|
 Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.
Юрась Гарбінскі
 ФАБІЯН АБРАНТОВІЧ
(1884—1946)
Каталіцкі святар усходняга абраду, прэлат Мінскай і Пінскай капітул, архімандрыт, місіянер, манах-марыянін, доктар філасофіі, магістр тэалогіі, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, адзін з ідэолагаў і заснавальнікаў беларускага хрысціянскага руху XX ст., тэарэтык і практык беларускага уніяцтва, педагог. Як публіцыст выступаў пад псеўданімам Фабіч
(Fabič)
Нарадзіўся 14.9.1884 у засценку Вераскоўшчына Навагрудскага па-вета. Паходзіў з мяшчанскай сям’і беларусаў-католікаў: бацькі – Янка і Юлія (з дому Кашыцаў) Абрантовічы – жыхары Навагрудка. Скончыў Навагрудскае гарадское 3-класнае вучылішча. У красавіку 1902 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Пецярбургскай навучальнай акругі. З восенi таго ж года – у Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасля яе заканчэння паступіў у Мітрапалітальную духоўную каталіцкую акадэмію (1906). На 3-м курсе акадэміі
(9.11.1908) пасвячоны ў святары. Выкладаў Закон Божы ў пецярбургскіх навучальных установах (Імператарскае вучылішча правазнаўства, Імператарскае камерцыйнае вучылішча, Кадэцкі корпус імператара Аляксандра II, Марыінскі і Паўлаўскі інстытуты). З 9.12.1910 – законавучыцель прыватнай мужчынскай гімназіі пры рымска-каталіцкім касцёле св. Кацярыны ў Пецярбургу. 11.3.1912 атрымаў дазвол на выезд з Расійскай імперыі ў Бельгію. Працягваў вучобу ў каталіцкім універсітэце ў г. Лёвен (1912—1914), дзе абараніў доктарскую дысертацыю па філасофіі. У лістах з Лёвена адзначаў не толькі высокі ўзровень ведаў выкладчыкаў і прафесараў каталіцкага універсітэта, але таксама і глыбіню, неардынарнасць навуковых праграм, асабліва па філасофіі: «Чым больш знаходжуся ў Лёвен, тым больш з таго цешуся. І сам дзіўлюся, бо ніколі не быў вялікім аптымістам. А яшчэ хацеў бы застацца тут даўжэй». Пасля вяртання з Бельгii прыняты на пасаду прафесара духоўнай каталіцкай семінарыі ў Петраградзе (1.9.1914). Выкладаў фiласофiю, сацыялогiю i спевы. Адначасова выконваў абавязкі законавучыцеля ў Петраградскай Канстанцінаўскай жаночай гімназіі пры Імператарскім жаночым інстытуце. Пазней выкладаў Закон Божы ў 12-й Петраградскай гімназіі. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Належаў да культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў. Разам са святаром Л.Хвецькам заснаваў першую нацыянальна-рэлігійную арганізацыю Хрысціянская дэмакратычная злучнасць. Шырока выступаў у беларускіх перыядычных рэлігійных выданнях («Krynica», 1917—1920, Петраград—Мінск—Вільня; «Chryscijanskaja Dumka», 1928—1929, Вільня). Адзін з арганізатараў і ўдзельнікаў 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў (Мінск, 24—25.5.1917), дзе выступiў з рэфератам «Справа прасьветная». Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Камандзіраваны Адміністратарам Магілёўскай архідыяцэзіі біскупам Э.Ропам у Мінск «для проведения духовных треб местным католикам» (30.4.1918). Адзін з кіраўнікоў Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці ў Мiнску. Пры падтрымцы біскупа C.Лазінскага, ініцыятара адкрыцця Мінскай духоўнай каталіцкай семінарыі, абраны яе рэктарам. З верасня 1919 г. – сябра Рады Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта ў Мінску. Уваходзіў у склад дэлегацыі беларускіх дзеячаў, якую 19.9.1919 прыняў у Мінску Ю.Пілсудскі. Планавалася, што ў Міністэрстве замежных спраў Беларускай Народнай Рэспублікі атрымае пасаду кіраўніка Місіі ў Рыме. У пачатку 20-х гадоў – выкладчык эвакуiраванай у Навагрудак, а пазней у Пінск каталіцкай семінарыі. З 1926 г. – у ордэне айцоў марыянаў у Друі. У 1929—1938 гг. узначальваў каталiцкую мiсiю ўсходняга абраду ў Маньчжурыi i Кiтаi. Прымаў удзел у пася-джэннях Генеральнай капітулы марыянаў у Рыме. Улетку 1939 г. знаходзіўся ў Польшчы. Напрыканцы верасня таго ж года арыштаваны савецкімі органамі бяспекі, больш за 5 гадоў правёў у вязніцах. Памёр ад катаванняў 2.1.1946 у Бутырскай турме (Масква). Месца пахавання невядома.
Крыніцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 1871;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Архівы БНР;
Directorium…Mohiloviensi;
ЭГБ, I;
EK, I;
Усходняя Беларусь;
Беларусь (Мінск). 1919. № 1;
Krynica (Вільня). 1919. № 12; 1920. № 9;
Stankiewicz А., 1929;
Chryscijanskaja Dumka (Вільня). 1934. № 8;
Stankievic А., 1939;
Znic (Рым). 1952. № 18;
Божым шляхам (Парыж). 1957. № 76—81;
Byelorussian Statehood;
Скарыніч;
Царква (Мінск). 1998. № 1;
Dzwonkowski R., 1998.
 ФРАНЦІШАК АЛЯШКЕВІЧ
(1889—1943)
Каталіцкі святар заходняга абраду, дзеяч беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 4.10.1889 у в. Дзядолайці Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Язэп і Марыяна (з дому Каспяровічаў) Аляшкевічы. У кнiзе метрык Сольскага касцёла прозвiшча Аляшкевiч запiсана як Аляхновiч. Паводле пашпарта i рэвiзскіх казак — Аляшкевiч, У iншых дакументах — Ляшкевiч. У маi 1907 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камiсii Маскоўскай навучальнай акругi. У 1909—1914 гг. вучыўся ў Вiленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. На правах сябра ўваходзіў у беларускі гурток студэнтаў семінарыі. Пасвячоны ў святары ў 1914 г. Душпастырскую дзейнасць распачаў у тым жа годзе. Працаваў у парафіях Віленскай дыяцэзіі (м. Канстанцінаў Надвілейскага дэканата), пробашчам у мясцовасцi Удзял Глыбоцкага дэканата (1917—1939). Удзельнiчаў у працы 1-га з’езда беларускiх каталiцкiх святароў у Мiнску (24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Матэрыяльна падтрымліваў беларускiя каталіцкiя перыядычныя выданнi («Krynica», «Chryscijanskaja Dumka»). У ліку 15 святароў ад імя беларускага каталіцкага духавенства Заходняй Беларусі падпісаў мемарыял, прадстаўлены 19.5.1925 на агульнапольскай канферэнцыі біскупаў. Выступаў за шырокае ўвядзенне беларускай мовы ў дадатковых набажэнствах на заходнебеларускіх абшарах. Звяртаўся да вернiкаў з казаннямi на беларускай мове. Прыхiльнiк Беларускай хрысцiянскай дэмакратыi. Памёр у 1943 г.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «А»;
Directorium... Vilnensi;
Elenchus... Vilnensis;
Catalogus... Vilnensis;
Усходняя Беларусь;
Krynica (Вiльня). 1920. № 12;
Stankiewicz A., 1929;
Stankieviс A., 1939;
Spis kosciolow, 1973; 1979.
 АНДРЭЙ
(1901—1983)
Праваслаўны святар, архiепiскап, iерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ) у эмiграцыi, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч беларускага замежжа. У свецкiм жыц-цi — Аляксандр Крыт
Нарадзiўся 3.7.1901 на Стаўбцоўшчыне ў Мiнскай губ. Паходзiў з сям’i праваслаўных беларусаў. У гады Другой сусветнай вайны ўдзельнiчаў у беларускiх грамадска-палiтычных i культурных арганiзацыях. З 1944 г. — у эмiграцыi. З пачатку 50-х гадоў жыў у Вялiкабрытанii. Рукапаложаны ў сан святара 25.6.1950. Сябра Згуртавання беларусаў Вялiкай Брытанii. З сярэдзiны 50-х гадоў браў
удзел у арганiзацыi беларускага царкоўна-рэлiгiйнага жыцця ў эмiграцыi. Адзiн з iнiцыятараў i заснавальнiкаў парафii БАПЦ у г. Брэдфард. Працаваў адмiнiстратарам Беларускага грамадска-царкоўнага дома. Адпраўляў багаслужэннi для беларускiх вернiкаў у Бiрмiнгеме, Кембрыджы, Лондане. У Манчэстэры адначасова са святарскай службай выкладаў Закон Божы для беларускiх дзяцей у суботняй школе. Старшыня вiкарыяльнай управы БАПЦ у Вялiкабрытанii. З лютага 1961 г.— у ЗША. Рукапаложаны ў сан епiскапа 15.2.1968. У 1970 г. абраны кiраўнiком епархii БАПЦ у Паўночнай Амерыцы. З 1971 г. — першы iерарх БАПЦ у эмiграцыi. Адмiнiстраваў i выконваў святарскiя абавязкi ў прыходзе Жыровiцкай Божай Мацi ў Клiўлендзе (штат Агайо). Удзельнiк 2-га сабора БАПЦ (Гайленд-Парк, штат Нью-Джэрсi, 27—29.5.1972). На саборы абраны старшынёй прэзiдыума. Памёр 21.5.1983, пахаваны на беларускіх могілках у Гайленд-Парку (штат Нью-Йорк).
Крынiцы:
Вiнiцкi А.;
Беларус (Нью-Йорк). 1971. № 172; 1975. № 220; 1983. № 210;
Голас царквы (Нью-Йорк). 1975. № 44; 1978. № 50;
Кiпель В.
 ДАМІНІК АНІСЬКA
(1888—1971)
Рэлігійны свецкі дзеяч, вайсковец, пачынальнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., пісьменнік, пуб-ліцыст.
Нарадзіўся 12.1.1888 у в. Слойнікі Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Ян і Людвіка (з дому Галеяў) Аніські. У 1906 г. скончыў сярэднюю школу ў г. Саколка. Прымаў удзел у баявых дзеяннях на франтах Першай сусветнай вайны. У 1921 г. – на афіцэрскіх курсах у Быдгашчскай школе падхарунжых. Пасля 1923 г. выйшаў у запас. З 1914 г. супрацоўнічаў з беларускімі каталіцкімі перыядычнымі выданнямі, шырока выступаў з артыкуламі і допісамі ў шэрагу часопісаў і газет («Bielarus», 1913—1915, Вiльня; «Krynica», 1918—1920, Петраград—Мінск—Вільня; «Chryscijanskaja Dumka», 1928—1929, Вільня, і інш.). Прымаў удзел у заходнебеларускім культурным і грамадска-палітычным жыцці, адзін з відных беларускіх рэлігійных публіцыстаў 1-й паловы XX ст. Матэрыяльна падтрымлiваў рэлiгiйны друк. Быў сталым падпiсчыкам «Chryscijanskaj Dumki».
На пачатку Другой сусветнай вайны ў польскай арміі. Трапіў у савецкі палон. Пэўны час знаходзіўся з групаю палонных польскіх афіцэраў у сумнавядомым Казельску. З 1942 г. – у польскай арміі генерала У.Андэрса ў Савецкім Саюзе, а пазней – у Палесціне і Егіпце. Знаходзячыся ў Іерусаліме, супрацоўнічаў з польскім рэлігійным выданнем «Tygodnik Katolicki». Пасля 1947 г. жыў у Вялікабрытаніі, дзе час ад часу выступаў на старонках беларускіх і польскіх эмігранцкіх перыядычных выданняў. Памёр 28.12.1971 у Лондане, дзе пахаваны на могілках св. Панкрата.
Крынiцы:
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 389;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Stankiewiсz A., 1929;
Божым шляхам (Лондан). 1972. № 1;
Запiсы (Нью-Йорк). 1983. № 17.
 ВАЦЛАЎ АНОШКА
(1899—1966)
Каталіцкі святар усходняга абраду, дзеяч беларускага хрысціянскага руху XX ст., у душпастырскай дзейнасці пракламаваў ідэю беларускага нацыянальна-рэлігійнага уніяцтва, асаблівую ўвагу аддаваў працы з моладдзю
Нарадзіўся ў 1899 г. на Магілёўшчыне. Паходзіў з заможнай беларускай сям’і. Атрымаў гімназічную адукацыю. Вучыўся ў Мінскай духоўнай каталіцкай семінарыі пасля эвакуацыі яе ў
Кельцы. Пасвячоны ў святары 1.11.1924. Душпастырскую працу распачаў на пасадзе вікарыя ў мястэчку Ляхавічы Баранавіцкага павета. Ёсць падставы меркаваць, што ў 2-й палове 20-х гадоў стаў святаром грэка-каталіцкага абраду: у 1926 г. быў прызначаны пробашчам уніяцкай парафіі ў мясцовасцi Альпень каля Давыд-Гарадка на Палессі. У перадваенныя гады пераведзены на парафію ў Дзяляцічы (1935), дзе знаходзіўся да 1944 г. Паводле сведчанняў кс. Пятра Татарыновіча з’яўляўся сябрам экзархальнай Рады Беларускага Экзархата пад кiраўнiцтвам бiскупа А.Неманцэвiча. Прыхiльнiк Беларускай хрысцiянскай дэмакратыi. Выступаў за беларусiзацыю нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця на заходнебеларускiх абшарах. У душпастырскай дзейнасцi звяртаўся да вернiкаў на беларускай мове. Напрыканцы Другой сусветнай вайны апынуўся ў Польшчы. Працаваў капеланам у кляштары сясцёр-манахiнь «Rodziny Maryi». Памёр 18.2.1966 у Раберціне каля мясцовасцi Пясэчна. Пахаваны на могілках каля Раберціна.
Крынiцы:
Elenchus... Pinscensis;
Spis kosciolow, 1933—35;
Stankiewicz A., 1929;
Божым шляхам (Лондан). 1966. № 3, № 4;
Znič (Рым). 1966. № 87.
 АЛЯКСАНДР
АСІПОВІЧ-АСIПЧЫК
(1909—1990)
Праваслаўны
свецкі і грамадска-культурны дзеяч,
удзельнік беларускага хрысціянскага руху
ХХ ст., публіцыст. У
беларускім перыядычным друку выступаў пад
псеўданімам Зніч
Нарадзіўся 1.4.1909 на Слонімшчыне. Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і. У гады Другой сусветнай вайны прымаў удзел у дзейнасці беларускіх грамадскіх і культурна-нацыянальных арганізацый. З 1944 г. – у эміграцыі. Спачатку жыў у Германіі. Матэрыяльна пад-трымліваў беларускіх скаўтаў у г. Рэгенсбург. Супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным часопісам «Зьвiняць Званы Сьвятой Сафіі». Быў асабіста знаёмы з Ю.Стукалічам. У сакавіку 1950 г. выехаў у ЗША. Пэўны час жыў у Нью-Йорку. Пазней працаваў у г. Нью-Брансуік на фабрыцы. Пасля пяці гадоў побыту ў г. Таронта (Канада) вярнуўся ў ЗША. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў Жыровіцкага праваслаўнага брацтва. З 50-х гадоў быў звязаны з Расійскім аб’яднаннем таварыства ўзаемадапамогі (РООВА). Выступаў на старонках беларускіх эмі-гранцкіх выданняў («Беларускі праваслаўны каляндар на 1968 г.», Нью-Йорк, 1967, «Бацькаўшчына», «Беларус» і інш.). Апошнія гады жыцця правёў у г. Джэксан (штат Нью-Йорк), дзе 14.3.1990 памёр. Пахаваны там жа на мясцовых могілках «Фармы РООВА».
Крыніцы:
Вiнiцкi А.;
Беларус (Нью-Йорк). 1990. № 369;
Кіпель В.
 АЛЯКСАНДР АСТРАМОВІЧ
(1878—1921)
Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, адзін з пачынальнікаў беларускага хрысціянскага руху XX ст., паэт і публіцыст. У літаратурным жыцці выступаў пад псеўданімам Андрэй Зязюля
Нарадзіўся 26.11.1878 у в. Навасяды Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі – Сцяпан і Ганна (з дому Міхалевічаў) Астрамовічы. У 1888—1890 гг. вучыўся ў Гальшанскім народным вучылішчы. Прадоўжыў вучобу ў павятовым вучылішчы ў Ашмянах (1890—1892). Наступныя тры гады правёў у бацькоў, дзе займаўся вывучэннем французскай мовы. З 1.1.1901 служыў у 160-м пяхотным Абхазскім палку ў Гомелі і Барысаве. Звольнены ў запас 14.9.1903 у званні малодшага унтэр-афіцэра. Пасля няўдалых спроб у 1903—1904 гг. паступіць у Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю выехаў у Пецярбург. Там з 1905 г. рыхтаваўся да паступлення ў духоўную каталіцкую семінарыю. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Пецярбургскай навучальнай акругі (студзень 1906). У 1906—1911 гг. вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары ў 1910 г. Душпастырскую дзейнасць распачаў 4.2.1911 на пасадзе вікарыя Ракаўскага касцёла. З 2.7.1912 – філіяліст у парафіі Анопаль Мінскага дэканата. Пазней прызначаны вікарыем у Бабруйскую парафію (з 2.7.1915). У кастрычніку 1915 г. цяжка хварэў. Са снежня 1916 г. служыў вікарыем у парафіі Смілавічы Ігуменскага павета. На працягу гэтага ж года – філіяліст у Лунінскім, Лунінецкім і Осаўскім рымска-каталіцкіх касцёлах. Адначасова выконваў абавязкі адміністратара Гарадзішчанскага касцёла. З беларускім культурна-адраджэнскім і рэлі-гійным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. З 1909 г. друкаваўся ў беларускім свецкім і рэлігійным перыядычным друку («Наша ніва», «Bielarus», «Svietac», «Krynica»). Аўтар зборніка вершаў «З роднага загону» (1914). У жніўні 1917 г. служыў капеланам у мясцовасці Жарноўка пры хатняй рымска-каталіцкай капліцы ў маёнтку графіні Марыі Магдалены Радзівіл. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў (Мінск, 24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Прыхільнік беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця сярод беларусаў-католікаў. Шырока практыкаваў беларускія казанні ў душпастырскай дзейнасці. З 9.9.1917 – пробашч мясцовага касцёла ў Абольцах Аршанскага дэканата. Пасля 1917 г. на працягу двух гадоў не меў уласнай парафіі. 21.7.1919 вышэйшымі духоўнымі ўладамі Магілёўскай архідыяцэзіі прызначаны на пасаду выконваючага абавязкі адміністратара касцёла ў мястэчку Сянно Віцебскай губ. Па даручэнні Народнага сакратарыята Беларускай Народнай Рэспублікі праводзіў работу па арганізацыі местачковых, павятовых і губернскіх радаў у Магілёўскай губ. За нацыянальна-рэлігійную дзейнасць праследаваўся бальшавіцкімі ўладамі. Быў арыштаваны. Некалькі тыдняў правёў у турме Віцебскай губчэка. Пэўны час жыў у свайго сябра святара І.Жаўняровіча ў мясцовасці Залессе Аболецкай парафіі. У апошні год свайго жыцця працаваў у мястэчку Сянно Аршанскага дэканата, дзе і памёр 17.1.1921. Пахаваны на мясцовых каталіцкіх могілках.
Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп.1, спр. 1962;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Архівы БНР;
Directorium... Mohiloviensi;
БП, III;
ЭГБ, III;
Усходняя Беларусь;
Stankіewicz A., 1929;
Chryscijanskaja Dumka (Вільня). 1931. № 2;
Stankievic A., 1939;
Божым шляхам (Парыж). 1951. № 3;
Божым шляхам (Лондан). 1968. № 6;
Byelorussian Statehood.
 АЛЯКСАНДР АЎГУСЦIНОВІЧ
(1890–1943)
Каталіцкі святар заходняга абраду, дзеяч беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 20.5.1890 у в. Селішча Свянцянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Казімір і Уршуля (з дому Аўгусцiно-вічаў) Аўгусцiновічы. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камiсii Маскоўскай навучальнай акругi (люты 1908). У красавіку 1908 г. паспяхова здаў уступныя экзамены ў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю. З прычыны адсутнасці вольных месцаў прыняты ў лік семінарыстаў у кастрычніку наступнага 1909 г. Сябра беларускага гуртка семінарыстаў. Пасвячоны ў святары ў 1913 г. Першую святую імшу адправіў як вікарый касцёла св. Рафала ў Вільні. З 1918 г. — пробашч мясцовага рымска-каталiцкага касцёла ў парафii Бенiца Вiленскага дэканата i адмiнiстратар у парафii Лоск Ашмянскага дэканата. У 1925 г. пераведзены ў парафiю Даўгiнава Вiлейскага дэканата. Прыхiльнiк Беларускай хрысцiянскай дэмакратыi. У душпастырскай дзейнасцi звяртаўся да вернiкаў з казаннямi на беларускай мове. Публічна выступіў супраць канкардату, падпісанага паміж Апостальскім пасадам і Польскай Рэспублiкай. З 1931 г. — пробашч у парафii Нецеч Вiленскай архiдыяцэзii. Ад імя заходнебеларускага каталіцкага духавенства разам з іншымі віднымі беларускімі святарамі Ф.Абрантовічам, Я.Рэшацем, А.Станкевічам, В.Гадлеўскім, К.Стаповічам і інш. падпісаў 19.5.1925 так званы «Мемарыял пятнаццаці», накіраваны ўдзельнікам агульнапольскай канферэнцыі біскупаў. У міжваеннае дваццацігоддзе выступаў за ўвядзенне беларускай мовы ў духоўных семінарыях Вільні і Пінска, а таксама ў дадатковыя набажэнствы ў касцёле. Матэрыяльна падтрымлiваў выданне беларускай рэлiгiйнай перыёдыкi. Памёр у
1943 г.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «А»;
Directorium… Vilnensi;
Elenchus... Vilnensis;
Catalogus... Vilnensis;
Stankiewicz A., 1929;
Stankieviс A., 1939;
Божым шляхам (Лондан). 1964. № 84;
Spis kosciolow, 1973; 1979.
 АФАНАСІЙ
(1904–1983)
Праваслаўны святар, магістр багаслоўя, епіскап Віцебскі і Полацкі, манах, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, гісторык. У свецкім жыцці — Антон Мартас
Нарадзіўся 8.9.1904 на Навагрудчыне. Паходзіў з сялянскай сям’і Вікенція Мартаса. Скончыў гімназію ў Навагрудку і багаслоўскі факультэт Варшаўскага універсітэта (1930). На 2-м курсе універсітэта пастрыгся ў манахі ў Пачаеўскай лаўры. У 1933 г. абараніў магістэрскую дысертацыю. У сан архімандрыта ўзведзены ў 1938 г. З 1940 г. выконваў святарскiя абавязкi на Холмшчыне. У гады Другой сусветнай вайны браў удзел у беларускім грамадскім і нацыянальна-рэлігійным жыцці. 8.3.1942 рукапаложаны ў сан епіскапа Віцебскага і Полацкага. Удзельнік Усебеларускага царкоўнага сабора ў Мінску (30.8—2.9.1942), на якім была абвешчана аўтакефалія Беларускай праваслаўнай царквы. З 1944 г. – у эміграцыі. Знаходзіўся ў лагеры для перамешчаных асоб у Германіі. 6.5.1946 разам з епіскапамі Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы далучыўся да Рускай зарубежнай праваслаўнай царквы. У пачатку 50-х гадоў перабраўся ў Аргенціну. Даследаваў гісторыю беларускага царкоўна-рэлігійнага жыцця. Аўтар манаграфіі «Матар,ялы да гісторыі Праваслаўнай Беларускай царквы» (1947) і кнігі «Беларусь в исторической государственной и церковной жизни» (Буэнас-Айрэс, 1966). Памёр 3.11.1983 у Буэнас-Айрэсе.
Крынiцы:
Касяк I.;
Мартос А.;
Вiнiцкi А.;
Запiсы (Нью-Йорк). 1983. № 17.
ВАСІЛЬ АЧАПОЎСКІ
(2-я пал. ХІХ ст.—пасля 1930)
Праваслаўны святар, протаіерэй Мінскай епархіі, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст.
Нарадзiўся ў 1880 г. (?). Паходзiў з праваслаўнай сям’i. Вучыўся ў духоўнай праваслаўнай семiнарыi. У 1918 г. абраны сябрам Рады Беларускай Народнай Рэспублікі ад праваслаўнага духавенства. Служыў у Кацярынінскай царкве ў Мiнску (1921). Прымаў удзел у беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця ў Беларусі. Разам з мiтрапалiтам Мелхiседэкам у пачатку 20-х гадоў прымаў удзел у стварэннi Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ). Удзельнiчаў у з’ездзе праваслаўных iерархаў, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (9—10.7.1927). Паплечнiк Фiларэта, епіскапа Бабруйскага. Падпiсаў Манiфест 1927 года, якi абвясцiў утварэнне БАПЦ. За рэлігійную дзейнасць у 30-я гады праследаваўся савецкімі ўладамі. Быў арыштаваны. Далейшы лёс невядомы.
Крынiцы:
НГАБ, ф. 2786, воп. 1, спр. 165;
Архiвы БНР;
Касяк I.;
Мартос А.;
За незалежнасьць;
Процька Т.
 ВЯЧАСЛАЎ БАГДАНОВІЧ
(1878 -- пасля 1940)
Праваслаўны рэлігійны і грамадска-палітычны дзеяч, багаслоў, удзельнік
беларускага хрысціянскага руху міжваеннага дваццацігоддзя ў Заходняй Беларусі, педагог, сенатар Польскай Рэспублiкi
Нарадзіўся ў 1878 г. на Лепельшчыне ў Віцебскай губ. Паходзіў з сям’і праваслаўнага святара. Пасля заканчэння Віцебскай духоўнай семінарыі прадоўжыў вучобу ў Кіеве, дзе ў 1903 г. скончыў духоўную акадэмію са ступенню кандыдата багаслоўя. З 6.11.1903 -- выкладчык біблейскай і царкоўнай гісторыі ў Віцебскай праваслаўнай семінарыі. Увесну 1907 г. пераехаў у Мінск, дзе працаваў на пасадзе інспектара ў мясцовай праваслаўнай семінарыі (з 18.5.1907). З восені таго ж года — інспектар Літоўскай духоўнай семінарыі. У 1911—1913 гг. — хавальнiк Лiтоўскага епархiяльнага сховiшча старажытных каштоўнасцей. Дэлегат Вялiкага царкоўнага сабора ў Маскве (1917—1918). У пачатку 20-х гадоў выконваў абавязкi рэктара духоўнай праваслаўнай семiнарыi. Сакратар Лiтоўскага епархiяльнага савета (1921). З верасня 1921 г. -- сябра Таварыства беларускай школы. У 1922 г. абраны ў сенат Польскай Рэспублiкi. Сябра Беларускага пасольскага клуба. У 20—30-я гады — сябра Беларускага нацыянальнага камiтэта (БНК) у Вiльнi, да 28.11.1933 — старшыня царкоўнай Праваслаўнай камiсii пры БНК. Выступаў супраць аўтакефалii праваслаўнай царквы у Польшчы. Сябра Духоўнай праваслаўнай кансiсторыi i епархiяльнага савета. Працаваў выкладчыкам у жаночым епархiяльным вучылiшчы i Вiленскай рускай гiмназii. Адзін з заснавальнікаў i кiраўнiкоў царкоўна-рэлігійнай суполкі «Беларускае
дэмакратычнае праваслаўнае аб’яднанне» ў Вільні. Да сярэдзiны 30-х гадоў звязаны з Беларускай хрысцiянскай дэмакратыяй. Падтрымліваў кантакты з беларускімі каталіцкімі дзеячамі і з суполкай віленскіх марыявітаў. Паводле некаторых крынiц, у канцы 30-х гадоў быў арыштаваны польскiмi ўладамi i зняволены ў Бяроза-Картузскi канцэнтрацыйны лагер. З прыходам у Вільню савецкіх войскаў арыштаваны 30.9.1939 органамі бяспекі. Далейшы лёс невядомы.
Крынiцы:
LCVA, ф. 306, воп. 1, спр. 13;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр, 1;
ЭГБ, I;
Литовские епархиальные ведомости (Вільня). 1908. № 20;
Krynica (Вiльня). 1921. № 29;
Выясьненьнi (Вiльня). 1935. 3 лiп.;
Бацькаўшчына (Мюнхен). 1956. № 42;
Праваслаўе (Мiнск). 1997. № 5;
Славяноведение (Масква). 1997. № 3.
 ЯЗЭП БАЙКО
(1890 — пасля 1939)
Каталіцкі святар заходняга абраду, ганаровы шамбялян надлiчбавы, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 18.9.1890 у Малявічах Дольных Сакольскага павета Гро-дзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Мацей і Ева (з дому Аніськаў) Байко. У кастрычнiку 1907 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камiсii Пецярбургскай навучальнай акругi. У 1909 г. паступіў у Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю. На правах сябра ўваходзiў у культурна-асветны гурток беларусаў-клерыкаў. Пасвячоны ў святары 16.6.1913. Душпастырскую дзейнасць пачынаў вікарыем у мясцовасцi Ельня Лідскага дэканата. Пазней — на той жа пасадзе ў мясцовасцi Поразава. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24—25.5.1917), сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. З 1918 г. служыў адмiнiстратарам рымска-каталiцкага касцёла ў парафii Спас Вiлейскага дэканата. У душпастырскай дзейнасцi звяртаўся да вернiкаў з казаннямi на беларускай мове. У 1920—1925 гг. — у парафii Слядзяны Драгiчынскага дэканата. З 1933 г. — пробашч парафii Налiбакi.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Elenchus... Pinscensis;
Spis kosciolow, 1933—35;
Усходняя Беларусь;
Stankiewicz A., 1929.
АЛЬБЕРТ БАКІНОЎСКІ
(1897–1978)
Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 4.2.1897. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. У 1915 г. паступіў на 1-ы курс Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Петраградзе. У сувязі з прыходам да ўлады бальшавікоў і закрыццём царкоўна-рэлігійных навучальных устаноў прадоўжыў вучобу ў Пінску. Пасвячоны ў святары 12.6.1921 у г. Улацлавак (Польшча). Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на Палессі. У сярэдзіне 20-х гадоў працаваў у Століне. Пазней служыў пробашчам у мястэчку Камянец-Літоўскі (1921—1934) і ў г. Шарашова Пружанскага павета Палескага ваяводства. Звязаны з Беларускай хрысціянскай дэмакратыяй. Матэрыяльна падтрымліваў выданне беларускіх каталіцкіх часопісаў і газет. Браў удзел у беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця Заходняй Беларусі. Выступаў з казаннямі на беларускай мове. Пасля Другой сусветнай вайны працаваў рэзiдэнтам у парафii Слiзаў Сыцаўскага дэканата (Вроцлаўскае ваяводства). Памёр у
1978 г.
Крынiцы:
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 389;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Elenchus... Pinscensis;
Directorium... Mohiloviensi;
Spis kosciolow, 1933—35;
Krynica (Вiльня). 1925. № 5;
Chryscijanskaja Dumka (Вiльня). 1934. № 8;
Schematyzm, 1964.
ЯКАЎ БАРАНОЎСКІ
(1872—1937)
Праваслаўны святар, дыякан Мінскай епархіі, удзельнік беларусізацыі праваслаўнай царквы на Беларусі
Нарадзіўся ў 1872 г. ў беларускай праваслаўнай сям’і Сцяпана Бараноўскага. У 20-я гады служыў псаломшчыкам у Мінскім кафедральным саборы. Прыхільнік стварэння Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, браў удзел у яе арганiзацыi i абвяшчэннi ў 1927 г. Удзельнiк з’езда прадстаўнiкоў праваслаўнай iерархii, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (Мiнск, 9—10.7.1927). У 30-я гады — клірык царквы св. Марыі Магдаліны ў Мінску. За «контррэвалюцыйную дзейнасць» 28.7.1937 арыштаваны савецкімі ўладамі. Расстраляны 1.11.1937 у Мінску.
Крынiцы:
НГАБ, ф. 2786, воп. 1, спр. 165;
Касяк I.;
Мартос А.;
Синодик.
 ЮЛЬЯН БАРОЎКА
(1886—1964)
Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 26.4.1886 у в. Лынкішкі Варанянскай воласці Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай каталіцкай сям’і: бацькі — Баніфацый і Марцыяна (з дому Прусевічаў) Бароўкі. У сакавіку 1905 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня перад камісіяй Маскоўскай навучальнай акругі. Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі, якую закончыў у 1910 г. Пасвячоны ў святары ў тым жа годзе. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя ў Гродне, дзе разам са святарамі Ф.Грынкевічам і В.Родзькам выступаў за асвету для беларускага народу на яго роднай мове. Пазней працаваў адміністратарам у парафіі Нараўка Пружанскага дэканата. Выступаў за белару-сiзацыю нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця ў Заходняй Беларусi. Прамаўляў да вернiкаў у дадатковых казаннях на беларускай мове. З 1923 г. служыў у парафіі Баруны Ашмянскага дэканата. Праследаваўся польскiмi свецкiмi ўладамi. У 1924—1932 гг. – пробашч парафіі ў Забярэжжы Вішнеўскага дэканата. Пэўны час выконваў святарскія абавязкі ў Вільні. З 1937 г. — у парафіі Рэпля Віленскай архідыяцэзіі. Прыхільнік Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. Матэрыяльна падтрымліваў выданне беларускай каталіцкай перыёдыкi («Krynica», «Chryscijanskaja Dumka»). Памёр у 1964 г.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Krynica (Вiльня). 1920. № 15;
Stankievic A., 1939;
Spis kosciolow, 1973; 1979.
ЯЗЭП БЕЛАГАЛОВЫ
(1883—1928?)
Каталіцкі святар заходняга абраду, кандыдат тэалогіі і магістр кана-нічнага права, рэлігійны і грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысці-янскага руху XX ст., душпастыр і педагог
Нарадзіўся 11.2.1883 у Пецярбургу. Паходзiў з каталiцкай сям’i Мацея Белагаловага. Першапачатковую адукацыю атрымаў у Пецярбургу: вучыўся ў прыватнай каталiцкай гiмназii пры касцёле св. Кацярыны і ў
6-й гімназіі. Скончыў у Пецярбургу Магілёўскую духоўную каталіцкую семінарыю (1903) i Мітрапалітальную духоўную акадэмію (1907). Пасвячоны ў святары ў 1906 г. Пазней, у 1907—1910 гг., знаходзіўся ў Смаленску, дзе працаваў настаўнiкам рэлiгii ў мужчынскай гімназіі і рэальным вучылішчы. Вышэйшымi ўладамi Магiлёўскай рымска-каталiцкай архiдыяцэзii 14.8.1910 прызначаны выкладчыкам Мiтрапалiтальнай духоўнай каталiцкай семiнарыi ў Пецярбургу. За адмову праспяваць «многие лета» расійскаму самадзержцу высланы з семі-нарыі біскупам С.Данісевічам за мяжу (Рым, Інсбрук). У 1913—1918 гг. — зноў у Пецярбургу, дзе выконваў абавязкі намесніка прафесара грамадзянскага і кананічнага права ў духоўнай акадэміі. Адначасова выкладаў Закон Божы ў Інстытуце архітэктуры імя Мікалая I, у Мікалаеўскай школе кавалерыі і ў Канстанцінаўскай школе артылерыі. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы i душпастырскай дзейнасцi ў Пецярбургу. У 1918 г. прызначаны пробашчам і дэканам у Магілёў. Пэўны час выконваў абавязкі афіцыяла біскупскай курыі ў Мінску. Тут быў арыштаваны бальшавіцкімі ўладамі і інтэрніраваны ў Смаленск. Пасля вызвалення вярнуўся ў Магілёў. Актыўна выступаў за беларусiзацыю рэлiгiйнага жыцця ў часы царызму i ў 20-я гады ў Савецкай Беларусi. Звяртаўся да вернiкаў з казаннямi на беларускай мове. Выказваўся за стварэнне самастойнай беларускай каталiцкай царквы, падначаленай непасрэдна Ватыкану. Прыхiльнiк пашырэння на Беларусi каталiцызму ўсходняга абраду. Падтрымлiваў шырокiя кантакты з Леанiдам Фёдаравым, экзархам католiкаў усходняга абраду ў Расii. У 1921 і 1926 гг. арыштоўваўся органамі савецкай бяспекі. Пасля апошняга арышту «за контррэвалюцыйную дзейнасць і шпіянаж на карысць Ватыкана» асуджаны на 5 гадоў канцэнтрацыйных лагераў без права амнiстыi. У 1928 г. прывезены з Салаўкоў у Маскву. Знаходзіўся ў турме на Лубянцы, дзе, па ўсёй верагоднасці, і быў закатаваны. Дакладная дата смерці і месца пахавання невядомы.
Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 1871;
ЦГИА, ф. 46, воп. 3, спр. 238, 251; ф. 46, воп. 1, спр. 39;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Directorium... Mohiloviensi;
PSB, II;
Bielarus (Вiльня). 1913. № 2;
Dzwonkowski R., 1997;
Dzwonkowski R., 1998;
Скарынiч.
УСЕВАЛАД БІЛЬДЗЮКЕВІЧ
(1879 -- пасля 1940)
Праваслаўны свецкі і грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., рэдактар, журналіст, публіцыст
Нарадзіўся 9.4.1879 у Мінску. Паходзіў з сям’і праваслаўных беларусаў: бацькі – Віктар і Аляксандра (з дому Башынскіх) Більдзюкевічы. Да Першай сусветнай вайны працаваў чыноўнікам на чыгунцы. З 1918 г. ўваходзіў у склад урада Беларускай Народнай Рэспублiкi. Са студзеня 1919 г. – у Вільні. Разам з Ф.Вернікоўскім і А.Каўшом у сту-дзені 1930 г. на канферэнцыi прадстаўнiкоў беларускiх праваслаўных арганiзацый удзельнiчаў у стварэннi Беларускага праваслаўнага камітэта па беларусізацыі царквы. Рэдагаваў часопіс «Сьветач Беларусі» (1931). Прымаў удзел у заходнебеларускім нацыянальна-рэлігійным жыцці. Выступаў на старонках беларускіх свецкіх і рэлігійных перыядычных выданняў, публікуючы матэрыялы па праблемах праваслаўнай царквы ў Польшчы і беларусізацыі рэлігійнага жыцця («Сьветач Беларусі», «Bielaruskaja Krynica» і інш.). Публікацыі падпісваў як уласным прозвішчам, так і псеўданімамі («Тутэйшы», «Местный»). Падтрымліваў сяброўскія адносіны з архімандрытам Філіпам і з беларускай групоўкай А.Луцкевіча. Прыхільнік ідэі аўтакефалii Беларускай праваслаўнай царквы.
Крынiцы:
LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 6, 1687;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1.
УЛАДЗІМІР БІРУЛЯ
(1873 – пасля 1945)
Праваслаўны святар, протаіерэй Мінскай епархіі, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст.
Нарадзіўся ў 1873 г. З 1917 г. звязаны з беларускім нацыянальна-адраджэнскім рухам. Сябра Беларускай народнай грамады ў Маскве. У сакавiку 1920 г. выступiў з казаннем на беларускай мове ў сувязi з 2-й гадавiнай абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублiкi. У 1920—1926 гг. выступаў за стварэнне аўтакефальнай Беларускай праваслаўнай царквы. Прыхільнік мiтрапалiта Мелхіседэка. Служыў протаіерэем у царкве Казанскай Божай Маці ў Мінскай епархіі (1926). У 30-я гады праследаваўся савецкімі ўладамі. За рэлігійную дзейнасць у красавіку 1935 г. арыштаваны органамі бяспекі. Тры гады правёў у савецкіх канцэнтрацыйных лагерах. Памёр у пасляваенны час.
Крынiцы:
НГАБ, ф. 2786, воп. 1, спр. 165;
Архівы БНР;
Синодик;
Stankievic A., 1939.
 ІЛЬДЭФОНС БОБІЧ
(1890—1944)
Каталіцкі святар заходняга абраду, доктар філасофіі, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, адзін з пачынальнікаў беларускага хрысціянскага руху XX ст., відны беларускі і польскі тэолаг, душпастыр, педагог, перакладчык, пісьменнік і публіцыст, у беларускім каталіцкім перыядычным друку выступаў пад псеўданімам Пётра Просты (Piotra Prosty)
Нарадзіўся 10.1.1890 у в. Дзедзінка Друйскай воласці Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Канстанцін і Юзэфа (з дому Тарашкевічаў) Бобічы. У чэрвені 1909 г. паспяхова закончыў Ковенскую гімназію i ў верасні таго ж года паступіў у Віленскую духоўную ката-ліцкую семінарыю. Сябра беларускага гуртка семінарыстаў. З 1912 г. вучыўся ў Collegium Germanicum у Рыме, які закончыў з навуковай ступенню доктара філасофіі. Пад час вучобы ў Рыме, як згадвае А.Клiмовiч, «патрапiў дайсьцi да тагачаснага папы Пiя Х i атрымаць ад яго апостальскае блаславенне для чытачоў беларускага часапiса для беларусаў-католiкаў «Bielarus». Пасвячоны ў святары 15.7.1915. На 1-м з’ездзе беларускiх святароў у Мiнску (24—25.5.1917) уступiў у саюз ксяндзоў-беларусаў. Працаваў вікарыем у Друі і душпастырам на Дзісеншчыне (1917—1920). Браў удзел у 3-м з’ездзе беларускiх каталiцкiх святароў (Вiльня, 12—13.7.1921), дзе выступiў з рэфератам пра беларускае рэлiгiйнае выдавецтва. У 1921—1923 гг. працаваў законавучыцелем у Вiленскай беларускай гiмназii. Пазней, у 1923 г., – пробашч у мястэчку Германавічы. Апошнія чатырнаццаць гадоў душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе пробашча і дэкана ў мястэчку Іўе (1930—1944). З 1913 г. супрацоўнічаў з беларускімі каталіцкімі выданнямі («Bielarus», «Krynica» і інш.). Выступаў у польскіх рэлігійных часопісах («Przeglad Homiletyczny», «Nowa Biblioteka Kaznodziejska»). Пераклаў на польскую мову працы св. Бернара Клервоскага («Kazania sw. Bernarda o NMP»). Падкрэсліваў важную ролю і функцыю казанняў як сродку папулярызацыі тэалагічнай навукі. У мiжваеннае дваццацiгоддзе падрыхтаваў i выдаў «Нядзеляшнія эвангелii i навукi» (1912). Да 1930 г. актыўна выступаў за шырокае ўвядзенне беларускай мовы ў дзейнасць каталіцкай царквы на заходнебеларускіх абшарах. Праследаваўся польскім духавенствам Віленшчыны. На пачатку 30-х гадоў адышоў ад беларускай дзейнасці. У гады Другой сусветнай вайны падрыхтаваў два тамы фундаментальнай працы «Навучайце ўсе народы». Быў арыштаваны нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Знаходзіўся ў турме. Неўзабаве пасля вызвалення 28.4.1944 памёр у Iўi. Пахаваны на мясцовых могiлках.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
БП, V;
EK, II;
Усходняя Беларусь;
Krynica (Вiльня). 1920. № 16;
Spis kosciolow, 1973; 1979;
Stankiewicz A., 1929.
 МІХАIЛ БОРЫК
(1892–1956)
Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст, душпастыр
Нарадзіўся 27.12.1892 у в. Свілы Лідскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Міхаiл і Юзэфа (з дому Гедройцаў) Борыкі. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камiсii Маскоўскай навучальнай акругi (сакавiк 1909). З 1911 г. — у Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Удзельнік культурна-асветнага гуртка беларускіх клерыкаў. Пасвячоны ў святары ў 1915 г. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя. Прымаў удзел у 1-м з’ездзе беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця беларусаў-католікаў. У 1918—1924 гг. µ— адміністратар у парафіі Дзеркаўшчына Надвілейскага дэканата. Пазней служыў у мясцовасцi Бальбінава Мiёрскага дэканата (з 1925). Напрыканцы 20-х гадоў працаваў пробашчам у парафіі Баброўшчына Віленскай архідыяцэзіі (1927—1932). Пашыраў беларускую мову ў душпастырcкай дзейнасці каталіцкіх святароў. Пазней выконваў святарскія абавязкі ў Смаргоні і мясцовасцi Нестанішкі (1933—1938). Памёр у 1956 г.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
Elenchus... Vilnensis;
Catalogus... Vilnensis;
Spis kosciolow, 1973; 1979;
Усходняя Беларусь;
Stankiewicz A., 1929;
Stankievic A., 1939.
 ФРАНЦІШАК БУДЗЬКА
(1884—1920)
Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, пачынальнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., пісьменнік, перакладчык і публіцыст
Нарадзіўся 23.1.1884
у в. Вознаўшчына Вілейскага павета
Віленскай губ. Паходзiў з сялянскай сям’i беларусаў-католiкаў: бацькi — Карл i Кацярына (з дому Падрэзаў)
Будзькi. Скончыў Вiлейскае павятовае вучылiшча (1899). У 1901 г.
вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага
вучня пры экзаменацыйнай камiсii Пецярбургскай навучальнай
акругi. У 1901—1905 гг. – у Магілёўскай духоўнай
каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу, дзе
пачаў перакладаць на беларускую мову
рэлігійныя кнігі. Працягваў вучобу на свой
кошт у Мітрапалітальнай духоўнай каталiцкай акадэміі (1906). Праз год па прычыне
цяжкага матэрыяльнага становiшча ад вучобы адмовiўся. Пасвячоны ў святары ў 1907 г.
Душпастырскую дзейнасць распачаў 9.1.1908 на
пасадзе вiкарыя ў Полацкiм касцёле. У 1912—1917 гг. – у Пецярбургу,
дзе служыў вікарыем і вёў заняткі ў
Сестржанцэвіцкім павятовым вучылішчы пра
касцёле св. Станіслава. Пасля 1917 г. працаваў
у Полацкім дэканаце. На працягу сваёй
культурна-асветнай і рэлігійнай дзейнасці
паслядоўна і актыўна выступаў за ўвядзенне
беларускай мовы ў рэлігійнае жыццё
беларусаў-католікаў. Матэрыяльна падтрымліваў выданне
першай беларускай каталіцкай газеты «Bielarus»
(Вільня, 1913—1915). Сябра арганізацыйнага
камітэта і ўдзельнік 1-га з’езда
беларускага каталіцкага духавенства ў
Мінску (24—25.5.1917). Адзін з пачынальнікаў
беларускага каталіцкага выдавецкага руху.
З прыходам савецкай улады на Беларусь
праследаваўся органамі бяспекі. Паводле
беларускіх гісторыка-рэлігійных крыніц
памёр 2.1.1920 у мясцовасцi Янатруда на
Полаччыне.
Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 1794;
Directorium… Mohiloviensi;
Stankiewicz A., 1929;
Stankievic A., 1939;
Dzwonkowski R., 1998.
 МІХАIЛ
БУКЛЯРЭВІЧ
(1884—1919)
Каталіцкі святар заходняга
абраду, рэлігійны і грамадскі дзеяч,
удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX
ст., душпастыр
Нарадзіўся 12.10.1884 у в. Лінгі Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Філіп і Ганна (з дому Стэфано-вічаў) Буклярэвічы. Вучыўся ў гарадскім 2-класным вучылішчы пры Віленскім настаўніцкім інстытуце, якое паспяхова скончыў у чэрвені 1901 г. У 1-й Віленскай мужчынскай гімназіі здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня. З 1904 г. — у Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыi. Пасвячоны ў святары ў 1908 г. У гэтым жа годзе распачаў душпастырскую дзейнасць, працаваў адмiнiстратарам у парафіі Нараўка Сакольскага павета. З 1917 г. — адміністратар у мястэчку Іказнь Дзісенскага павета. Займаўся беларускай культурна-асветнай дзейнасцю, адкрываў беларускія школы. Прымаў удзел у з’ездзе каталіцкага духавенства Дзісенскага дэканата (6—7.8.1918), які выказаўся за шырокае адкрыццё ў дэканаце беларускіх школ «з мовай навучання беларускай». Удзельнікі з’езда падкрэслілі і той факт, што «абшар дзейнасьці Каталіцкай дэмакрацыі ў дэканаце ёсьць беларускі». У час ваенных падзей 1919 г. выступіў супраць бальшавіцкіх улад. За антыбальшавіцкую дзейнасць 27.6.1919 асуджаны на смерць. Расстраляны ў в. Бігосава на Віцебшчыне. Урачыста перапахаваны 24.3.1920 у Іказнi.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Directorium… Vilnensi;
PSB, III;
Stankiewicz A., 1929;
Dzwonkowski R., 1998.
АНТОН БЫЧКОЎСКI
(2-я пал. ХІХ ст. —?)
Культурна-грамадскi i рэлiгiйны свецкi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэдактар, выдавец
Нарадзiўся
ў 1887 г. (?) у в. Каробчыцы Сакольскага павета
Гродзенскай губ. Паходзiў
з сялянскай сям’i
Янкi Бычкоўскага. Скончыў 4-класную
мужчынскую гiмназiю ў г. Гродна. З верасня 1905 г. — клерык Вiленскай
духоўнай каталiцкай
семiнарыi. 17.3.1906 г.
падаў прашэнне аб выключэннi
яго з лiку семiнарыстаў
па асабiстых
прычынах. На пачатку 1910-х гадоў уключыўся ў
беларускi
нацыянальна-рэлiгiйных рух. Адзiн
з iнiцыятараў i
выдаўцоў першай нацыянальна-рэлiгiйнай
газеты «Bielarus».
На пасадзе яе рэдактара-выдаўца працаваў
больш года. На старонках выдання выступаў з
паэтычнымi
творамi.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Б»;
LVIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2521;
Bielarus (Вiльня). 1913. № 8.
ГЕНРЫК БЭТА
(1886–1965)
Каталіцкі святар заходняга абраду, магістр тэалогіі, прэлат Ломжынскай кафедральнай капітулы, канонік, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр і педагог. Як пісьменнік выступаў пад псеўданімам H.Biarozka
Нарадзіўся 7.11.1886. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Скончыў духоўную каталіцкую семінарыю ў Сейнах (1908). Прадоўжыў вучобу ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу (1908—1912). Пасвячоны ў святары 17.6.1911. З часоў вучобы ў Пецярбургу звязаны з беларускім культурна-нацыянальным і рэлігійным рухам. Сябра культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў у духоўнай акадэміі. Паводле сведчання А.Клімовіча «меў вялікі ўплыў на нацыянальнае ўсведамленьне адносных з ім беларускіх студэнтаў». Супрацоўнічаў з першай беларускай каталіцкай газетай «Bielarus» (1914). З 1919 г. працаваў на пасадзе прафесара ў дыяцэзіяльнай каталіцкай семінарыі ў г. Ломжа (Польша). Выкладаў Святое Пiсанне для студэнтаў-клерыкаў. Цэнзураваў кнiгi рэлiгiйнага зместу. З 1925 г. – на пасадзе рэктара духоўнай семінарыі. Віцэ-афіцыял Ломжынскай кафедральнай капітулы (з 26.4.1929). Сябра рады прасінадальных экзаменатараў. Напярэдадні Другой сусветнай вайны працаваў на пасадзе рэктара Місіянерскага інстытута ў Ломжы. Быў сталым падпісчыкам газеты «Chryscijanskaja Dumka». У гады вайны і ў пасляваенны час па-ранейшаму жыў і працаваў у Ломжы. Займаўся выкладчыцкай і душпастырскай дзейнасцю, гаспадарчымі і грамадскімі справамі. З 1952 г. служыў пробашчам у парафii Чыжаў Ломжынскай дыяцэзii. У 1956 г. абраны прасiнадальным экзаменатарам. Сябра Ломжынскай дыяцэзiяльнай гаспадарчай рады. Памёр 1.10.1965 г. Сваё разуменне і адносіны да беларускага нацыянальна-рэлігійнага руху прадставіў яшчэ на пачатку 20-х гадоў у адным з лістоў да вядомага дзеяча беларускага хрысціянскага руху А.Станкевіча. Падкрэсліваючы факт адраджэння Беларусі, ён пісаў: «Беларусы, як і кожны іншы народ, маюць права на адраджэнне. […] Рухам гэтым будуць кіраваць альбо сумленныя і ахвярныя людзі, альбо ашуканцы. Саветы несумненна выкарыстаюць гэты рух для сваіх мэт».
Крынiцы:
ЦНБ, ф. 4, воп. 1, спр. 138; ф. 5, воп. 1, спр. 1;
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 389;
Directorium... Mohiloviensi;
Elenchus…Lomzensis;
Krynica (Вільня). 1919. № 4; 1925. № 4;
Rocznik, 1972.
 КАСПАР ВАЛАДКЕВІЧ
(1891–1970)
Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 8.2.1891 у в. Слабада Віленскага пав. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Восіп і Іаанна (з дому Тышкевічаў) Валадкевічы. Скончыў гарадское 3-класнае вучылішча ў Ашмянах (1909). Па выніках экзаменаў у лістападзе 1911 г. атрымаў пасведчанне на званне аптэкарскага вучня ў навучальнай акрузе Пецярбурга. З 1912 г. вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Пасля яе заканчэння ў 1920 г. пасвячоны ў святары. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя ў Саколцы. У 1921—1928 гг. – пробашч у парафіі Маева. Прыхільнік Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця ў міжваеннае дваццацігоддзе на заходнебеларускіх абшарах. Прамаўляў казаннi на беларускай мове. Сярод парафіян, дарослых і моладзі распаўсюджваў беларускія свецкія і рэлігійныя выданні. На пачатку ліпеня 1921 г. быў абвінавачаны польскімі ўладамі ў антыдзяржаўнай дзейнасці паводле артыкулаў 129 і 130 Крымінальнага кодэксу Польскай Рэспублiкi. Следства па яго справе, якое вяла пракуратура Акруговага суда ў Вільні, скончылася 26.10.1923 апраўданнем. У 1929—1933 гг. працягваў выконваць святарскія абавязкі ў Малой Бераставіцы. З 1934 г. – на пасадзе пробашча ў мясцовасцi Квасаўка. У перадваенныя гады служыў у парафіі Анжадаў. Памёр у 1970 г.
Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «B»;
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 71;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Spis kosciolow, 1973; 1979.
 ВАСIЛЬ
(1900—1970)
Праваслаўны святар, іерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай
царквы (БАПЦ), доктар багаслоўя, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч беларускага замежжа, удзельнiк беларускага хры-сцiянскага руху ХХ ст. У свецкiм жыццi — Уладзiмiр Тамашчык
Нарадзiўся 15.4.1900 у в. Вялiкiя Азярыны Гродзенскага пав. Паходзiў з сям’i праваслаўных беларусаў: бацькi — Данiла i Марыя (з дому Жанеўскiх) Тамашчыкi. Скончыў пачатковую школу ў в. Вялiкiя Азярыны. У 1913 г. з сям’ёй пераехаў у маёнтак Дубляны недалёка ад мястэчка Вялiкая Бераставiца. Вучыўся ў г. Гродна. У час Першай сусветнай вайны з наблiжэннем фронту з сям’ёй эвакуiраваўся ўглыб Расii. Са снежня 1915 г. жыў у Омску, дзе скончыў сярэднюю школу (1920). У 1921 г. разам з сям’ёй вярнуўся на Беларусь. Адбудаваў з братамi зруйнаваны вайной маёнтак у Дублянах. Да беларускага нацыянальна-адраджэнскага руху далучыўся ў 20-я гады пад уплывам заходнебеларускага перыядычнага друку i выступленняў беларускiх паслоў на пасяджэннях у сейме Польскай Рэспублiкi. У 1927 г. арыштаваны польскiмi ўладамi, беспадстаўна абвiнавачаны ў антыдзяржаўнай дзейнасцi i прыгавораны да 3 гадоў турмы. З 1930 г. — у Чэхаславакii. Вучыўся ў Пражскiм полiтэхнiчным iнстытуце на агранамiчным факультэце. Пасля заканчэння вучобы ў 1934 г. быў запрошаны на пасаду асiстэнта ў Пражскi iнстытут заалогii. Адначасова з навуковай працай браў удзел у грамадскiм жыццi беларускай эмiграцыi. Пэўны час працаваў сакратаром старшынi Рады Беларускай Народнай Рэспублiкi В.Захаркi. У гады Другой сусветнай вайны, пасля акупацыi Беларусi нямецкiмi войскамi, на кароткi час вярнуўся ў Дубляны. Пазней пераехаў у Беласток, дзе ўключыўся ў беларускую грамадска-культурную працу. Працаваў намеснiкам рэдактара беларускай газеты «Новыя дарогi». З 1944 г. — у эмiграцыi. З сярэдзiны 40-х гадоў жыў i працаваў у Мюнхене. Быў абраны старшынёй Цэнтральнага беларускага камiтэта ў Германii. Як «нацыянальную здраду» ацанiў пераход епiскапаў БАПЦ у Рускую зарубежную праваслаўную царкву. Пастрыгся ў манахi i прыняў iмя Васiль 23.4.1949 у г. Констанц (Германiя). Вышэйшымi духоўнымi iерархамi Украiнскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ўзведзены ў сан епiскапа ў беларускай царкве св. Мiкалая ў г. Розенгайм (19.12.1949). У 1951 г. скончыў Украiнскую багаслоўскую акадэмiю ў эмiграцыi. На свяшчэнным Саборы епiскапаў БАПЦ у гэтым жа годзе абраны адмiнiстратарам БАПЦ у ЗША, Канадзе i Еўропе. З 2-й паловы 1951 г. — у ЗША. Стала жыў у Нью-Йорку, дзе арганiзаваў царкоўна-рэлiгiйны i адмiнiстрацыйны цэнтр епiскапата БАПЦ у Паўночнай Амерыцы. Удзельнiчаў у беларускiм грамадска-культурным жыццi на эмiграцыi. Некаторы час узначальваў Беларускi iнстытут навукi i мастацтва. Быў сябрам Беларуска-амерыканскага задзiночання. Выступаў з малiтвамi ў Сенаце ЗША у сувязi з гадавiнамi абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі. Быў асабiста знаёмы з прэзiдэнтамi ЗША Л.
Джонсанам i Р.Нiксанам. Садзейнiчаў арганiзацыi новых прыходаў БАПЦ, функцыянаванню суботнiх i ня-дзельных школ беларусаведы. Памёр 9.6.1970 у Нью-Йорку.
Крынiцы:
Беларус (Нью-Йорк). 1970. № 159; 1980. № 279;
Кiпель В.
 AЛЯКСАНДР ВЕРНІКОЎСКІ
(1884–1994)
Праваслаўны святар, протаіерэй, кандыдат багаслоўя, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэлігійны і культурны дзеяч, педагог
Нарадзіўся 25.7.1884 у Вільні. Паходзіў з сям’і Льва Вернікоўскага, псаломшчыка Віленскага Прачысценскага сабора. У 1893—1897 гг. вучыўся ў Замкавым 2-класным прыходскім вучылішчы. Скончыў Віленскае Андрэеўскае духоўнае вучылішча (1901). Пазней вучыўся ў Мінскай духоўнай семінарыі (1901—1907). З чэрвеня 1907 г. – канцылярскі служачы Віленскай філіі Дзяржаўнага банка. Праз год прызначаны псаломшчыкам у царкву Казанскага пяхотнага юнкерскага вучылішча (5.5.1908). 25.8.1909 паступіў у Казанскую духоўную акадэмію, якую закончыў са ступенню кандыдата багаслоўя. Са жніўня 1914 г. – канцылярскі служачы Казанскай кантрольнай палаты. Напрыканцы таго ж года прызначаны на пасаду намесніка інспектара Тульскай духоўнай семінарыі, дзе адначасова выкладаў нямецкую і французскую мовы. У лютым 1922 г. вярнуўся ў Заходнюю Беларусь. Працаваў псаломшчыкам Нараўскай царквы Белавежскага павета Гродзенскай губ. У 1922—1923 гг. – дырэктар беларускай гімназіі ў г. Радашковічы Віленскай губ. З 16.10.
1923 – настаўнік гісторыі, царкоўных спеваў і беларускай мовы ў Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі. Пэўны час жыў у Беластоку, а пазней пераехаў у Мінск. Служыў настаяцелем Свята-Петрапаўлаўскай царквы на Нямізе. У жніўні 1944 г. прымаў удзел у сходзе духавенства, дзе выступіў з асуджэннем «камуністычных парадкаў». Арыштаваны савецкімі ўладамі 3.1.1945. Пяць гадоў правёў у канцэнтрацыйных лагерах на Урале, у Сібіры і Казахстане. На Беларусь вярнуўся ў 1950 г. Служыў настаяцелем у м. Дварэц (Дзятлаўскага раёна) і ў м. Леніна Слуцкага раёна, дзе выйшаў на пенсію. Пераехаў да сына Святаслава ў г. Орша. Памёр 6.7.1994.
Крынiцы:
Прыватны архіў С.Вернікоўскага;
LCVA, ф. 220, воп. 1, спр. 172;
Синодик.
 ФЁДАР ВЕРНІКОЎСКІ
(1861 — пасля 1935)
Грамадска-палітычны і свецкі праваслаўны дзеяч, адзін з ініцыятараў і ўдзельнікаў беларусізацыі праваслаўнай царквы ў міжваеннае дваццацігоддзе ў Заходняй Беларусі
Нарадзіўся ў мястэчку Дудзічы Ігуменскага павета Мінскай губ. Паходзіў з сям’і псаломшчыка Міхаiла Вернікоўскага. Вучыўся ў духоўным вучылішчы і праваслаўнай семінарыі ў Мінску. Пазней – у Пецярбургскім тэхналагічным інстытуце. Працаваў у Сялянскiм пазямельным банку, Заходняй экспедыцыi па асушцы палескiх балот i арашэннi паўднёвых зямель, Міністэрстве земляробства і дзяржаўнай маёмасці Ра-сійскай імперыі. У 1906 г. – кансультант-дарадчык камісіі па зямельным паляпшэнні гаспадаркі ў 1-й Дзяржаўнай думе. Пасля выхаду ў адстаўку жыў у Мінску. На правах сябра быў абраны ў Мінскую гарадскую думу. Далучыўся да беларускага нацыянальна-адраджэнскага руху пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. Працаваў скарбнікам Мінскага беларускага народнага прадстаўніцтва (снежань 1917 – красавік 1918). Абраны ў харчовую i фiнансавую камiсii на 2-й сесii Рады Беларускай Народнай Рэспублiкi (БНР; 1.5.1918). У першым урадзе БНР пад кіраўніцтвам Р.Скірмунта займаў пасаду дзяржаўнага скарбніка. Быў прызначаны народным сакратаром гандлю i прамысловасцi. Са снежня 1918 г. жыў у Вільні. Пазней пераехаў у Гродна, дзе на правах сябра ўваходзіў у Беларускі нацыянальны камітэт і ў Цэнтральную Беларускую раду Віленшчыны і Гродзеншчыны. Са жніўня 1919 г. – у Часовым Беларускiм нацыянальным камітэце ў Мінску. Выконваў абавязкі дарадчыка і адказнага за ўзаемакантакты з Царкоўнай радай Мінскай праваслаўнай епархіі. З 1921 г. – у Вільні. Працаваў у заходнебеларускіх грамадска-культурных, рэлігійных і палітычных арганізацыях. У 1928—1929 гг.— рэдактар газеты «Грамадзянiн». Адзін з актыўных удзельнікаў беларусізацыі праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі, iнiцыятар выдання i першы рэдактар беларускага праваслаўнага часопiса «Сьветач Беларусi». У 1930 г. у Вiльнi на канферэнцыi прадстаўнiкоў беларускiх праваслаўных арганiзацый абраны старшынёй Беларускага праваслаўнага камiтэта па беларусiзацыi царквы.
Крынiцы:
Архiвы БНР;
ЭГБ, II.
ЮРЫЙ ВЕСЯЛКОЎСКI
(нар. 1924)
Культурна-грамадскi i праваслаўны свецкi дзеяч беларускага замежжа ў Вялiкабрытанii, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., гiсторык, рэдактар, публiцыст
Нарадзiўся 2.1.1924 у мястэчку Новы Свержань. Паходзiць з сям’i праваслаўных беларусаў: бацькi — Мiкалай i Соф’я Весялкоўскiя. Пачатковую адукацыю атрымаў дома i ў польскай школе. З прыходам у Заходнюю Беларусь савецкіх войск (1939) вучыўся ў сярэдняй школе. З 1942 г. — студэнт Беларускай настаўнiцкай семiнарыi ў Нясвiжы. Пазней накіраваны ў афiцэрскую школу Беларускай краёвай абароны. Улетку 1944 г. эвакуiраваны з iншымi выхаванцамi афiцэрскай школы ва Усходнюю Прусiю. Адтуль быў накiраваны на фронт у Заходнюю Францыю. Напрыканцы верасня 1944 г. перайшоў на бок французскiх партызанаў. Пазней быў iнтэрнiраваны амерыканскiмi вайсковымi ўладамi. Знаходзiўся ў польскiм вайсковым лагеры ў г. Марсель. З 27.12.1944 — у польскiм войску. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны трапiў у Вялiкабрытанiю. Вучыўся ў польскай гiмназii ў г. Мадэн, дзе пазнаёмiўся з беларускiм дзеячам В.Грышкевiчам. Прымаў удзел у дзейнасцi Згуртавання беларусаў Вялiкай Брытанii. Пасля дэмабiлiзацыi з польскага войска ў лiстападзе 1948 г. пераехаў у Лондан. Уступiў у Хрысцiянскае аб’яднанне беларускiх работнiкаў (ХАБР), дзе ўзначалiў рэдакцыю часопiса «Аб’яднанне». Выйшаў з ХАБР у 1962 г. пасля канфлiкту з беларускiм палiтычным дзеячам Р.Астроўскiм. З 1974 г. рэдагаваў беларускi праваслаўны царкоўна-рэлiгiйны часопiс «Званiца». Актыўна супрацоўнiчае з беларускiмi перыядычнымi выданнямi ў эмiграцыi i Польшчы. Выступае з артыкуламi гiстарычнага i рэлiгiйнага характару. Найбольш шырока яго публiцыстычная дзейнасць была прадстаўлена на старонках двухмесячнiка «Voice of Time» («Голас часу»), рэдактарам якога ён быў з 1989 г. Як адзначае беларускi гiсторык з Польшчы А.Мiрановiч, у адносiнах да беларускага унiяцка-мiсiянерскага асяродка ў Лондане i яго прыхiльнiкаў быў у апазiцыi. Аўтар шэрагу кнiг, прысвечаных праблемам праваслаўя, гiсторыi Беларусi ХХ ст. («Дарога рымскiх папаў на Усход», 1992; «Што прывяло Армiю Краёву на Беларусь», 1995; «Беларусь у Першай сусветнай вайне», 1996).
Крынiцы:
Bialoruskie Zeszyty Historyczne (Беласток). 1996. № 2.
 ВІКТАР ВОЙТАНКА
(1912—1972)
Праваслаўны святар, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., доктар медыцыны. У эміграцыі —
Васілеўскі.
Нарадзіўся 6.11.1912 у фальварку Мачульня Навагрудскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сям’і праваслаўных беларусаў: бацькі – Сцяпан (праваслаўны святар) і Філамена (з дому Рахавецкіх) Войтанкі. Скончыў пачатковую школу ў мястэчку Дварэц і чатыры класы гімназіі ў Навагрудку. З пераводам бацькі ў прыход у мясцовасці Ястрабль і Жалязніца Баранавіцкага павета (?) працягваў вучобу ў гімназіі імя Тадэвуша Рэйтана ў Баранавічах. Пасля яе заканчэння ў 1931 г. паступіў на медыцынскі факультэт Віленскага універсітэта імя Стафана Баторыя. Браў удзел у дзейнасці Беларускага студэнцкага саюза і акадэмічнага гуртка беларусаведы. З восені 1937 г. служыў у польскім войску. Год правёў у «санітарнай падхаранжоўцы», а наступныя шэсць месяцаў – у вайсковым шпіталі ў г. Торунь. Пасля дэмабілізацыі ўвесну 1939 г. здаў выпускныя экзамены ва універсітэце і атрымаў дыплом доктара медыцыны. На пачатку Другой сусветнай вайны зноў быў мабілізаваны, але ў хуткім часе, у сувязі з акупацыяй Польшчы нямецкімі войскамі, вярнуўся ў родныя мясціны. З прыходам у Заходнюю Беларусь савецкай улады жыў з сям’ёй у Баранавічах. Працаваў загадчыкам дзіцячай паліклінікі і ўрачом хуткай дапамогі. На пачатку 1941 г. знаходзіўся ў Мінску на курсах па ўдасканаленні ўрачоў-педыятраў. Пасля акупацыi Беларусi нямецкiмi войскамi арганізаваў у Баранавічах медыцынскую школу з урачэбным, фармацэўтычным і адміністрацыйным аддзеламі. Звяртаўся да акупацыйных улад з просьбамі аб вызваленні з лагераў для ваеннапалонных беларусаў. Прыкладаў намаганні, каб не дапусціць вывазу ў Германію беларускай моладзі. У 1943 г. па загадзе нямецкіх акупацыйных улад быў пераведзены на пасаду акруговага ўрача ў Слонім. З 1944 г. – у эміграцыі. Спачатку знаходзіўся ў Германіі. Жыў у гарадах Людвігсбург і Зальгаў. Працаваў урачом на суднах, якія ў 1948—1950 гг. перавозілі эмігрантаў-бежанцаў у ЗША і Аўстралію. Пасля капітуляцыі Германіі імкнуўся «не дапусціць да пераходу беларускіх праваслаўных епіскапаў у Рускую зарубежную праваслаўную царкву». На правах прадстаўніка ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі сустракаўся з украінскім епіскапам Сяргеем і звярнуўся да яго з прапановай узначаліць Беларускую аўтакефальную праваслаўную царкву (БАПЦ). Вынікам перамоў стала скліканне 5.6.1948 у г. Констанц (Германія) сабора, на якім было абвешчана аднаўленне БАПЦ. У 1950 г. з сям’ёй пераехаў у ЗША. Прайшоў медыцынскую стажыроўку ў Джэрсі-Сіці. Працаваў урачом у Нью-Йорку і ў Фэйр-Гевен (штат Нью-Джэрсі). У 1960 г. атрымаў ліцэнзію на права займацца ўласнай медыцынскай практыкай. Прайшоў двухгадовую анестэзіялагічную спецыялізацыю і да 1968 г. працаваў у мясцовасці Пасэйк (штат Нью-Джэрсі). Пасля смерці бацькі, мітрафорнага протаіерэя БАПЦ Сцяпана Войтанкі, прыняў рашэнне стаць святаром. Рукапаложаны ў духоўны сан 15.6.1969 у Нью-Йорку архіепіскапам Васілём. Выконваў святарскія абавязкі ў прыходзе Жыровіцкай Божай Маці ў Гайленд-Парку. Прымаў удзел у грамадска-культурным жыцці беларускага замежжа ў ЗША. Сябра Вялікалітоўскага навуковага таварыства імя Францішка Скарыны, у якім займаў пасаду скарбніка. Памёр 25.4.1972. Пахаваны на беларускіх могілках у Іст-Брансуіку.
Крынiцы:
Вiнiцкi А.;
Голас царквы (Нью-Йорк). 1972. № 36;
Беларус (Нью-Йорк). 1972. № 182; 1977. № 241;
Малецкi Я.;
Кіпель В.
 СЦЯПАН ВОЙТАНКА
(1886—1968)
Праваслаўны святар, мітрафорны протаіерэй, рэлігійны дзеяч Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ) у эміграцыі
Нарадзіўся 28.10.1886. Паходзіў з сялянскай сям’і праваслаўных беларусаў: бацькі – Парфірый і Ефрасіння Войтанкі. Скончыў пачатковую школу. Паспяхова здаў экзамены ў гімназію, аднак з-за матэрыяльных цяжкасцей ад вучобы адмовіўся. Веды здабываў самаадукацыяй і прыватнымі заняткамі. З 18-гадовага ўзросту працаваў настаўнікам у в. Карыца-Рабкі на Навагрудчыне. Пазней кіраваў царкоўным хорам у Зэльве. Пры Гродзенскай кансісторыі вытрымаў экзамен на дыякана. У гады Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў войска. Служыў пісарам. Паводле дэкрэта, выдадзенага ўрадам Керанскага, быў адкліканы з войска як настаўнік. Працаваў у Сакаловічаўскай школе Сенненскага павета Віцебскай губ. Рукапаложаны ў сан святара 2.8.1918 у Гродне. У 30-я гады – настаяцель Марозавіцкага прыхода на Гродзеншчыне. У 1938 г. звольнены Гродзенскай кансісторыяй «за супраціў паланізацыі праваслаўнай царквы» і за ўдзел сына Віктара ў віленскіх беларускіх арганізацыях. З 1944 г. – у эміграцыі. Напрыканцы 40-х гадоў уключыўся ў царкоўна-рэлігійнае жыццё. Прымаў удзел у скліканні ў 1948 г. Констанцкага сабора і аднаўленні БАПЦ. Служыў настаяцелем прыхода Жыровіцкай Божай Маці ў Гайленд-Парку (штат Нью-Джэрсі, ЗША). Апошнія гады святарства правёў у прыходзе БАПЦ у Нью-Брансуіку. Памёр 26.6.1968. Пахаваны на могілках у Іст-Брансуіку.
Крынiцы:
Вiнiцкi А.;
Беларус (Нью-Йорк). 1968. № 173;
Кіпель В.
ЯНКА ВЯРСОЦКІ
(1888—1937)
Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр
Нарадзіўся 17.2.1888 у мястэчку Гальшаны Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў: бацькі – Янка і Ганна (з дому Сініцкіх) Вярсоцкія. Вучыўся ў Ашмянскім гарадскім 3-класным вучылішчы (1904—1908). Пасля яго заканчэння паспяхова вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Пецярбургскай навучальнай акругі (6.4.1909). У 1910—1915 гг. вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу, дзе наведваў культурна-асветны гурток беларускіх студэнтаў-клерыкаў. У 1915 г. пасвячоны ў святары. Працаваў вікарыем парафіі св. Тройцы ў Мінску і Смаленску. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. У Мінску ўдзельнічаў ў працы 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў (24—25.5.1917) і прысутнічаў на Усебеларускім кангрэсе ў снежні 1917 г. Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. З 1919 г. – адміністратар парафіі Забялы Дрыса-Себежскага дэканата Віцебскай губ. Арыштаваны 8.8.1927 органамі савецкай бяспекі. Абвінавачаны ў антысавецкай дзейнасці. Асуджаны на тры гады лагераў. З 1.1.1928 – на Салаўках. Пасля заканчэння тэрміну зняволення зноў арыштаваны і высланы ў г. Алма-Ата (Казахстан). У высылцы прыгавораны да вышэйшай меры пакарання (11.12.1937). Расстраляны 22.12.1937 у турме НКУС Алма-Аты.
Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2169а;
Directorium... Mohiloviensi;
Elenchus… Mohiloviensis;
Усходняя Беларусь;
Chryscijanskaja Dumka. 1934. № 4, 11; 1936. № 8;
Stankievic A., 1939;
Dzwonkowski R., 1998.
|
Польскі аўкцыён
