 1924/1925 roku szkolnym obejmowały — 8% dzieci w wieku 12-15 lat, a w 1926-1927 — 8,8%[15]. Dopiero w ro­ku szkolnym 1927-1928 w niektórych miastach (Mińsk, Borysów) i wsiach przy­stą­pio­no do powszechnego obowiązkowego nauczania dzieci w wieku 8 lat.

Roz­wój szkolnictwa podstawowego w latach 1924-1927 wskazywał niez­nacz­ny wzrost.

Jak wskazują dane statystyczne, niewielki odsetek młodzieży (ok. 25%) kon­ty­nu­o­wał naukę w siedmiolatkach. Problem kontynuowania nauki wy­stę­po­wał zwłaszcza na wsiach, gdzie podstawą szkolnictwa były tzw. szko­ły umowne. Otwierano je z inicjatywy samych mieszkańców wsi. Zgodnie z umo­wą mieszkańcy zobowiązywali się wynająć odpowiedni budynek, zna­leźć nauczyciela, zdobyć niezbędne urządzenia i pomoce naukowe oraz za­pew­nić utrzymanie. Szkoły te z biegiem czasu przechodziły na ut­rzy­ma­nie lokalnego budżetu.

Zgodnie z okólnikiem Ludowego Komisariatu Oświaty o zasadach ot­wie­ra­nia szkół umownych zajęcia w nich miały się odbywać na podstawie prog­ra­mów nauczania LKO, co nadzorowały rejonowe komitety wy­ko­naw­cze i okręgowi inspektorzy oświaty. W wypadku likwidacji takich szkół ca­ły ich majątek, pomoce naukowe, książki, urządzenia przechodziły pod za­rząd LKO[16].

Wed­ług danych LKO za 1924/1925 r. szkolny z ogólnej liczby szkół wy­cho­wa­nia socjalnego (szkolnictwo podstawowe) 87% nie posiadało nie­zbęd­nej ilości pomocy naukowych, 82% — mebli, 75% — podręczników[17].

W 1926 r. szkoły były znacznie lepiej zaopatrzone w podręczniki, wy­ko­na­no niezbędne remonty budynków i mebli. Zdaniem władz oświatowych na­u­czy­cie­le zwracali należytą uwagę na stronę sanitarną (w szkołach ut­rzy­my­wa­no czystość, uczniowie nie siedzieli już w ubraniach), zajęcia od­by­wa­ły się normalnie, a liczba przerw była niewielka; prace w większości szkół prowadzono w oparciu o programy LKO. Wśród niedociągnięć wy­mie­nia­no „niezbyt uważny stosunek niektórych nauczycieli do wykładania wie­dzy formalnej, do techniki czytania, pisania i liczenia. (...) W niektórych szko­łach dzieci nie wiedzą jak trzeba trzymać obsadkę, zeszyt, jak siedzieć przy pisaniu. Papier do pisania, który mają uczniowie, jest bardzo różny: jed­ni piszą w szerokich linijkch, drudzy — w wąziutkich, trzeci — bez żad­nych linijek. Zeszyty uczniów są brudne, wymięte, z wyrwanymi kartkami. (...) Są nauczyciele, którzy do chwili obecnej nie zapoznali się z programem LKO i prowadzą zajęcia bez żadnych programów (...). Nie zwrócono w niek­tó­rych szkołach należytej uwagi na wiedzę o Białorusi. Uczniowie ta­kich szkół w ogóle nie znają Białorusi jako odrębnego kraju, nie umiej­s­ca­wia­ją jej na mapie, nie znają jej przeszłości”[18].

Rów­no­leg­le ze szkołami siedmiolatkami jako uzupełnienie 4-letnich szkół podstawowych istniały szkoły młodzieży wiejskiej, w których nauka trwa­ła 4 lata. Poza realizacją programu siedmiolatki (5-7 klasa) celem ich by­ło przygotowanie zawodowe rolników przez podnoszenie ich kwalifikacji i za­poz­na­wa­nie z nowymi formami gospodarowania. W 1924 r. otwarto 10 ta­kich szkół. W ich programie nauczania znajdowały się następujące przed­mio­ty: gospodarka rolna, przyrodoznawstwo, chemia, praca produkcyjna i pra­ca w warsztatach, nauka o społeczeństwie, kooperacja, fizyka, ma­te­ma­ty­ka, grafika, geografia, język i literatura białoruska, język i literatura ro­syj­ska, język niemiecki, śpiew, wychowanie fizyczne i przygotowanie ob­ron­ne[19]. W 1928 r. szkoły te przemianowano na szkoły młodzieży koł­cho­zo­wej.

Szkol­ni­ctwo średnie i zawodowe starało się zaspokoić zapotrzebowanie na wykwalifikowane kadry dla rolnictwa, przemysłu, rzemiosła, me­dy­cy­ny, edukacji i innych dziedzin życia. Rozwój tych kadr nie nadążał za po­trze­ba­mi, dlatego też przy siedmiolatkach często otwierano dwuletnie kursy za­wo­do­we, zapewniające ogólne wykształcenie, potrzebne do wstąpienia na wyż­sze uczelnie i kształcące specjalistów, urzędników, pielęgniarki, eko­no­mi­stów. Do szkół średnich i zawodowych należały: technika pedagogiczne, me­dycz­ne, przemysłowe, ekonomiczne, plastyczne i muzyczne, szkoły za­wo­do­we, przyzakładowe, szkoły rzemiosła. Szczególnym typem szkół up­raw­nia­ją­cych do ubiegania się o przyjęcie na uczelnie, poza technikami, by­ły tzw. rab­fa­ki — fakultety robotnicze.

Roz­mia­ry szkolnictwa średniego i zawodowego na Białorusi Radzieckiej przed­sta­wio­no w poniższej tabeli.

Jak wskazują powyższe dane szkolnictwo zawodowe i średnie obej­mo­wa­ło około 10% uczniów kończących 7-latki. Nauka w tych szkołach trwała 3 la­ta, poza technikami pedagogicznymi, które były szkołami 4-letnimi.

Rab­fa­ki były specyficznym rodzajem szkół kształcących młodzież ro­bot­ni­czą i chłopską w zakresie szkoły średniej i przygotowujących ją do nauki w szko­le wyższej. W roku szkolnym 1925/1926 istniały 3 rabfaki z 882 ucz­nia­mi. W następnym roku było ich 4 z 845 uczniami, a w roku szkol­nym 1927/1928 — 6 z 1 018 uczniami.

Sy­stem oświaty na Białorusi obejmował również szkoły wyższe, których pod koniec lat dwudziestych było cztery. Na początku lat dwudziestych two­rzo­no podstawy szkolnictwa wyższego, jego bazę i kadrę (w oparciu o miej­s­co­wą kadrę naukową i pedagogiczną oraz uczonych ściągniętych z uczel­ni rosyjskich). Zabiegi o otwarcie Białoruskiego Uniwersytetu Pań­stwo­we­go zostały uwieńczone uchwałą III Sesji CKW Białorusi z 17 kwiet­nia 1921 r: „Uznając, że otwarcie uniwersytetu w mieście Mińsku jest spra­wą pierwszorzędnej wagi państwowej i wynika z interesów kulturalnych, eko­no­micz­nych i politycznych ludności robotniczo-chłopskiej Białorusi, Pre­zy­dium CKW postanawia (...) otworzyć uniwersytet składający się z na­stępujących fa­kul­te­tów: robotniczego, nauk społecznych, medycznego, rol­ne­go i fizyko-ma­te­ma­tycz­ne­go”[20].

Prace związane z powstaniem uniwersytetu prowadzono za zgodą Lu­do­we­go Komisariatu Oświaty RSFRR, który zatwierdzał skład komisji uni­wer­sy­tec­kiej i projekt uczelni. W lipcu 1921 r. powołano zarząd uni­wer­sy­te­tu w następującym składzie: Uładzimier Piczeta (rektor), Usiewaład Ih­na­to­u­ski, Fiodar Turuk, Maria Frumkina i przedstawiciel studentów ro­bot­ni­cze­go fakultetu (istniejącego od czerwca 1921 r.).

Pier­w­szą rocznicę wyzwolenia Mińska spod okupacji polskiej w dniu 11 lip­ca 1921 r. wykorzystano dla propagandowego otwarcia uniwersytetu.

1 litopada 1921 r. rozpoczęły się zajęcia na Wydziale Medycznym, Nauk Spo­łecz­nych i na Fakultecie Robotniczym (Rabfaku). Wówczas w uni­wer­sy­te­cie pracowało 14 profesorów, 49 wykładowców, 10 asystentów[21]. Kad­rę profesorską stanowili m.in.: historycy U. Piczeta, F. Turuk, Mikołaj Ni­kol­ski, Uładzimier Piercau, Dymitr Żarynau, Alaksandr Sawicz, U. Ih­na­to­u­ski, etnograf Mikoła Janczuk, literaturoznawca Alaksandr Waz­nia­sien­ski, fizyk Mikoła Andrejeu, chemik Borys Berkenheim, neurolog Michał Krol, zoolog Anatol Fiadziuszyn.

Na I rok studiów przyjęto 1 705 studentów, wśród których 30,6% było po­cho­dze­nia chłopskiego, 11% — robotniczego, 39% — inteligenckiego[22]. Pod względem narodowościowym zdecydowanie dominowali Żydzi — 66,1%. Białorusini stanowili 29%, Rosjanie — 3,2%, Polacy — 0,6% ogó­łu studentów[23].

Uni­wer­sy­te­to­wi przekazano budynki byłego gimnazjum Falkowicza, fab­ry­kę „Wiktoria”, byłą szkołę Chajkina, byłą szkołę biskupią, hotel „Harni”. Od początku przystąpiono też do budowy miasteczka uniwersyteckiego, któ­re oddano do użytku w 1927 r. Organizacja uniwersytetu odbywała się głów­nie ze środków Ludowego Komisariatu Oświaty RFSRR.

Na posiedzeniu Wydziału Nauk Społecznych w dniu 25 listopada 1921 r. postanowiono wydawać naukowe pismo uniwersyteckie „Prace Bia­ło­ru­skie­go Uniwersytetu Państwowego”. Utworzono też Towarzystwo Na­u­ko­we przy Uniwersytecie.

W 1922 r. otwarto Wydział Pedagogiczny, a w 1925 r. — Wydział Gos­po­dar­ki Narodowej i Prawa Radzieckiego[24]. W 1926 r. ukończyło uni­wer­sy­tet 247 pedagogów, 175 lekarzy, 119 ekonomistów i 117 prawników[25]. W 1927 r. (1 października) uczyło się tam 2 672 studentów, pracowało 49 pro­fe­so­rów, 51 docentów, 74 asystentów, 39 ordynatorów[26]. Wśród stu­den­tów większość stanowili Białorusini (54%). Drugą pod względem li­czeb­noś­ci grupą byli Żydzi (37%), następnie Rosjanie (5%) i Polacy (1,5%)[27].

W 1920 r. w Mińsku utworzono Instytut Politechniczny, który 1 lipca 1922 r. przemianowano na Białoruski Państwowy Instytut Gospodarki Leś­nej i Rolnej z dwoma wydziałami: leśnym i agronomicznym. Do pracy w nim zaproszono profesorów W. Kasatkina, I. Kałuhina, Aleksandra Kir­sa­no­wa (rektor), Grigorija Wysockiego, Wiaczasława Pierachoda, Uła­dzi­mie­ra Szkateława — wysokiej klasy specjalistów w dziedzinie leśnictwa i rol­ni­ctwa[28]. Wśród 323 studentów przyjętych w 1922 r. tylko 12 było człon­ka­mi partii i 7 — członkami Komsomołu. Większość studentów sta­no­wi­li Białorusini (76,9%), Żydzi — 21,9%. Pod względem struktury so­cjal­nej 49,8% studentów wywodziło się z chłopstwa, 22,5% z robotników, 19,8% — z inteligencji[29]. W 1923 r. w Instytucie było 515 studentów. W 1925 r. uczelnię ukończyło 32 agronomów i 8 specjalistów gospodarki leś­nej[30].

Po przyłączeniu do Białorusi kolejnych terytoriów Państwowy Instytut Gos­po­dar­ki Rolnej i Leśnej w Mińsku połączono z Instytutem Rolniczym w Hor­kach (okręg orszański), tworząc w 1925 r. Białoruską Akademię Rol­ni­czą z siedzibą w Horkach. Akademia miała 4 wydziały: melioracyjny, leś­ny, gospodarki ziemią i agronomiczny. W 1927 r. studiowało w niej 1 300 studentów. Większość wśród nich stanowili Białorusini (907). Pra­co­wa­ło tam 37 profesorów, 20 docentów i wykładowców, 37 asystentów i 52 pra­cow­ni­ków naukowych[31].

Witebski Instytut Pedagogiczny włączono w skład Wydziału Pe­da­go­gicz­ne­go Uniwersytetu Państwowego w Mińsku. Natomiast na bazie wi­teb­skie­go technikum rolniczego utworzono w 1924 r. Instytut Weterynaryjny.

W 1925 r. powstał w Mińsku Uniwersytet Komunistyczny.

Prog­ra­my nauczania we wszystkich uczelniach Białorusi wy­ko­rzy­sty­wa­ły wybitne osiągnięcia naukowe kadry profesorskiej, wychowanej jeszcze przed I wojną światową w uniwersytetach rosyjskich i niemieckich.

Po­nie­waż szkoły wyższe miały wychowywać kadry nowego ustroju, wyk­ła­da­no także przedmioty ideologiczne: leninizm i historię WKP(b), materializm dialektyczny, historię walki klasowej[32].

Z analizy składu narodowościowego ogółu studentów w roku aka­de­mic­kim 1926/1927 (poza rabfakami) wynika, że Białorusini stanowili 57%, Ży­dzi — 29%, Rosjanie — 0,8%. Tylko 13% studentów było członkami KPB i 14% Komsomołu. Chociaż członkowie partii komunistycznej i Kom­so­mo­łu byli zwolnieni z opłat, nie wpływało to w sposób znaczący na zwięk­sze­nie upartyjnienia wśród studentów. Pod względem struktury so­cjal­nej z chłopstwa wywodziło się 39% studentów, z inteligencji — 36%, z ro­bot­ni­ków — 15%. Zróżnicowanie studentów pod względem na­ro­do­woś­cio­wym, przynależności partyjnej i pochodzenia społecznego przedstawiono w ta­be­li 18.

Ze względu na ustanowienie w BSRR 4 języków państwowych (bia­ło­ru­skie­go, rosyjskiego, polskiego i jidysz) oraz koncepcję polityki na­ro­do­woś­cio­wej powstawały na Białorusi odpowiednie szkoły. Liczbę ich przed­sta­wio­no w tabeli 19.

Szkolnictwo podstawowe (4-latki) obejmowało w roku szkolnym 1925/1926 63% dzieci białoruskich w wieku 8-11 lat, żydowskich — 72,8%, polskich — 90,7%, rosyjskich — 83%, pozostałych — 64,4%. Sied­mio­lat­ki obejmowały dzieci w wieku 12-15 lat. Uczęszczało do nich 3,3% dzieci białoruskich, 20% — żydowskich, 8,4% — polskich, 3,7% — po­zo­sta­łych[33].

Stopniowa białorusizacja szkół podstawowych zaczęła się w 1921 r. For­my prawne przyjęła ona w 1924 r. W oparciu o ustawę CKW z 15 lipca 1924 r. „O praktycznych przedsięwzięciach w sprawie prowadzenia po­li­ty­ki narodowościowej” Rada Komisarzy Ludowych BSRR 16 września 1925 r. postanowiła wprowadzić białoruski język nauczania we wszystkich szko­łach podstawowych, w których uczyły się dzieci narodowości bia­ło­ru­skiej, i we wszystkich białoruskich technikach pedagogicznych. We wszyst­kich innych szkołach język białoruski miał być wprowadzony jako przed­miot. W technikach pedagogicznych polskim i żydowskim należało zwrócić uwa­gę na wykładanie języka białoruskiego oraz historii i geografii Bia­ło­ru­si. W odniesieniu do szkolnictwa wyższego Rada postanowiła zap­ro­po­no­wać profesorom, docentom, asystentom i wykładowcom przygotować się do wykładania i prowadzenia zajęć ze studentami w języku białoruskim[34]. W ro­ku szkolnym 1926/1927 na nauczanie w języku białoruskim technika pe­da­go­gicz­ne i technika rolnicze w 63%, a szkoły wyższe — w 17,5 %[35].

W uniwersytecie i innych szkołach wyższych na wszystkich kierunkach wpro­wa­dzo­no jako przedmiot język białoruski oraz historię kultury bia­ło­ru­skiej[36].

W nauczaniu wykorzystywano podręczniki: J. Losika („Gramatyka ję­zy­ka białoruskiego. Fonetyka”, „Zasady pisowni”, „Gramatyka po­cząt­ko­wa”), Branisława Taraszkiewicza („Białoruska gramatyka dla szkół”), Usie­wa­ła­da Ihnatouskiego („Historia Białorusi”), U. Piczety („Historia Bia­ło­ru­si”), Arkadzia Smolicza („Geografia Białorusi”), M. Hareckiego („Historia literatury białoruskiej”, „Wypisy z literatury białoruskiej”), Dziar­żyń­skie­go, Karawaja, antologię „Ojczyste szlaki” Samkowicza i Pro­ta­sie­wi­cza.

Białorusizacja szkół była niezwykle trudnym przedsięwzięciem. Bra­ko­wa­ło podręczników i pomocy naukowych w języku białoruskim, chociaż w 1921 r. był już wydany białoruski elementarz, czytanki, podręczniki do al­geb­ry, historii Białorusi, fizyki, historii literatury, mapa półkuli w języku bia­ło­ru­skim, zbiór zadań z matematyki, zbiór białoruskich pieśni. Wy­da­wa­no czasopismo dziecięce, literaturę piękną[37]. Na przeszkodzie we wpro­wa­dza­niu języka białoruskiego jako wykładowego stała niska świadomość na­ro­do­wa Białorusinów oraz słabość białoruskiego ruchu narodowego. Ist­nie­ją­ca od początku opozycja wobec języka białoruskiego wzmogła się pod ko­niec lat dwudziestych. Przypadki ignorowania tego języka w oświacie zda­rza­ły się dość często, o czym świadczą publikacje prasowe: „Na­u­czy­cie­lom szkół kolejowych Ludowy Komisariat Oświaty zaproponował wyk­ła­dać język białoruski, na który nauczyciele przeznaczyli tylko jedną godzinę w tygodniu, uważając nauczanie języka rosyjskiego i literatury przez 5 dni w tygodniu za bardziej potrzebne uczniom (...). W partyjnych szkołach, któ­re są szczególnie korzystne dla sprawy komunistyczno-proletariackiej oś­wia­ty, wykłady prowadzi się wyłącznie w języku rosyjskim i choć istnieje ży­dow­ska szkoła partyjna, nie ma żadnej białoruskiej (...). Opozycyjny sto­su­nek do języka i kultury białoruskiej nie znikły i teraz, po czterech latach ist­nie­nia samodzielnej Białorusi Radzieckiej”[38]. Jak zauważył ludowy ko­mi­sarz oświaty A. Balicki, „odnośnie języka białoruskiego trzeba po­wie­dzieć, że chociaż szkoły na ogół zrobiły wielki postęp w tym kierunku, za­u­wa­żo­no, że niektórzy nauczyciele odnoszą się do tego problemu tylko for­mal­nie. Uczniowie w takich szkołach ograniczają się tylko do czytania bia­ło­ru­skich podręczników i pisania. Żywego ojczystego słowa tak w od­po­wie­dziach uczniów (starszych grup), jak i w prywatnej rozmowie na­u­czy­cie­la prawie nie słychać. Świadczy to o tym, że sam nauczyciel nie opa­no­wał jak należy języka białoruskiego, myśli po rosyjsku i oderwawszy się od bia­ło­ru­skie­go podręcznika, zaczyna mówić po rosyjsku”[39].

Sieć placówek oświaty pozaszkolnej podlegała Głównemu Zarządowi Oś­wia­ty Politycznej (GZOP). Wśród nich znajdowały się punkty likwidacji anal­fa­be­tyz­mu (likpunkty), szkoły dla dorosłych, szkoły partyjne, kluby, do­my ludowe, chaty-czytelnie. W założeniach miały one odgrywać istotną ro­lę w propagowaniu nowego ustroju poprzez naukę pisania i czytania, prze­ko­ny­wa­nie do polityki KPB i do ustroju radzieckiego, czytanie gazet, lek­c­je antyreligijne.

Głównymi instytucjami politycznymi oświaty na wsi były domy ludowe i cha­ty-czytelnie. Mieściły sie one często w budynkach rad wiejskich, w pry­wat­nych domach, na plebaniach. Tylko 45% chat-czytelni miało swo­je własne pomieszczenia, 12% znajdowało się w jednym budynku z radami wiej­ski­mi, 43% — w prywatnych domach[40]. Tworzone w nich biblioteki by­ły bardzo ubogie w literaturę. W ich zbiorach dominowały broszury o treś­ci propagandowej. Istniejące w miastach kluby (partyjne, kom­so­mol­skie, pionierskie) i domy oświaty w okręgach borykały się z podobnymi trud­noś­cia­mi. Ze wzgędu na równouprawnienie czterech języków na Bia­ło­ru­si i politykę narodowościową, w placówkach tych zalecano posługiwanie się językami narodowymi. Dominował jednak język rosyjski[41]. Świadczy o tym ilość zamówień literatury do domów ludowych. Literatura ro­syj­sko­ję­zycz­na zdecydowanie przewyższała literaturę w innych językach (w tym w ję­zy­ku białoruskim) pod każdym względem: finansowym, ilości tytułów i iloś­ci egzemplarzy[42].

Ję­zy­ka białoruskiego używano najczęściej w czasie amatorskich spek­tak­li teatralnych oraz czytania gazet i literatury.

Jednym z haseł partii komunistycznej i władzy radzieckiej była walka z anal­fa­be­tyz­mem. Miała ona obejmować osoby w wieku 9-49 lat. Or­ga­ni­zo­wa­no punkty nauki czytania i pisania, tzw. likpunkty oraz szkoły dla do­ros­łych. Masowa likwidacja analfabetyzmu często spotykała się ze sprze­ci­wem ludności, zwłaszcza wiejskiej. W 1926/1927 roku szkolnym pra­co­wa­ło 1 808 likpunktów, szkół i kółek dla małopiśmiennych. Według danych za 1925 r. w języku białoruskim nauczano analfabetów tylko w 3% pla­có­wek (69), w języku żydowskim — w 15%, w języku rosyjskim — w 81% i w języku polskim — w 0,2%[43].

Ni­ski stopień likwidacji analfabetyzmu w języku białoruskim wynikał z ne­ga­tyw­ne­go nastawienia nauczycieli, braku elementarzy białoruskich oraz zaopatrzenia likpunktów w elementarze rosyjskie. GZOP rozesłał po wsiach 35 000 elementarzy w języku rosyjskim. Elementarz dla dorosłych w ję­zy­ku białoruskim wydano dopiero w 1925 r.[44]

Szko­ły dla dorosłych (wieczorowe) dzieliły się na szkoły dla ma­ło­piś­mien­nych, które stanowiły kontynuację likpunktów oraz szkoły pod­wyż­szo­ne­go typu (przygotowujące do studiów wyższych) i szkoły młodzieży ro­bot­ni­czej (przygotowujące do technikum). W roku szkolnym 1926/1927 szkoły pod­wyż­szo­ne­go typu (w liczbie 27) i szkoły młodzieży robotniczej (99) obej­mo­wa­ły nauczaniem po około 6 tys. osób. W szkołach tych nauczano ję­zy­ka białoruskiego jako przedmiotu oraz elementów historii i geografii Bia­ło­ru­si.

Na mocy postanowienia KC KPB z 17 lipca 1924 r. zatwierdzono 2 szkoły partyjne II stopnia w Mińsku i Witebsku, 3 szkoły I stopnia w Miń­sku, Mohylewie i Bobrujsku, Wydział Żydowski II stopnia w Wi­teb­sku i Wydział Polski w Mińsku[45]. Wyższa Szkoła Partyjna w Mińsku, prze­mia­no­wa­na na Uniwersytet Komunistyczny im. W. Lenina, w 1925 r. mia­ła 108 słuchaczy, witebska szkoła II stopnia — 98 słuchaczy na Wy­dzia­le Rosyjskim i 71 — na Wydziale Żydowskim, mohylewska — 60 słu­cha­czy, bobrujska — 56 i mińska — 39 na Wydziale Białoruskim i 19 na Wy­dzia­le Polskim[46]. Ogółem wśród słuchaczy tych szkół było 45% Bia­ło­ru­si­nów, 32% Żydów, 12% — Rosjan, 6% — Polaków[47]. W porównaniu z in­ny­mi typami szkół, wypracowany przez Ludowy Komisariat Oświaty Bia­ło­ru­si pod kierownictwem A. Balickiego system szkolnictwa spotkał się z potępieniem nowych władz LKO. Następca A. Balickiego, komisarz A. Pła­tun, bardzo krytycznie oceniał działania władz oświatowych w latach dwu­dzie­stych: „zupełnie inne propozycje dawano LKO za narodowo-de­mok­ra­tycz­ne­go kierownictwa w systemie oświaty ludowej na sesji CKW BSRR w 1928 r. Znalazło to swoje odbicie w statucie naszej jednolitej szkoły pra­cy. W tezach o koncepcji oświaty ludowej napisano, że „szkoła pod­sta­wo­wa powinna nauczać dzieci pisania i czytania, dać podstawową ele­men­tar­ną wiedzę, po drugie — wywołać aktywne zainteresowanie dzieci fak­ta­mi z życia i zjawiskami w dziedzinie przyrody i społeczeństwa, przyz­wy­cza­ić dzieci do kolektywnego życia i pracy, drugi etap (siedmiolatki) — wyp­ra­co­wać u uczniów elementy metody dialektyczno-materialistycznej w ich podejściu do podstawowych praw i zjawisk w przyrodzie i spo­łe­czeń­stwie, stworzyć fundament oświaty politechnicznej, który pozwoliłby swo­bod­nie wykorzystać swoją wiedzę i zdolności w życiu, dać zadowalające przy­go­to­wa­nie do dalszej specjalizacji w zawodowo-technicznych szko­łach”. Istota tego stanowiska sprowadza się do tego, że szkoła powinna da­wać taką to a taką wiedzę i nic więcej. Ani słowa o komuniźmie, ani słowa nie powiedziano o tym, że jest jednym z głównych środków w wychowaniu ko­mu­ni­stycz­nym dorastającego pokolenia”[48].

Już w 1929 r. przedmiotem ataków były programy nauczania i pod­ręcz­ni­ki, którym zarzucano brak antyreligijnych i internacjonalistycznych ele­men­tów.

Krytykowano „Elementarz” Ś. Niekraszewicza (wydanie V z 1928 r.): „Głów­nym brakiem elementarza z ideologicznego punktu widzenia jest zu­peł­na nieobecność w nim materiału, który wychowywałby dzieci w duchu in­ter­nac­jo­na­liz­mu, oddania władzy radzieckiej i nienawiści do ka­pi­ta­li­stycz­ne­go ustroju”[49]. Uzasadniając czystkę w LKO w 1929 r. A. Płatun mó­wił: „Programy i podręczniki nie odpowiadały swoją treścią zadaniom bu­dow­ni­ctwa socjalistycznego. Co to były za podręczniki? Weźmy „gra­ma­ty­kę” i „Składnię” J. Losika, w których szerzono narodowodemokratyczne idee. A oto drugi podręcznik — „Podstawy geografii” Hramyki — także na­ro­do­we­go demokraty. W podręczniku nie ma ani słowa o tym, że Re­pub­li­ka Białoruska jest republiką radziecką, że RFSRR — to także republika ra­dziec­ka. (...) Ani słowa o socjaliźmie, ani o niczym, co miałoby pro­le­ta­riac­ką treść, lecz wyłącznie „nasza ojczyzna”, „ojczysty kraj” itd. (...) mu­si­my zaraz przejrzeć programy nauczania i plany naszych szkół średnich i wyż­szych i w ogóle całego naszego systemu oświaty ludowej (...) nasze stare prog­ra­my były do niczego w naszych masowych szkołach wychowania spo­łecz­ne­go”[50].

Re­wiz­ja programów i podręczników oraz czystka wśród pracowników LKO i nauczycieli zapowiadały nowy okres w działalności oświatowej. Prze­ja­wem radykalnych przemian była zmiana tytułu czasopisma „Oś­wia­ta” na „Wychowanie Komunistyczne”: „Stara nazwa naszego czasopisma „Oś­wia­ta” w obecnym okresie rozwiniętej walki klasowej jest już prze­sta­rza­ła. Nazwa ta nie odzwierciedla jakościowej specyfiki naszego sta­no­wi­ska klasowego w dziedzinie wychowania i kształcenia. Oto dlaczego teraz da­je się czasopismu nowy tytuł „Wychowanie Komunistyczne”. Nazwa ta po­win­na świadczyć o naszym dążeniu do zdecydowanej walki o ko­mu­ni­stycz­ną oświatę mas pracujących” — pisano w artykule wstępnym od­no­wio­ne­go czasopisma[51].

Instytucją naukową o największym znaczeniu w latach dwudziestych był In­sty­tut Kultury Białoruskiej (Inbiełkult). Z inicjatywą powołania go wy­stą­pił Ściapan Niekraszewicz na zebraniu pracowników kultury 21 stycznia 1921 r., zorganizowanym przez Ludowy Komisariat Oświaty. Przedstawił on „potrzebę zorganizowania odpowiedniego laboratorium i nazwania go In­sty­tu­tem Kultury Białoruskiej. Ta instytucja przy szerokiej pomocy na­szej socjalistycznej władzy powinna zgromadzić wokół siebie wszystkie bia­ło­ru­skie siły, gdziekolwiek by się one znajdowały, wykorzystać je zgodnie z kwa­li­fi­kac­ja­mi i odpowiadać za kulturę na Białorusi”. Dyskutowano nad sta­tu­sem Instytutu: czy miałby być on instytucją państwową czy społeczną? Po­wo­ła­no komisję na czele ze Źmicierem Żyłunowiczem, której polecono op­ra­co­wać statut. Równolegle statut Inbiełkultu opracowywali: rektor Uni­wer­sy­te­tu w Mińsku Uładzimier Piczeta, Jazep Dyła — członek komisji ter­mi­no­lo­gicz­nej i białorusoznawca Jewfimij Karski. Z powodu braku kad­ry, środków finansowych, lokalu oraz dokładnego planu nie udało się w 1921 r. utworzyć Instytutu. Prekursorką Instytutu Kultury Białoruskiej sta­ła się istniejąca od 10 lutego 1921 r. przy Ludowym Komisariacie Oś­wia­ty Komisja Naukowo-Terminologiczna. Komisja pracowała w trzech sek­c­jach: humanistycznej, przyrodniczej i matematycznej. Głównym jej za­da­niem było opracowanie białoruskiej terminologii i wydanie podręczników szkol­nych. Składała się ona z 15 osób, bardzo dobrze znających język bia­ło­ru­ski. Uroczyste otwarcie Instytutu Kultury Białoruskiej miało nastąpić 20 lutego 1922 r., lecz z powodu nieobecności w Mińsku Ludowego Ko­mi­sa­rza Oświaty i innych odpowiedzialnych pracowników nie odbyło się. Niem­niej jednak Instytut rozpoczął systematyczną pracę jako najważniejsza na­u­ko­wa instytucja Białorusi, która miała na celu opracowanie problemów kul­tu­ry białoruskiej we wszystkich jej aspektach; w dwóch sekcjach: hu­ma­ni­stycz­nej i terminologicznej. Najważniejszym zadaniem było opracowanie bia­ło­ru­skiej terminologii naukowej. W 1923 r. przy Instytucie powstało Cen­t­ral­ne Biuro Krajoznawstwa, które od 1925 r. wydawało czasopismo „Nasz kraj”. Z inicjatywy Inbiełkultu odbyły się konferencje krajoznawcze i Wszech­bia­ło­ru­ski Zjazd Krajoznawczy w kwietniu 1924 r.

Zna­cze­nie Instytutu Kultury Białoruskiej znacznie wzrosło po zat­wier­dze­niu jego statutu przez CKW i RKL BSRR 8 sierpnia 1924 r.

Zgod­nie z nim Instytut Kultury Białoruskiej był „najwyższą państwową in­sty­tuc­ją naukową, która wchodzi w skład LKO BSRR w celu planowego na­u­ko­we­go badania Białorusi w dziedzinie języka, literatury, etnografii, hi­sto­rii, przyrody, ekonomiki, ruchu społecznego i innych oraz zjednoczenia w tych dziedzinach całej pracy, którą prowadzą naukowe i artystyczne in­sty­tuc­je oraz pojedynczy pracownicy”.

Do 1924 r. dzialalność naukowa rozwijała się głównie w dziedzinie nauk hu­ma­ni­stycz­nych: językoznawstwa, literaturoznawstwa, historii, op­ra­co­wy­wa­nia terminologii i słowników.

III Sesja CKW BSRR, która odbywała się w listopadzie 1924 r. po­sta­no­wi­ła „uznać za konieczną reorganizację Instytutu Kultury Białoruskiej w sta­łą państwową instytucję naukowo-badawczą typu Akademii Nauk, któ­ra powinna zająć się systematycznym i planowym opracowaniem prob­le­mów naukowych i kultury, dotyczących BSRR”[52].

Licz­ba członków rzeczywistych Inbiełkultu wzrosła do 57. Wewnętrzna struk­tu­ra także uległa zmianie. Pracę podzielono na sekcje (10): ję­zy­koz­naw­czą, literacką, artystyczną, historyczno-archeologiczną, przy­ro­doz­naw­czą, ekonomiczną, pedagogiczną, rolniczą, medyczną i etnograficzną. Poza sek­c­ja­mi utworzono stałe komisje: dialektologiczną, słownikową, ter­mi­no­lo­gicz­ną, ortograficzną, literacką, historyczno-archeologiczną, ruchu re­wo­lu­cyj­ne­go na Białorusi, ochrony zabytków, badania zasobów naturalnych, ba­da­nia gospodarki narodowej, wydania dzieł W. Lenina, badania bu­dow­ni­ctwa radzieckiego, etnograficzną, bibliograficzną. Na prawach stałej ko­mis­ji istniało Centralne Biuro Krajoznawstwa. Oddziały żydowski i polski rów­nież miały w swojej strukturze sekcje i komisje. Do 1925 r. dyrektorem In­sty­tu­tu był Ściapan Niekraszewicz.

W 1925 r. liczba sekcji wzrosła do 13. Utworzono sekcję pedagogiczną, rol­ni­czą i sztuki białoruskiej. Na prawach sekcji Inbiełkultu pracowało To­wa­rzy­stwo Naukowe Badania Białorusi przy Białoruskiej Akademii Rol­ni­czej w Horkach. W wyniku kolejnych reorganizacji 12 lutego 1926 r. po­sta­no­wio­no Inbiełkult wyodrębnić ze składu LKO w samodzielną instytucję pań­stwo­wą, podlegającą bezpośrednio RKL[53]. Przyczyniło się to do zwięk­sze­nia nakładów finansowych na działalność naukową i do kolejnych re­or­ga­ni­zac­ji. W 1926/1927 r. było 7 sekcji i 8 komisji stałych. Zorganizowano Mu­ze­um Przyrody. Powstała komisja badania kultury łotewskiej. Prze­wod­ni­czą­cym Instytutu był U. Ihnatouski, jego zastępcami — A. Smolicz i J. Ka­ra­nie­u­ski, sekretarzem naukowym — A. Ćwikiewicz, sekretarzem ad­mi­nist­ra­cyj­no-gospodarczym — Mikoła Białuha, członkiem Prezydium — Ź. Żyłunowicz, przewodniczącymi oddziałów narodowościowych Borys Or­szań­ski i Stefan Heltman.

In­sty­tut liczył 224 członków, z czego 83 — rzeczywistych, 74 — człon­ków współpracowników, 67 — członków korespondentów. Poza tym w sek­c­jach Instytutu pracowało około 200 uczonych, głównie ze szkół wyż­szych Białorusi[54]. Ich przynależność partyjną i narodowość przedstawiono w ta­be­li.

No­wy statut zatwierdzony przez RKL 29 czerwca 1927 r. wprowadzał w struk­tu­rze Inbiełkultu dwa wydziały: przyrody i gospodarki, oraz nauk hu­ma­ni­stycz­nych. Oddziały narodowościowe przemianowano na sekcje, a Cen­t­ral­ne Biuro Krajoznawstwa stało się instytucją autonomiczną.

W październiku 1928 r. Instytut Kultury Białoruskiej uzyskał status Bia­ło­ru­skiej Akademii Nauk (BAN). 26 grudnia 1928 r. RKL BSRR zat­wier­dzi­ła skład członków rzeczywistych BAN. W skład Prezydium weszli: U. Ih­na­to­u­ski jako prezes, M. Białuha (wiceprezes), W. Łastouski (sek­re­tarz), B. Orszański, Mikoła Maluszycki, A. Balicki[55]. 1 stycznia 1929 r. ofic­jal­nie zakończono reorganizację Inbiełkultu w Białoruską Akademię Na­uk.

Przep­ro­wa­dzo­no zmiany organizacyjne. Utworzono Instytut Historii przez połączenie wszystkich nauk historycznych i Instytut Literatury. Ka­ted­rę nauk etnograficznych przemianowano na katedrę kultury materialnej i et­nog­ra­fii. Utworzono katedrę marksizmu i leninizmu.

Zmiany w polityce KPB i władzy radzieckiej pod koniec lat dwu­dzie­stych odbiły się na działalności i składzie osobowym BAN. Decyzją RKL BSRR w grudniu 1930 r. wykluczono ze składu BAN W. Łastouskiego, U. Pi­cze­tę, J. Losika, Ś. Niekraszewicza, H. Hareckiego, A. Dubacha, poz­ba­wia­jąc ich godności akademików. Zarzucono im „wrogą kon­t­re­wo­lu­cyj­ną działalność przeciwko dyktaturze proletariatu”[56].

Po­za Instytutem Kultury Białoruskiej, który był organizatorem i ko­or­dy­na­to­rem rozwoju nauki, działalność naukową prowadzili uczeni skupieni w szko­łach wyższych oraz w Muzeum i Bibliotece Państwowej. Or­ga­ni­zo­wa­no liczne ekspedycje naukowe, wyjazdy zagraniczne oraz konferencje. Wy­ni­ki badań publikowano w „Zapisach Instytutu Kultury Białoruskiej”, „Pra­cach Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego”, „Gospodarce Rolnej i Leś­nej”, „Myśli Medycznej”, „Naszym Kraju” oraz w osobnych wy­daw­ni­ctwach.

Duży postęp osiągnięto w dziedzinie językoznawstwa i li­te­ra­tu­roz­naw­stwa, które zaczęły rozwijać się intensywnie wraz z powstaniem w 1921 r. Ko­mis­ji Terminologicznej. Do końca 1926 r. opracowano i wydano 10 bia­ło­ru­skich słowników terminologicznych, w których znalazło się ponad 13 tys. terminów z dziedziny matematyki, literatury, geografii, kosmografii, lo­gi­ki, psychologii, geologii, mineralogii, botaniki, muzyki, leśnictwa, ana­to­mii i prawa[57]. Ogółem przygotowano 24 tomy białoruskiej terminologii na­u­ko­wej z różnych dziedzin. Wydano także słowniki rosyjsko-białoruskie Ś. Niekraszewicza i Mikoły Bajkowa (o zawartości 60 tys. słów) oraz M. Baj­ko­wa i M. Hareckiego. Zebrano materiał słownikowy z terenu całej Bia­ło­ru­si. Poza językoznawcami w zbieraniu słownictwa białoruskiego uczest­ni­czy­li liczni krajoznawcy, nauczyciele i młodzież. W 1927 r. wy­da­no „Słownik krajowy Witebszczyzny” Mikoły Kaspiarowicza, a w 1929 r. „Kra­jo­wy słownik Czerwieńszczyzny” Mikoły Szaternika.

Równolegle ze zbieraniem słownictwa i opracowywaniem terminologii i słow­ni­ków prowadzona była praca badawcza w zakresie gramatyki i or­tog­ra­fii. O tym, że był to istotny problem polityki białorusizacji świadczyła przep­ro­wa­dzo­na w dniach 14-21 listopada 1926 r. konferencja poświęcona re­for­mie ortografii i alfabetu. Uczestniczyło w niej 69 uczonych, literatów, na­u­czy­cie­li z Białorusi oraz językoznawców z Moskwy, Leningradu, Ki­jo­wa i z zagranicy: Niemiec, Polski, Czechosłowacji, Łotwy i Litwy[58].

Największe osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa mieli Ś. Niek­ra­sze­wicz, M. Bajkou (autorzy słowników rosyjsko-białoruskich), J. Losik (au­tor prac „Praktyczna gramatyka”, „Język białoruski. Ortografia”), Piotr Bu­zuk („Podstawy lingwistycznej geografii Białorusi” — 1928 r. „Pod­sta­wy historycznej fonetyki słowiańskiej” — 1927 r.), Leanid Ćwiatkou, Mi­ko­ła Durnawo, Jazep Wouk-Lewanowicz, Wasil Maczulski, Anatol Bah­da­no­wicz, B. Epimach-Szypiła. Ich prace w dziedzinie języka bia­ło­ru­skie­go miały pionierski charakter.

W dziedzinie literaturoznawstwa badania koncentrowały się na prob­le­mach zwiazanych z historią literatury białoruskiej oraz wydaniem klasyki li­te­rac­kiej.

W latach dwudziestych wydano prace: „Historia literatury białoruskiej” (1924, 1926) i „«Maładniak» w ciągu pięciu lat” (1928) M. Hareckiego, „Za­rys historii literatury białoruskiej” (1928) Michała Piatuchowicza, „Po­e­ty­ka gatunków literackich” (1927), „Teoria sonetu” (1927) Jauhiena Ba­ry­cze­u­skie­go, „Poetyka Maksima Bahdanowicza” (1926), „Podstawowe za­sa­dy budowy białoruskiej nauki o literaturze” (1927) Alaksandra Waz­nia­sien­skie­go, krytyka literacka — „Wzgórza i doliny” (1928) Ź. Ży­łu­no­wi­cza, artykuły krytyczno-literackie Iwana Zamocina[59].

Dzięki staraniom I. Zamocina, Wasila Maczulskiego i Jauhiena Ba­ry­cze­u­skie­go wydano pierwszą pośmiertną antologię twórczości M. Bah­da­no­wi­cza „Dzieła” w dwóch tomach (1927, 1928), zbiór wierszy Alesia Haruna „Mat­czyn dar” (1929). Prowadzono prace nad zbieraniem twórczości Ciot­ki (Alojzy Paszkiewicz) i autografów Jadwihina Sz. (Antona Lawickiego), Win­cen­te­go Dunin-Marcinkiewicza, Źmitraka Biaduli[60].

Aktywną działalność naukową prowadzili także historycy i archeolodzy. Hi­sto­ria i archeologia Białorusi, stała się przedmiotem badań U. Piczety, U. Ihnatouskiego, M. Dounara-Zapolskiego, Alaksandra Szlubskiego, A. Ćwi­kie­wi­cza, Wasila Drużczyca, Dymitra Dauhiały. Zainteresowanie uczo­nych skupiało się przede wszystkim na dziejach Wielkiego Księstwa Li­tew­skie­go oraz historii Białorusi w XIX i na początku XX wieku. Pow­sta­ły podręczniki historii Białorusi dla studentów U. Piczety, U. Ih­na­to­u­skie­go. Napisana przez M. Dounara-Zapolskiego „Historia Białorusi” w 1926 r. nie została dopuszczona do druku. W swojej recenzji Wital Sier­bien­ta pisał: „Przedstawiona do druku praca profesora Dounara-Za­pol­skie­go jest bardziej lub mniej konsekwentnie opracowanym i uzasadnionym eko­no­micz­ny­mi argumentami punktem widzenia narodowego demokraty po pier­w­sze, po drugie jest fałszywym przedstawieniem faktów historycznych i swe­go rodzaju kpiną z praktycznie wprowadzanej dyktatury proletariatu i wła­dzy radzieckiej (...). Nie można pozwolić na to, by białoruski na­ro­do­wy demokratyzm otrzymał ideologiczną formę. Nie można pozwolić na wy­da­nie tej książki”[61]. Wydano „Historię gospodarki rolnej i własności ziem­skiej na Białorusi (do końca XVI w.)” U. Piczety (1927), „Gospodarkę na­ro­do­wą Białorusi (1861-1914)” M. Dounar-Zapolskiego (1926), „1863 rok na Białorusi” (1930), „Historię Białorusi w XIX — początku XX w.” (1925) U. Ihnatouskiego, zbiór dokumentów „Archiwum Białoruskie”, zbiór artykułów „400-lecie białoruskiego druku” (1926). Wyniki swoich ba­dań historycy publikowali w „Zapiskach Instytutu Kultury Białoruskiej”, „Pra­cach klasy historii” oraz w czasopismach.

Ar­che­o­lo­dzy w I połowie lat dwudziestych odnowili żywą na Białorusi tra­dyc­ję badań wykopaliskowych. Do wybitnych archeologów należeli Alak­sandr Laudański, Siarhiej Babarykin, Isak Sierbau, Konstanty Po­li­kar­po­wicz, Siarhiej Dubiński. Prowadzili oni wykopaliska grodzisk i kur­ha­nów na terytorium całej BSRR. Eksponaty wzbogaciły zbiory muzealne, a ar­che­o­lo­dzy wyniki ekspedycji publikowali w „Pracach Katedry Ar­che­o­lo­gii” i w „Pracach Komisji Archeologicznej”. W dniach 17-18 stycznia 1926 r. odbył się w Mińsku I Zjazd Białoruskich Archeologów.

Ilość publikacji historycznych w okresie 1922-1930 była dwa razy więk­sza niż w okresie 1931-1941, czy też 1945-1955[62].

Rozwój etnografii sprowadzał się głównie do zbierania eksponatów pod­czas ekspedycji po całej Białorusi oraz publikacji w czasopismach hi­sto­rycz­nych i periodycznych. W czasie ekspedycji interesowano się świętami, obrzęda­mi, strojami ludowymi, folklorem Białorusinów oraz innych na­ro­do­woś­ci zamieszkujących Białoruś. Wśród etnografów tego czasu można wy­mie­nić A. Szlubskiego („Materiały do poznania folkloru i języka Wi­teb­sz­czyz­ny”, 1927) Michasia Mialeszkę, Pawła Charłampowicza, Alaksandra Sier­ż­pu­to­u­skie­go, Isaka Sierbowa. Etnografowie często współpracowali z kra­joz­naw­ca­mi. Problem prac etnograficznych poruszano na I Zjeździe Kra­joz­naw­czym w dniach 7-10 lutego 1926 r.

Znaczne postępy w dziedzinie badań nad historią sztuki poczynił Mikoła Szcza­ka­ci­chin, autor „Zarysu historii sztuki białoruskiej” (1928). W swojej pra­cy skupił się na architekturze, grafice, ikonografii i malarstwie. Był też au­to­rem artykułów o sztuce współczesnej. Ukazały się również pojedyncze ar­ty­ku­ły o historii białoruskiego teatru i o ludowych instrumentach mu­zycz­nych na Białorusi.

W naukach prawnych poza opracowaniem terminologii prawniczej nie osiąg­nię­to wielkich sukcesów. Artykuły z dziedziny prawa państwowego Hie­na­dzia Pareczyna posłużyły komunistom do określenia go jako na­ro­do­we­go demokraty („nacdema”)[63]. Nauki prawne podporządkowane były kon­cep­c­ji ustrojowej władzy radzieckiej. Przykładem takiego podejścia mo­gą być artykuły M. Kanaplina, Michała Hutkouskiego, Fajwela Hanze, Mi­cha­ła Hredzinhiera, Borysa Watacy, W. Szyrajewa, M. Boncz-Os­mo­łow­skie­go[64].

Roz­wój filozofii w latach dwudziestych został zdominowany przez ide­o­lo­gię komunistyczną. Głównym propagatorem dialektycznego i hi­sto­rycz­ne­go materializmu był Siamion Wolfson. Ze względu na usługową rolę nauki wo­bec systemu politycznego również psychologia i pedagogika przy­sto­so­wa­ły się do nowych warunków. W 1925 r. w Mińsku powstało Centralne La­bo­ra­to­rium Psychologiczne, które zajmowało się głównie problemami orien­tac­ji zawodowej. Na uniwersytecie psychologią zajmowali się Uła­dzi­mir Iwanouski, S. Wasilewski, A. Hajwarouski[65].

Pedagogika nie była przedmiotem szczególnego zainteresowania na­u­ko­we­go[66]. Na przeszkodzie zamierzeniom sekcji pedagogicznej Inbiełkultu sta­ły czynniki ideologiczne, chociaż w 1924 r. wysuwano następujące prob­le­my badawcze: historyczne badania białoruskich uczniów, prace me­to­do­lo­gicz­ne w dziedzinie białoruskiej szkoły, opracowanie i przegląd pod­ręcz­ni­ków, badanie środowiska otaczającego szkołę[67].

Badania przyrodnicze na Białorusi, mające tradycje przedwojenne, po I woj­nie światowej prowadzone były w ramach sekcji przyrodoznawczej In­sty­tu­tu Kultury Białoruskiej oraz w Uniwersytecie, Akademii Rolniczej w Hor­kach, Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa. Początkowo praca sprowadzała się do opracowania białoruskiej terminologii z zakresu przyrodoznawstwa. Od 1924 r. prace zostały ukierunkowane na badania chemiczne, zo­o­lo­gicz­ne, geograficzne, gleboznawczo-geologiczne, meteorologiczne, fizyczne i ma­te­ma­tycz­ne oraz botaniczne.

Badania geologiczne rozpoczęto w 1923 r. w powiatach mińskim, ihu­meń­skim i bobrujskim pod kierunkiem B. Terleckiego. Wyniki kolejnych ek­s­pe­dyc­ji zostały opisane w pracy „Złoża piasków i białej kredy w Miń­skim i Słuckim Okręgu BSRR” (1925). Ułożono dokładną mapę ge­o­lo­gicz­ną okręgu mińskiego i sporządzono „Pełny opis geologiczny okręgu miń­skie­go”.

Ba­da­niem nowych terenów Mohylewszczyzny, Witebszczyzny zajmował się profesor Mikoła Blioducha i F. Lunhershansen. Dzięki nim wykryto zło­ża surowców mineralnych.

1 października 1927 r. utworzono Instytut Geologii, co pozwoliło szerzej roz­wi­nąć badania naukowe w tej dziedzinie. Miały one duże znaczenie dla roz­wo­ju rolnictwa i poznania rodzajów gleb na Białorusi. Prowadzono je pod kierunkiem profesorów Akademii Rolniczej Jakowa Afanasjewa i Wa­si­la Kasatkina. J. Afanasjeu w 1927 r. wydał metodologiczną pracę „Prob­lem klasyfikacji w rosyjskim gleboznawstwie”.

Na szeroką skalę prowadzono badania naukowe w dziedzinie zoologii i bo­ta­ni­ki. Pracami nad fauną Białorusi kierował Anatol Fiadziuszyn. W wy­ni­ku ekspedycji zebrano bogatą kolekcję fauny dla Muzeum Przyrody z róż­nych rejonów Białorusi. W 1929 r. A. Fiadziuszyn wydał monografię „Dy­na­mi­ka i geograficzne rozmieszczenie fauny myśliwskiej BSRR”. Za­ło­żył, pierwszy w ZSRR, rezerwat bobrów nad Berezyną w 1925 r. Będąc pre­kur­so­rem badań naukowych nad fauną Białorusi, jednocześnie pro­pa­go­wał ochronę przyrody.

W 1924 r. w ramach ogólnozwiązkowych badań nad mapą ge­o­bo­ta­nicz­ną ZSRR na polecenie Leningradzkiego Instytutu Geograficzno-Eko­no­micz­ne­go zorganizowano 3 ekspedycje pod kierunkiem M. Zbitkowskiego, Ol­gi Polańskiej i N. Sawicz[68]. Instytut Kultury Białoruskiej wydał „Zarys ge­o­bo­ta­nicz­ny okręgu mozyrskiego” O. Polańskiej i „Zarys geobotaniczny ok­rę­gu słuckiego” M. Zbitkowskiego. W 1931 r. O. Polańska opublikowała wy­ni­ki swych badań w pracy „Skład flory Białorusi i geograficzny zasięg posz­cze­gól­nych gatunków roślin”. Opisała w niej 150 gatunków flory[69]. By­ła to pierwsza naukowa praca analizująca świat roślinny Białorusi.

Badaniem lasów i gatunków drzew zajmował się Grigorij Wysocki. Stwo­rzył on podstawy naukowej ich klasyfikacji. Badania także prowadziła Leś­na Stacja Badawcza oraz Instytut Gospodarki Leśnej i Rolnej. Wia­czas­łau Pierachod opublikował prace „Teoria gospodarki leśnej” (1924) i „La­sy i gospodarka leśna BSRR” (1925).

Wszech­st­ron­ne opisy flory Białorusi uczeni publikowali w „Materiałach do studiowania flory i fauny Białorusi” wydawanych przez Instytut Kultury Bia­ło­ru­skiej, w „Zapisach Białoruskiego Państwowego Instytutu Gos­po­dar­ki Rolnej i Leśnej” oraz w czasopisamch.

Ba­da­nia geograficzne prowadzono początkowo w ramach sekcji przy­rod­ni­czej Inbiełkultu. W wyniku reorganizacji Instytutu Kultury Białoruskiej w 1927 r. utworzono Katedrę Geografii. W krótkim czasie zebrano ma­te­ria­ły o 2 438 geograficznych obiektach Białorusi. W 1928 r. ukazały się „Ma­te­ria­ły do geografii i statystyki Białorusi”, w których zamieszczono wy­ni­ki badań geografów: H. Hareckiego, Michała Hramyki, Mikoły Az­bu­ki­na, M. Kaspiarowicza. Prowadzono działalność kartograficzną oraz wy­da­wa­no podręczniki. W 1925 r. wydano „Krótki kurs geografii Białorusi” Ar­ka­dzia Smolicza oraz „Geografię Białorusi” M. Azbukina[70]. Ge­og­ra­fo­wie współpracowali z Centralnym Biurem Krajoznawczym, które wy­da­wa­ło czasopismo „Nasz Kraj”.

Sekcja medyczna w Instytucie Kultury Białoruskiej powstała dopiero w 1924 r. Kierowali nią Iwan Ćwikiewicz, Michał Barsukou i Paweł Tram­po­wicz. Na uniwersytecie od początku prowadzono prace badawcze na Wydziale Medycznym, gdzie pracowali: chirurg Michał Sakałouski, fiz­jo­log Leu Razanau („Anatomia i fizjologia człowieka”, Mińsk 1923), ne­u­ro­log Michał Krol, chirurg Alaksandr Manheim („Materiały do stu­dio­wa­nia problemu etiologii i patogenezy artretyzmu”, Mińsk 1929), mikrobiolog Bo­rys Elbert („Bakteriologia sklerozy”, Mińsk 1928), Iwan Ćwikiewicz („Anatomia, fizjologia i higiena”, Mińsk 1926, 1929)[71].

Po­je­dyn­cze artykuły publikowano w „Pracach Białoruskiego Uni­wer­sy­te­tu Państwowego”, w „Białoruskiej Myśli Medycznej” i w spec­ja­li­stycz­nych czasopismach ogólnozwiązkowych. Wiele miejsca poświęcano w nich cho­ro­bom tarczycy, malarii, gruźlicy, jaglicy.

Badano także warunki zdrowotne ludności oraz rozmieszczenie sieci pun­k­tów medycznych, co znalazło wyraz w pracach B. Smulewicza „Za­cho­ro­wa­nia i umieralność mieszkańców miast i miasteczek BSRR (1928), S. Dzieh­cia­ra i B. Smulewicza „Informator o medyczno-sanitarnej sieci BSRR” (1926). Problemy medyczne rozważano na ogólnobiałoruskich zjaz­dach lekarzy i uczonych. Swoimi osiągnięciami w dziedzinie medycyny bia­lo­rus­cy lekarze i uczeni mogli dzielić się także na konferencjach ogól­noz­wiąz­ko­wych i międzynarodowych we Francji i w Niemczech[72].

W latach 20. utworzono w systemie Ludowego Komisariatu Ochrony Zdro­wia BSRR instytuty naukowo-badawcze i sanitarno-epidemiologiczne w Witebsku (w 1921 r.), w Mińsku (w 1924 r.), fizykoterapii i ne­u­ro­pa­to­lo­gii (w 1924 r.), higieny socjalnej (w 1925 r.), sanitarno-higieniczny i gruź­li­czy (w 1927 r.) i odontologiczny (w 1928 r.)[73]

Naj­niż­szy poziom reprezentowały nauki ścisłe: matematyka, fizyka, che­mia, które dopiero zaczynały się rozwijać. W latach dwudziestych kon­cen­t­ro­wa­no się na wykładaniu ich w szkołach wyższych. Prekursorami nauk ścis­łych na Białorusi w latach dwudziestych byli matematycy Wasil Dy­dyr­ka i Iwan Piatosin, fizyk Jazep Sirocin oraz chemicy B. Berkenheim i Mi­ko­ła Pryleżajeu[74].

W końcu lat dwudziestych nastąpił regres w rozwoju nauk społecznych. Czyst­ki nie ominęły także przedstawicieli innych dziedzin nauki. Od­k­ry­wa­nie prawdy w nauce ustąpiło miejsca polityce: „Od BAN wymaga się naj­bar­dziej aktywnego udziału w budownictwie socjalistycznym BSRR (...). Naj­pierw trzeba pojąć, że nauka nie jest apolityczna (...). Jasne uś­wia­do­mie­nie, że nauka jest klasowa, że Białoruska Akademia Nauk powinna włą­czyć się w burzliwe budownictwo socjalistyczne BSRR, oto konieczny wa­ru­nek zwrotu Białoruskiej Akademii Nauk do tych zadań, które stoją przed nią”[75].