|
Wstęp
W poznaniu politologicznym istotne miejsce zajmuje kwestia przeobrażeń ustrojowych i społecznych różnych krajów. W tym względzie na szczególną uwagę zasługuje Białoruś. Jest to kraj bezpośrednio graniczący z Polską. Historyczne losy Białorusi splotły się z losami Polski tak poprzez zmiany granic, jak i kształtowanie się narodów oraz ich
kultur.
Szczególny rozdział w dziejach przeobrażeń państwowych i kulturowych Białorusi zaznaczył się w I połowie XX w. Białoruś uzyskała status niepodległego państwa w 1918 r. jako Białoruska Republika Ludowa. Następnie stała się jedną z republik radzieckich. W wyniku polityki narodowościowej władz radzieckich tworzyły się nowe struktury polityczne, społeczne i kulturalne o swoistym
charakterze.
Celem niniejszej pracy jest próba politologicznego ukazania prawidłowości oraz specyficznych zjawisk w przeobrażeniach kulturalnych na Białorusi Radzieckiej w latach dwudziestych XX w.; wskazanie, że pod koniec XIX w. zaznaczyło się kształtowanie się białoruskiego ruchu narodowego (co miało wyraźne odbicie w obrazie życia kulturalnego) oraz pogłębienie tego procesu w czasie I wojny światowej i po jej zakończeniu, a także podkreślenie, że w okresie późniejszym kwestie rozwoju kulturalnego jak i całego życia społeczno-politycznego były podporządkowane odgórnej polityce państwa
radzieckiego.
Hipotezą badawczą niniejszej pracy jest twierdzenie, że budzenie się białoruskiej świadomości narodowej było zjawiskiem oddolnym, mieszczącym się w ramach ogólnych tendencji cywilizacji europejskiej. Kultura białoruska, mimo wielu elementów wspólnych dla kręgu kultury wschodniosłowiańskiej, charakteryzowała się swoją odrębnością.
W celu rozwiązania hipotezy postawiono następujące pytania badawcze:
1. Jakie były główne determinanty przeobrażeń politycznych i społecznych Białorusi na początku XX w.?
2. Jaką rolę w przeobrażeniach politycznych i społecznych odgrywała świadomość narodowa?
3. Jak przedstawiał się stan różnych dziedzin kultury białoruskiej w dobie ważkich przeobrażeń ustrojowych?
4. Jakie były główne uwarunkowania społeczno-polityczne i ekonomiczne kultury w latach dwudziestych na Białorusi Radzieckiej?
5. W jakim stopniu rozwój kultury białoruskiej uzależniony był od polityki państwa radzieckiego?
6. Na czym polegała istota procesu białorusizacji w życiu kulturalnym?
7. Jakie były najważniejsze osiągnięcia w rozwoju kultury białoruskiej w pierwszym trzydziestoleciu XX w.?
8. Jakie były podstawowe trudności w realizacji polityki społeczno-kulturalnej Białorusi
Radzieckiej?
Ramy chronologiczne pracy wyznaczają przełomowe zjawiska w rozwoju społeczno-kulturalnym Białorusi Radzieckiej. Za punkt wyjścia przyjmuje się stan kultury przed I wojną światową. Przekonuje o tym proces budzenia się świadomości narodowej i potrzeba rozwoju własnej kultury. Najistotniejsze przeobrażenia zaznaczyły się w latach 1917-1929. One też stały się podstawą wnikliwej analizy systemowej. W okresie późniejszym przeobrażenia kulturalne na Białorusi odbywały się w ramach ogólnej polityki państwa radzieckiego, zdominowanej kultem jednostki. Zacierała się wtedy odrębność białoruskiego życia kulturalnego. Problem ten wymaga odrębnych i wnikliwych badań.Rozprawę przygotowano posługując się metodami i technikami typowymi dla badań politologicznych. Przede wszystkim zastosowano analizę systemową oraz ujęcie historyczno-porównawcze i
statystyczne.
W poznaniu badawczym posłużono się analizą archiwaliów, materiałów źródłowych oraz literatury przedmiotu. Istotna w tym względzie była analiza doniesień prasowych oraz oficjalnych wystąpień działaczy społecznych i politycznych, opublikowanych na Białorusi oraz poza jej
granicami.
W ujęciu syntetycznym zastosowano głównie metodę politologiczną, rozpatrując kwestie społeczno-kulturalne z punktu widzenia kategorii władzy.
W pracy wykorzystano materiały archiwalne przechowywane w następujących archiwach: Państwowe Archiwum Republiki Białoruś, Narodowe Archiwum Republiki Białoruś, Centralne Archiwum Państwowe — Muzeum Literatury i Sztuki w Mińsku i w oddziałach rękopisów bibliotek: Akademii Nauk Republiki Białoruś, Państwowej w Mińsku i Akademii Nauk Litwy w
Wilnie.
Archiwalia dostarczyły danych o procesie przeobrażeń ustrojowych; w istotnej mierze go upodmiotawiając. Pozwoliło to na dokonanie nowych ocen i przewartościowań. Wskazać należy, że wiele cennych archiwaliów nie może być wykorzystanych ze względu na zły stan zachowania.
Nader ubogo przedstawia się odbicie problemu w literaturze przedmiotu. O stanie badań w Polsce zaświadczają następujące prace: „Krótki zarys zagadnienia białoruskiego”, Warszawa 1928; W. Spława-Neyman, „Białoruś Sowiecka”, Warszawa 1930; M. Kosman, „Historia Białorusi”, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk 1979.
Prace te jedynie sygnalizują niektóre zagadnienia polityki kulturalnej Białorusi i nie pretendują do ich charakterystyki.
Na Białorusi zagadnienia przeobrażeń kulturalnych rozpatrywano w kontekście polityki kulturalnej państwa radzieckiego oraz polityki partii komunistycznej. W tym względzie na uwagę zasługują zwłaszcza opracowania: P. Siliwanczika, „Diejatielnost´ Kommunisticzeskoj Partii Biełorussii po osuszczestwleniju kulturnoj rewolucyi w riespublikie (1919-1937), Mińsk, 1961, U. Niafioda, „Biełaruski Teatr”, Mińsk 1959, „Istorija biełaruskogo kino”, Mińsk 1969, „Historyja biełaruskaj sawieckaj litaratury 1917-1940”, Mińsk 1981, „Historyja biełaruskaha mastactwa”, t. IV, Mińsk 1990.
Prace te z punktu widzenia aktualnych potrzeb poznawczych stanowią nazbyt duże uproszczenie procesu tworzenia się kultury. Pomija się w nich trudności i uwarunkowania realizacji polityki kulturalnej, zaś mocno eksponuje się czynnik ideologiczny, a zwłaszcza rolę partii komunistycznej i państwa. Cenna jest w nich warstwa faktograficzna, jednak często pomija się istotne podmioty kulturalne, a zwłaszcza zasługi poszczególnych jednostek. Wiele informacji uzupełniających dostarczają 12-tomowa „Biełaruskaja Sawieckaja Encykłapiedyja”, Mińsk 1969-1975, 5-tomowa „Encykłapiedyja litaratury i mastactwa Biełarusi”, Mińsk 1984-1987, oraz wydane już trzy tomy „Encykłapiedyi historyi Biełarusi”, Mińsk 1993-1996. Cenne źródła stanowią dokumenty publikowane: „Prakticzeskoje razrieszenije nacyonalnogo woprosa w BSSR”, Mińsk 1927, „Kommunisticzeskaja Partija Biełorussii w rezolucyjach i rieszenijach sjezdow i plenumow CK”, Mińsk 1973-1984, „Mastactwa Sawieckaj Biełarusi”, Mińsk 1976, „Kulturnoje stroitielstwo w SSSR 1917-1927”, Mińsk 1989, „Idieołogiczeskaja diejatielnost´ Kompartii Biełorussii”, Mińsk 1990 r., W. Knorin, „Izbrannyje stat´i i reczi”, Mińsk 1990.
Istotną część wykorzystanej literatury stanowią opracowania, które ukazały się w białoruskich środowiskach emigracyjnych w Europie Zachodniej i w Ameryce. Prace te jednak zawierają liczne wątki subiektywizmu. Koncentruje się w nich uwagę na ukazaniu błędów i słabych stron procesu przemian polityczno-społecznych w Białorusi Radzieckiej. Za najbardziej przydatne należy uznać: V. Seduro, „The Byelorussian Theater and Drama”, Nowy Jork 1955, A. Adamovich, „Oposition to Sovietization in Belorussian Literature (1917-1957)”, Nowy Jork 1958, U. Hłybinny „Dola biełaruskaje kultury pad Sawietami”, Monachium 1958, I. Lubachko „Belorussia under Soviet Rule 1917-1957”, Lexington 1972, „Byelorussian Statehood”, [ed.] V. Kipel, Z. Kipel, New York 1988, oraz artykuły publikowane w „Biełaruskim Zborniku”, „Zapisach Biełaruskaha Instytutu Navuki i Mastactva”.
Praca składa się z czterech rozdziałów.
W rozdziale pierwszym przedstawiono historyczną odrębność kulturową Białorusi i jej immanentne prawo do rozwoju. Na przestrzeni dziejów obraz kultury Białorusi kształtował się pod silnymi wpływami polskimi i rosyjskimi, co znacznie opóźniało proces odrodzenia narodowego Białorusinów. Bogaty folklor i język białoruski decydowały o swoistości procesów rozwoju kultury na początku XX w.
W rozdziale drugim scharakteryzowano przeobrażenia kulturalne na Białorusi po wybuchu I wojny światowej. Ujęto je w powiązaniu z sytuacją polityczną okresu wojny i rewolucji. Dokonano analizy takich sfer kultury, jak oświata, działalność wydawnicza, literatura, teatr i kino, muzyka oraz sztuki plastyczne i architektura. Podkreślono, że stan ich był uzależniony od stosunku władz okupacyjnych do białoruskiego ruchu narodowego i jego potrzeb politycznych i kulturalnych. Poszczególne władze okupacyjne: niemieckie, polskie, rosyjskie (bolszewickie) miały własny punkt widzenia na poczynania białoruskich działaczy kulturalnych.
W rozdziale trzecim przedstawiono uwarunkowania przemian kulturalnych w latach 20. Wskazano na zmiany granic państwowych, kwestię kształtowania się struktur władzy, kwestie narodowościowe, założenia polityki kulturalnej, powstawanie instytucji i form krzewienia kultury takich, jak placówki kulturalno-oświatowe, szkoły wyższe, muzea, teatry, domy kultury.
Założenia polityki kulturalnej i możliwości jej rozwoju określały kształtowanie kultury w Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Duży nacisk kładziono na jej masowość, proletariacką treść i narodową formę.
W rozdziale czwartym skoncentrowano się na ukazaniu obrazu kultury w okresie białorusizacji. W analizie uwzględniono oświatę i naukę, ruch wydawniczy, życie literackie, teatr i kino, muzykę, sztuki plastyczne i architekturę. Przedstawiono rolę Ludowego Komisariatu Oświaty i Instytutu Kultury Białoruskiej w kreowaniu poszczególnych działów kultury. Wskazano na znaczne postępy w polityce kulturalnej lat dwudziestych oraz trudności przejawiające się w brakach środków, lokali i kadr.
Przez pojęcie „białorusizacja” rozumie się politykę polegającą na nadaniu kulturze białoruskiego charakteru narodowego głównie poprzez upowszechnianie języka białoruskiego. W literaturze spotyka się nierzadko pojęcie „białorutenizacja”. Bardziej słuszne i adekwatne wydaje się jednak tłumaczenie na język polski terminu „áåëàðóñ³çàöûÿ” jako „białorusizacja”.
W pracy przyjęto zasadę transkrypcji imion i nazwisk oraz białoruskich nazw własnych w ich wersji obowiązującej w omawianym okresie. Ze względu na powszechne w literaturze białoruskiej i rosyjskiej pomijanie imion, a także nieuwzględnianie niektórych wybitnych postaci ze świata kultury w leksykonach i encyklopediach nie zawsze było możliwe ustalenie imion działaczy kulturalnych na Białorusi.
Niniejsza książka jest skróconą i poprawioną wersją pracy doktorskiej pt. „Przemiany kulturalne na Białorusi w I połowie XX wieku”, obronionej na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego w 1995 r. Pragnę podziękować promotorowi prof. Andrzejowi Chodubskiemu oraz recenzentom prof.prof. Jerzemu Tomaszewskiemu, Waldemarowi Nowakowi i Andrzejowi Sobocińskiemu, a także dr. Olegowi Łatyszonkowi i wszystkim przyjaciołom i kolegom z Polski i Białorusi, bez których pomocy moja książka nie mogłaby powstać.
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
