ІЗЯСЛАЎ

(нар. 1926)

Праваслаўны святар, іерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ), рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч беларускага замежжа. У свецкім жыцці — Іван Бруцкі




Нарадзіўся 22.1.1926 у с. Белавуша на Століншчыне. Паходзіць з сялянскай сям’і: бацькі — Даніла і Марыя (з дому Стэмпкоўскіх) Бруцкія. У 1933 — 1939 гг. вучыўся ў польскай пачатковай школе. З прыходам у Заходнюю Беларусь савецкіх войскаў, нягледзячы на арышт бацькі і яго высылку ў Сібір, прадоўжыў вучобу ў школе. У гады Другой сусветнай вайны быў вывезены на прымусовую працу ў Германію (май 1943). Знаходзіўся ў «остарбайтарскім» лагеры ў мясцовасці Фленсбург. У пасляваенны час жыў у перасыльным украінскім лагеры ў г. Гановер, дзе ўвесну 1947 г. скончыў гімназію з атэстатам сталасці. З 1947 г. — у Канадзе. Скончыў Манітобскі універсітэт у г. Вініпег (1954). Некаторы час працаваў інжынерам дарожнага аддзела ў правінцыі Антарыо (1954— 1962). У 1957 г. быў абраны старшынёй Згуртавання беларусаў Канады. З 1962 г. — у ЗША. Жыў і працаваў у г. Дэтройт (штат Мічыган) і Лос-Анджэлес (штат Каліфорнія). Браў удзел у дзейнасці аддзела Беларуска-амерыканскага Задзіночання і Камітэта паняволеных народаў. Напрыканцы 1969 г. пераехаў у г. Кліўленд (штат Агайо). З 70-х гадоў— дзеяч беларускага царкоўна-рэлігійнага руху ў эміграцыі. Сябра рады БАПЦ. У 1972 г. ўдзельнічаў у працы сабора БАПЦ у Гайленд-Парку. Рукапаложаны ў сан святара ў 1979 г. Вучыўся ва Украінскай праваслаўнай семінарыі ў г. Баўнд Брук. Адначасова выконваў святарскія абавязкі ў парафіі БАПЦ у Гайленд Парку. 22.1.1981 прыняў сан епіскапа і манаскае імя Ізяслаў. На 3-м саборы БАПЦ узведзены ў сан мітрапаліта. Супрацоўнічае з беларускім эмігранцкім перыядычным друкам («Беларускі Голас», «Царкоўны пасланец»). 

Крынiцы:
Голас царквы (Нью-Йорк). 1985. № 57; 1986. № 57, 58; 
Царкоўны пасланец (Самерсэт). 1995. ІІІ/37/47/; 
БелЭн, VІІ. 

НІКАДЗІМ КАВАЛЕЎСКІ

(1888 – пасля 1939)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 1.1.1888 у мясцовасці Грабава Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі – Сямён і Марыяна (з дому Грыжанёвых) Кавалеўскія. Атрымаў хатнюю адукацыю. У 1905 г. скончыў Сакольскае гарадское 3-класнае вучылішча. Прадоўжыў вучобу ў рэальным вучылішчы Цесарэвiча Аляксея ў Гродне. З 1910 г. – на 1-м курсе Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Прымаў удзел у дзейнасці культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў. Выбыў 12.11.1911 з 2-га курса ў сувязі з пераходам у свецкае званне для паступлення на вайсковую службу. На пачатку 1914 г. выказаў жаданне вярнуцца ў лік выхаванцаў семінарыі. Пасвячоны ў святары 26.5.1918. Душпастырскую дзейнасць распачаў у гэтым жа годзе на пасадзе вікарыя ў г. Кобрын. З 1921 г. – пробашч у г. Картуз-Бяроза. У 2-й палове 30-х гадоў кіраваў спачатку Пружанскім, а пазней Ціханавецкім дэканатамі Пінскай дыяцэзіі. З часоў вучобы ў Вiленскай духоўнай каталiцкай семiнарыi звязаны з беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «К»;
LCІA, ф. 604, воп. 5, спр. 7799, 8297;
Catalogus…Vilnensis;
Elenchus… Pinscensis;
Krynica (Вільня). 1925. № 3. 

РОБЕРТ ВАН КАВЭЛЯРТ 
ДЭ УІЛЬС

(1906—1986)

Каталіцкі святар усходняга абраду, манах-бенедыкцінец, рэлігійны і культурны дзеяч беларускага замежжа ў Бельгіі

Нарадзіўся 19.5.1906. Паходзіў з вядомай у Бельгіі фламандскай сям’і Кавэляртаў дэ Уільс, з якой выйшлі вядомыя палітыкі і рэлігійныя дзеячы, журналісты. З 1948 г. звязаны з беларускім культурна-нацыянальным рухам у эміграцыі. У 1949 г. абраны сакратаром Дапамогавага камітэта беларускіх студэнтаў. Удзельнік Кангрэса Цэнтра беларускіх акадэмічных арганізацый (23.10.1949). Вёў душпастырскую дзейнасць у асяродках беларускіх рабочых у г. Лёвен. З пачатку 50-х гадоў – адміністратар і духоўны куратар беларускіх студэнтаў у Лёвенскiм каталіцкім універсітэце. Садзейнічаў папулярызацыі беларускай музычнай творчасці ў Бельгіі. Спрыяў выданню грампласцінак з запісамі рэпертуару беларускага Лёвенскага хору пад кіраўніцтвам Міколы Равенскага. Падтрымліваў шырокія кантакты з беларускімі эмігранцкімі палітыкамі, свецкімі і рэлігійнымі дзеячамі (Ч.Сіповіч, М.Равенскі, А.Смаршчок, М.Абрамчык і інш.). Садзейнічаў арганізацыі ў Лёвене прыхода Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Памёр у 1986 г.

Крынiцы:
Бацькаўшчына (Мюнхен). 1956. № 21;
Рагуля Б.;
Беларус (Нью-Йорк). 1986. № 333.

IВАН КАРЧЫНСКI

(2-я пал. ХІХ ст.—?)

Праваслаўны святар, протаiерэй Гродзенскай епархii, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., публiцыст

Удзельнiчаў у працы Маскоўскага царкоўнага сабора ў 1917—1918 гг. Звязаны з беларускiм царкоўна-рэлiгiйным i грамадска-культурным рухам. На правах сябра ўваходзiў у склад Гродзенскай беларускай управы (1918—1919). Прымаў удзел у дзейнасцi арганiзацыйнага Камiтэта па склiканнi краёвага беларускага з’езда Гродзеншчыны. Уваходзiў у склад Лiтоўскай Тарыбы. Аказваў падтрымку беларускiм каталiцкiм святарам, садзейнiчаў у правядзеннi набажэнстваў на беларускай мове. Быў звязаны з беларускiмi эсэрамi. Праследаваўся польскiмi вайсковымi ўладамi. У жнiўнi 1919 г. арыштаваны i адпраўлены ў Кракаў. Справаю яго вызвалення займалiся Брытанская ваенная мiсiя ў г. Коўна i ваеннае прадстаўнiцтва Вялiкабрытанii ў Вiльні (31.1—20.2.1920). У нацыянальна-рэлiгiйнай дзейнасцi выступаў за шырокую беларусiзацыю праваслаўнай царквы на Беларусi. Аўтар брашуры «Чаго чакаць Беларусам, асаблiва праваслаўным, ад Польшчы».

Крынiцы:
Усходняя Беларусь;
Архiвы БНР.

ЮРЫЙ КАШЫРА

(1904—1943)

Каталіцкі святар заходняга абраду, манах-марыянін, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 4.4.1904 у в. Александрова Дзiсенскага павета Вiленскай губ. Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і: бацькі — Тадэвуш і Марыя Кашыры. У 1922 г. прыняў каталіцтва. З 1925 г. – у Друйскім кляштары айцоў марыянаў. У гэтым жа годзе ўступіў у навіцыят. Пазней скончыў мясцовую гімназію пры кляштары. У 1930 г. прыняў манаства i быў накiраваны на далейшую вучобу ў Рым. Аднак па прычыне кліматычных умоў у хуткім часе вярнуўся на радзіму. На працягу 1936 г. – суперыёр Беларускага дома марыянаў у Вільні. Пазней выкладаў Закон Божы ў Друйскай гімназіі. Прыхільнік Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. Па загадзе польскіх улад у чэрвені 1938 г. дэпартаваны разам з іншымі беларускімі святарамі і клерыкамі з Друі ў Польшчу. Пасвячоны ў святары 20.6.1939 у Вiльнi. У гады Другой сусветнай вайны вёў душпастырскую дзейнасць на Віцебшчыне ў в. Росіца. Спалены разам з вернікамі (католiкамi i праваслаўнымi) 18.2.1943 у Росіцы пад час нямецкай карнай экспедыцыі.

Крынiцы:
Catalogus... Vilnensis;
Божым шляхам (Лондан). 1971. № 5;
ЭГБ, IV. 

АНТОНІЙ КІРКЕВІЧ

(1871—1937)

Праваслаўны святар, протаіерэй Мiнскай епархii, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэлігійны дзеяч

Нарадзіўся ў 1871 г. ў беларускай праваслаўнай сям’і Паўла Кіркевіча. Скончыў духоўную праваслаўную семiнарыю. Служыў у Мінскім кафедральным саборы (1926). Удзельнiк з’езда прадстаўнiкоў праваслаўнай iерархii, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (9—10.7.1927). Адзін з ініцыятараў стварэння Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. У 2-й палове 30-х гадоў служыў у царкве св. Марыі Магдаліны ў Мiнску. Абвінавачаны савецкімі ўладамі ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Арыштаваны 28.7.1937. Прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 1.11.1937 у Мінску.

Крынiцы:
ЦГИА, ф. 2786, воп. 1, спр. 165;
Синодик;
Мартос А. 1966. 

КАНСТАНЦІН КІСЛЫ

(1898 – 1980)

Праваслаўны свецкі і культурна-грамадскі дзеяч беларускага замежжа, рэлігійны музыколаг і кампазітар, дырыжор царкоўных і свецкіх хароў

Нарадзіўся 25.5.1898 у мясцовасці Лянчыцы Лянчыцкага павета Калішскай губ. Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і. Пачатковую адукацыю атрымаў у г. Каліш. З пачаткам Першай сусветнай вайны разам з бацькамі эвакуіраваўся ў г. Марыупаль, дзе паступіў у мясцовую настаўніцкую семінарыю. У час вучобы на занятках прафесара музыкі кампазітара Салаўёва выявіў музычныя здольнасці. У сувязі з мабілізацыяй у войска выкладчыка музыкі кіраўніцтвам семінарыі ў 1918 г. прызначаны выкладчыкам спеваў і кіраўніком хору ў настаўніцкай семінарыі. На першым канцэрце хор пад кіраўніцтвам маладога дырыжора выканаў і дзве беларускія песні («Чаму ж мне не пець» і «Ці свет, ці світае»). Дзякуючы маці, якая зарэгістравала сям’ю ў Беларускім камітэце Марыупаля, упершыню пазнаёміўся з беларускім нацыянальна-адраджэнскім рухам. У 1918 г. скончыў настаўніцкую семінарыю. Пачатак грамадзянскай вайны ў Расіі і ваенныя дзеянні закінулі яго ў Турцыю, дзе ён жыў пэўны час у мясцовасці Сан-Стэфана недалёка ад Канстанцінопаля. У 1921 г. вярнуўся ў Заходнюю Беларусь. Жыў у Слоніме, дзе арганізаваў царкоўны хор пры Праабражэнскім саборы. Адначасова стварыў мясцовы свецкі хор. У 1933 г. пераехаў у Беласток. Арганізаваў школьны царкоўны хор пры саборы св. Мікалая, а таксама свецкі хор пры Таварыстве беларускай школы. У 2-й палове 30-х гадоў на іх аснове быў створаны агульны хор. Нягледзячы на перашкоды з боку дзяржаўна-адміністрацыйных улад, ён шырока ўводзіў у рэпертуар беларускія песні і арганізаваў некалькі публічных канцэртаў. З прыходам у Заходнюю Беларусь Чырвонай Арміі быў арыштаваны органамі бяспекі. Знаходзіўся ў канцэнтрацыйным лагеры. У ліпені 1941 г. вярнуўся ў Беласток. Уключыўся ў беларускую культурна-асветную справу. Наладзіў кантакты з Беларускім камітэтам у Беластоку і аднавіў свой колішні хор. З 1942 г. выступаў з публічнымі канцэртамі. У хуткім часе хор быў перайменаваны ў Ансамбль беларускай песні і танца. У гарадах і вёсках шырока прапагандаваў музычна-песенную спадчыну беларускага народа. З чэрвеня 1944 г. – у эміграцыі. Пэўны час жыў у Германіі. Пазней, у 1948 г., перабраўся ў Бельгію, дзе працаваў на вуглездабывальнай шахце. Пасля смерці вядомага беларускага кампазітара Міколы Равенскага быў запрошаны на пасаду дырыжора студэнцкага Ансамбля беларускай песні і танца ў г. Лёвен. Шырока папулярызаваў беларускую песню ў Заходняй Еўропе. З ансамблем выступаў у Бруселі, Лондане, Парыжы, Кёльне і Боне. З мая 1956 г. – у ЗША. Жыў у г. Кліўленд, дзе прымаў удзел у беларускім культурна-грамадскім жыцці. У якасці дырыжора супрацоўнічаў з беларускімі царкоўнымі і свецкімі харамі. У 50-я гады прымаў удзел у рэарганізацыі кліўлендскага хору беларускай моладзі ў жаночы ансамбль «Васількі». У Кліўлендзе адкрыў уласную інструментальна-музычную студыю. Цяжка хварэў. Вярнуўся ў Беласток, дзе 8.1.1980 памёр.

Крынiцы:
Бацькаўшчына (Мюнхен). 1958. № 20;
Голас Царквы (Нью-Йорк). 1980. № 53;
Кіпель В.;
Рагуля Б.  

АДОЛЬФ КЛІМОВІЧ

(1900—1970)

Культурна-грамадскі і рэлігійны свецкі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., палітык, выдавец, публіцыст

Нарадзіўся 7(13?).4.1900 г. у в. Казаноўшчына (паводле іншых крыніц – у в. Клюшчаны) Свянцянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. У 1921 г. скончыў Віленскую беларускую гімназію. Прадоўжыў вучобу ў Чэхаславакіі, у Вышэйшай школе інжынераў сельскай і лясной гаспадаркі ў Празе (1922—1928). Дзеяч беларускага студэнцкага руху. У гады вучобы – кіраўнік Беларускай грамады ў Празе і загадчык аддзела міжнародных зносін у Аб’яднанні беларускіх студэнцкіх арганізацый. У складзе беларускай дэлегацыі ўдзельнічаў у 5-м Уніяцкім кангрэсе ў Велеградзе (Чэхаславакія, 20—24.7.1927). Пасля вяртання ў Вільню працаваў на культурна-грамадскай і рэлігійнай ніве. Відны дзеяч Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. У 1928—1936 гг. узначальваў гаспадарчае аддзяленне Беларускага iнстытута гаспадаркі і культуры. Працаваў у Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў Беларускага каталіцкага выдавецтва ў Вільні. Супрацоўнічаў з заходнебеларускім свецкім і рэлігійным перыядычным друкам («Chryscijanskaja Dumka», «Маладое жыцьцё»). У 1932—1939 гг. рэдагаваў і выдаваў гаспадарчы часопіс «Самапомач». З 1934 г. – кіраўнік Беларускага нацыянальнага прадстаўніцтва ў Польшчы. У 1938 г. быў дэпартаваны з Вільні польскімі ўладамі. Садзейнічаў выданню газеты «Bielaruskaja krynica» (1939—1940). У гады Другой сусветнай вайны прадоўжыў беларускую грамадска-палітычную і культурную дзейнасць. Пэўны час працаваў у Беларускай народнай самапомачы ў Лідзе. У 1952 г. арыштаваны органамі бяспекі. Ваенным трыбуналам Маскоўскай ваеннай акругі 28.2.1953 прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Праз месяц расстрэл быў заменены на 25 гадоў лагераў. Вярнуўся ў Вільню ў 1956 г. У апошнія гады жыцця працаваў над біяграфічным слоўнікам беларускіх рэлігійных, культурных і палітычных дзеячаў. Памёр 24.10.1970 у Вільні. Пахаваны на парафіяльных могілках у в. Клюшчаны.

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 5, вып.1, спр. 1;
ЭГБ, IV;
Chryscijanskaja Dumka (Вільня). 1928. № 7; 
Stankiewicz A., 1929. 

АЛЯКСАНДР КОЎШ

(1890—1943)

Праваслаўны святар, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэдактар, выдавец і публіцыст

Нарадзіўся ў 1890 г. ў в. Рыдзялі Гродзенскага павета. Паходзіў з сям’і праваслаўных беларусаў. Скончыў настаўніцкую семінарыю ў мястэчку Свіслач. Пэўны час працаваў настаўнікам на Століншчыне. Вучыўся на бухгалтарскіх курсах у Любліне. Пасля іх заканчэння – супрацоўнік Люблінскага аддзялення Расійскага дзяржаўнага банка. У пачатку Першай сусветнай вайны эвакуіраваны ў Разань, потым у Майкоп. У 1921 г. вярнуўся ў Заходнюю Беларусь. Рукапаложаны ў сан святара ў 1924 г. (?) у Гродне. З 1925 г. – у Вільні. Служыў настаяцелем прыхода ў Cніпішках, галоўным бухгалтарам Беларускага кааператыўнага банка, выкладаў Закон Божы ў Віленскай беларускай гімназіі. Адзiн з iнiцыятараў i заснавальнiкаў прафесiйнага Саюза беларускiх настаўнiкаў у Вiльнi, Клецку i Навагрудку. Шырока супрацоўнічаў з заходнебеларускім перыядычным друкам, выступаў з артыкуламі па пытаннях беларусізацыі праваслаўнай царквы, аднаўлення беларускай дзяржаўнасці. У 1927 г., у сувязі з забаронай дзейнасці Беларускай сялянска-работніцкай грамады, арыштаваны польскімі ўладамі, аднак у 1928 г. апраўданы. У 1928—1929 гг. – выдавец і рэдактар праваслаўнага царкоўна-рэлігійнага часопіса «Беларуская зарніца» i газеты «Народная Нiва» (з 5.1.1928), кіраўнік секцыі Чырвонага Крыжа пры Беларускім цэнтры. За ўдзел у нацыянальна-вызваленчым руху пазбаўлены польскімі ўладамі месца настаяцеля Пятніцкай царквы ў Вільні і высланы ў в. Кастыкі Вілейскага павета. У 1939 г. вярнуўся ў Вільню, быў настаяцелем царквы св. Мікалая. Паводле ўказу Ковенскага епархiяльнага савета (ад 7.12.1939, № 1274) звольнены з пасады настаяцеля па прычыне «серьёзных обвинениях, требующих расследования». У гады Другой сусветнай вайны звязаны з беларускімі нацыянальна-рэлігійнымі і грамадска-культурнымі арганізацыямі. У 1941 г. прызначаны ў выдавецкую камісію пры мінскім архірэі. Паводле адной версіі, у 1943 г. быў арыштаваны гестапа і расстраляны ў Плешчаніцах за дапамогу яўрэйскаму насельніцтву, па другой – стаў ахвярай унутраных парахункаў паміж беларускімі палітычнымі групоўкамі.

Крынiцы:
LCVA, ф. 218, воп. 1, спр. 21, 66, 79;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
ЭГБ, IV;
Пранчак Л. 

СВЯТАСЛАЎ КОЎШ

(1916—1997)

Праваслаўны святар, протапрэс-вітэр, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч беларускага замежжа, пісьменнік, рэдактар, выдавец, публіцыст

Нарадзіўся 25.12.1916 у Вільні (паводле іншых крыніц, у 1917 у мястэчку Ілья Вілейскага павета). Паходзіў з сям’і праваслаўнага святара: бацькі – Аляксандр і Альжбета (з дому Сураўцоў) Каўшы. Скончыў Віленскую беларускую гімназію і факультэт права універсітэта імя Стафана Баторыя ў Вільні. Рукапаложаны ў сан дыякана 28.7.1938. Працаваў на Стаўбцоўшчыне псаломшчыкам у в. Засулле, з 1939 г. – завуч сярэдняй школы. У гады Другой сусветнай вайны звязаны з беларускімі культурна-асветнымі і палітычнымі арганізацыямі. У 1941—1944 гг. узначальваў адміністрацыю Клецкага павета. З 1944 г. – у эміграцыі. Напачатку жыў у Германіі. Працаваў камендантам лагера для перамешчаных асоб у г. Ватэнштэт, настаўнічаў у Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча. У 1949 г. выехаў у ЗША. Рукапаложаны ў сан святара ў 1969 г. Служыў настаяцелем у беларускім праваслаўным прыходзе св. Кірылы Тураўскага ў Рычманд-Гілі (Нью-Йорк, 1969—1977) і ў прыходзе св. Ефрасінні Полацкай у Саўт-Рыверы (штат Нью-Джэрсi, 1976—1986). З 1970 г. – сябра епархіяльнай рады Беларускай праваслаўнай царквы Паўночнай Амерыкі і Канады. Старшыня Беларуска-Амерыканскага дапамогавага камітэта (1976—1988). Пасля 1976 г. рэдагаваў праваслаўны рэлігійны часопіс «Царкоўны Сьветач», выдаваў «Беларускі праваслаўны календар». У 1977 г. абраны адміністратарам беларускіх праваслаўных прыходаў ЗША і Канады, якія падлягалі юрысдыкцыі канстанцінопальскага патрыярха. Аўтар кнігі балад і прозы «Русалчына балада», аповесці «На дарогах вайны» і інш. Памёр 5.11. 1997. Пахаваны на беларускiх праваслаўных могiлках у г. Саўт-Рывер.

Крынiцы:
Вiнiцкi А.;
Кіпель В.;
Пранчак Л.;
Беларус (Нью-Йорк). 1997. № 448;
Юрэвiч Л., 1999. 

МІКАЛАЙ КРАСІНСКІ

(1886–1938)

Праваслаўны свецкі і культурна-грамадскі дзеяч міжваеннага дваццацігоддзя ў Заходняй Беларусі, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., педагог

Нарадзіўся ў 1886 г. (па iншых крынiцах — у 1891) у г. Вілейка. Паходзіў з сям’і беларускага шляхціца. Скончыў 1-ю гімназію ў Вільні. Працягваў вучобу ў Пецярбургскім універсітэце. Пасля савецка-польскай вайны 1920 г. – у Вільні. Сябра Беларускага нацыянальнага камітэта. Працаваў у Віленскай духоўнай праваслаўнай семінарыі: спачатку ў якасці настаўніка, а пазней – інспектара. Адначасова знаходзіўся на службе ў Праваслаўнай духоўнай кансісторыі. Выступаў за беларусізацыю праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з В.Багдановічам. Працаваў у Віленскай беларускай гімназіі (1922—1924). Прымаў удзел у дзейнасці беларускіх культурна-асветных і грамадскіх арганізацый. Сябра Цэнтральнай школьнай рады і Беларускага грамадзянскага сходу, Беларускага навуковага таварыства ў Вiльнi. У вiленскiм асяроддзi заходнебеларускiх грамадска-палiтычных i рэлiгiйных свецкiх дзеячаў празваны «архiмандрытам». У 1-й палове 20-х гадоў выехаў у Савецкую Беларусь. Працаваў у Народным камiсарыяце асветы БССР. З 1925 г. — супрацоўнiк Iнстытута беларускай культуры: узначальваў тэатральную секцыю i выконваў абавязкi намеснiка старшынi аддзела мастацтва. Арыштаваны органамі бяспекі ў сувязі з сумнавядомай справай «Саюза вызвалення Беларусі» (14.3.1930). На 5 гадоў быў высланы ў г. Оханск (Расiя). Другi раз арыштаваны 12.6.1938. Прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. 23.11.1938 расстраляны.

Крынiцы:
LCVA, ф. 51, воп. 17, спр. 6;
БелЭн, VIII;
Krynica (Вiльня). 1924. № 5. 

КАЗІМІР КУЛАК

(1896 – 1989)

Каталіцкі святар заходняга абраду, доктар тэалогіі, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., душпастыр, педагог, актывіст беларускага студэнцкага руху міжваеннага дваццацігоддзя, прыхільнік беларускага уніяцтва



Нарадзiўся 26.3.1890 у в. Кудзераўшчына Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзiў з сялянскай сям’i: бацькi — Вiкенцiй i Разалiя (з дому Фалевiчаў) Кулакi. Скончыў Дуброўскае вышэйшае пачатковае вучылiшча (7.6.1914). З 1915 г. — клерык Вiленскай духоўнай семінарыі. Пасвячоны ў святары 30.5.1920. З 1923 г. служыў вiкарыем у парафii Трокi i адначасова выкладаў Закон Божы ў мясцовай школе. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Вiленскай семiнарыi. Вучыўся ў папскім Усходнім інстытуце ў Рыме, дзе ў 1927 г. паспяхова абараніў доктарскую працу на тэму «Псіхалогія вяртання да каталіцтва Мялеція Сматрыцкага, біскупа Полацкага». Пад час вучобы ў Рыме падараваў Папскай бiблiятэцы ў Ватыкане «Гiсторыю беларускай (крыўскай) кнiгi» В.Ластоўскага. Перапісваўся з беларускiм святаром У.Талочкам. У лiстах да В.Ластоўскага палемiзаваў у сувязi з прапановай апошняга «стварыць сваю ўласную веру». Пасля вучобы вярнуўся ў Пінскую дыяцэзію, дзе працаваў прафесарам рускай мовы ў мясцовай духоўнай семiнарыi. Кіраваў уніяцкім сектарам. У 1933 г. — у Варшаве: выконваў абавязкі сакратара біскупа М.Чарнецкага. Прадстаўлены ў Ватыкане як кандыдат у папскія прэлаты, аднак прэлатуры не атрымаў. Магчыма, не апошнюю ролю ў гэтай справе адыгралі дзве істотныя акалічнасці: прыхільнасць да уніяцтва і паслядоўная падтрымка беларускага нацыянальна-рэлігійнага руху. У 40-я гады праводзiў душпастырскую дзейнасць у Ляндварове і Тургелях Трокскага дэканата. Знаходзiўся пад арыштам.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «К»;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Directorium... Vilnensi;
Elenchus... Pinscensis;
Архiвы БНР;
Chryscijanskaja Dumka (Вiльня). 1934. № 10. 

СТАФАН КУЛЬЧЫЦКІ

(1879—1937)

Праваслаўны святар, протаіерэй Мiнскай епархii, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэлігійны і грамадскі дзеяч

Нарадзіўся ў 1879 г. ў беларускай праваслаўнай сям’і Івана Кульчыцкага. Скончыў духоўную праваслаўную семiнарыю. Удзельнік з’езда беларускага праваслаўнага духавенства ў 1917 г. ў Маскве. Прадстаўляў беларускае праваслаўнае святарства Мінскай епархіі на Памесным саборы ў 1917—1918 гг. З красавiка 1918 г. як прадстаўнiк Камiтэта Мiнскага беларускага прадстаўнiцтва ўвайшоў у склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). Працаваў у камiсii па мiжнародных справах БНР. Разам з каталiцкiм святаром В.Гадлеўскiм быў абраны ў выканаўчы камiтэт Мiнскага беларускага прадстаўнiцтва. З 1926 г. служыў у Кацярынінскай царкве ў Мінску. Прымаў удзел у з’ездзе прадстаўнiкоў праваслаўнай іерархii, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (Мiнск, 9—10.7.1927). Адзін з ініцыятараў абвяшчэння аўтакефалii Беларускай праваслаўнай царквы. У 30-я гады служыў у царкве св. Марыі Магдаліны. Праследаваўся савецкімі ўладамі. Арыштаваны 28.7.1937. Абвінавачаны ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 1.11.1937 у Мінску.

Крынiцы:
ЦГИА, ф. 2786, воп. 1, спр. 165;
Архiвы БНР;
Вольная Беларусь (Мiнск). 1917. № 8;
Усходняя Беларусь;
Мартос А.;
Синодик. 

ІВАН КУШНЕР

(1908—1943)

Праваслаўны святар, протаіерэй Лiтоўскай епархii, магістр багаслоўя, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэлігійны і грамадскі дзеяч

Нарадзіўся ў 1908 г. ў мясцовасці Лужкі на Глыбоччыне. Паходзіў з сям’і праваслаўных беларусаў. Скончыў пачатковую народную школу і Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю (1930). У гэтым жа годзе рукапаложаны ў сан святара. Вучыўся на багаслоўскім факультэце Варшаўскага універсітэта (1930—1934). У 1935 г. абараніў магістэрскую дысертацыю. У час вучобы ў Вільні і Варшаве прымаў актыўны ўдзел у беларускай мастацкай самадзейнасці. З 1934 г. служыў настаяцелем праваслаўнага прыхода ў в. Ятвеск на Гродзеншчыне. У гады Другой сусветнай вайны ўдзельнiчаў у адраджэнні беларускага нацыянальна-рэлігійнага жыцця. З 1941 г. – у Мінску. Служыў настаяцелем Аляксандра-Неўскай праваслаўнай царквы на Вайсковых могілках. Сябра Мiтрапалiтальнай управы Беларускай праваслаўнай царквы (1942—1943) Удзельнічаў у працы перадсаборнай праваслаўнай камiсii і Усебеларускага царкоўнага сабора ў Мінску (30.8—2.9.1942), на якім была абвешчана аўтакефалія Беларускай праваслаўнай царквы. Загінуў 5.7.1943 у выніку выбуху міны. Пахаваны на вайсковых могiлках у Мiнску.

Крынiцы:
Мартос А.;
Касяк І. 

СІГІЗМУНД ЛАЗІНСКІ

(1870—1932)

Каталіцкі святар заходняга абраду, біскуп Мінскі, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст.

Нарадзіўся 5.6.1870 у в. Барацін каля Навагрудка. Паходзіў з польскай каталіцкай сям’і: бацькі – Уладзіслаў і Людвіка (з дому Чачотаў) Лазінскія. Першапачаткова вучыўся ў Варшаве, два апошнія гімназічныя класы скончыў у Пецярбургу. З 1889 г. – клерык Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі, а пазней – студэнт Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 23.6.1895. Працаваў выкладчыкам Святога Пісання і гамілетыкі ў духоўнай семінарыі ў Пецярбургу. У сувязі з адмовай у 1898 г. даць згоду на наведванне малодшым братам праваслаўных набажэнстваў у школе быў звольнены з працы і ў якасці пакарання адпраўлены ў Аглонскі кляштар у Латвіі. Пасля вызвалення ў чэрвені 1900 г. прызначаны на пасаду вікарыя ў Смаленску. На працягу 1901—1902 гг. выконваў святарскія абавязкі ў гарадах Тула і Рыга. Пазней служыў пробашчам у Кальварыі пад Мінскам і ў Мінскім кафедральным касцёле. З 1908 г. – прафесар Святога Пісання ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу. Адначасова выкладаў у мясцовай духоўнай каталіцкай семінарыі. У гады Першай сусветнай вайны служыў капеланам у лагерах для нямецкіх і аўстра-венгерскіх ваеннапалонных. 12.11.1917 прызначаны біскупам адноўленай Мінскай дыяцэзіі, заняў кафедру 14.8.1918. Браў удзел у беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця сярод беларусаў-католікаў. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў беларускай каталіцкай семінарыі ў Мінску (1918). Падтрымліваў дзейнасць Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці. Шырока кантактаваў з беларускімі нацыянальна-рэлігійнымі дзеячамі Ф.Абрантовічам, В.Гадлеўскім, К.Кулаком і інш. З прыходам у Мінск бальшавікоў быў арыштаваны. Пэўны час знаходзіўся ў Смаленску і Маскве. Вызвалены ў выніку абмену на ваеннапалонных чырвонаармейцаў. Жыў у Мінску. Перад наступленнем Чырвонай Арміі ўлетку 1920 г. выехаў у Навагрудак. Пазней перабраўся ў Пінск, дзе ў 1925 г. быў прызначаны біскупам Пінскай дыяцэзіі. Выступаў за ўжыванне беларускай мовы ў душпастырскай дзейнасці на беларускіх абшарах і сам прамаўляў да вернікаў на беларускай мове. Супрацоўнічаў з рэлігійнымі каталіцкімі часопісамі «Miesiecznik Diecezji Pinskiej» (1925—1926) і «Pinski Przeglad Diecezjalny» (1927—1932). Аўтар рэлігійна-навуковых брашур «Chrzescjanska milosc Ojczyzny i praca narodow» (Гнезна, 1918), «Rozwazania majowe dla duchowienstwa» (Пінск, 1927), «Pedagogika w pierwszych rozdzialach Pisma Swietego» (Пінск, 1929). Заходнебеларускі дзеяч А.Клімовіч прыгадваў, што ў час адміністравання Пінскай дыяцэзіі на адной з канферэнцый дэканаў Лазінскі «проста і нядвузначна радзіў ужываць у пасторызацыі беларускага насельніцтва беларускую мову і за гэта сьцягнуў на сябе буру гневу з боку польскага шовіністычнага духавенства і наогул грамадзянства». Памёр 26.3.1932 у Пінску. Пахаваны ў крыпце Пінскага кафедральнага касцёла.

Крынiцы:
Архіў КДБ РБ (Мінск), спр. 20953-С;
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 194, 252, 1306;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
PSB, XVIII;
Беларусь (Менск). 1919. № 1;
Stankiewicz A., 1929;
Stankievic A., 1939.  

ЦЫПРЫЯН ЛАЗОЎСКІ

(1891–1978)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 1.10.1891 у в. Пурнушкі Віленскага павета. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Марцін і Ганна (з домe Станулевічаў) Лазоўскія. У снежні 1911 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіi Пецярбургскай навучальнай акругі. Вучыўся ў Вiленскай духоўнай каталіцкай семінарыі (1912—1915). Сябра культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў. Пасвячоны ў святары ў 1915 г. Першыя гады душпастырскай дзейнасцi правёў на пасадзе вiкарыя. Служыў у парафii Тжцяннэ Кнышынскага дэканата. У 1922 г. пераведзены ў парафiю Iдольта Дзiсенскага дэканата. Пазней служыў пробашчам у парафii Монкi Кнышынскага дэканата (1925—1933). На пачатку 30-х гадоў — у парафii Калiнаўка. З 1934 г. — пробашч у парафii Ясянёўка Карыцiнскага дэканата. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам быў звязаны з часоў вучобы ў Вiльнi. З 1-й паловы 70-х гадоў на пенсiі. Памёр 26.1.1978.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Л»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Spis kosciolow, 1973; 1979. 

МІКАЛАЙ ЛАПІЦКІ

(1907—1976)

Праваслаўны святар, мітрафорны протапрэсвітэр, магістр багаслоўя, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, журналіст, выдавец і публіцыст

Нарадзіўся 30.11.1907 у в. Грэлікі Вiлейскага павета Віленскай губ. Паходзіў з незаможнай мнагадзетнай сялянскай сям’і: бацькі — Сцяпан і Домна Лапіцкія. Вучыўся ў Віленскай гімназіі. У 1923 г. паступіў у Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю. Пасля яе заканчэння прадоўжыў вучобу на багаслоўскім факультэце Варшаўскага універсітэта (1930—1934). Узначальваў студэнцкую арганізацыю «Кола багасловаў», выступаў на старонках студэнцкага праваслаўнага часопіса «Путь Правды». Рукапаложаны ў святары 29.7.1934. Абараніў магістэрскую дысертацыю «Праваслаўе ў ВКЛ у часы панавання Ягайлы». Святарскую дзейнасць пачаў у Ашмянах. Пазней пераведзены ў в. Сцяфанполле Дзісенскага павета Віленскай губ., дзе працаваў да пачатку Другой сусветнай вайны. З 1942 г. – у Мінску. На правах сябра ўваходзіў у склад Часовай Мітрапалітальнай управы. Выконваў абавязкі настаяцеля чыгуначнай царквы ў Мінску. Прымаў удзел у арганізацыі і правядзенні Усебеларускага царкоўнага сабора (30.8 – 2.9.1942), які абвясціў утварэнне Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ). 
Удзельнік 2-га Усебеларускага кангрэса (Мінск, 27.6.1944). З 1944 г. – у эміграцыі. Спачатку жыў у Германіі. Адстойваючы самастойнасць БАПЦ, выступіў супраць уваходу беларускіх епіскапаў у склад Рускай зарубежнай праваслаўнай царквы. Адзіны з беларускіх святароў, якi не здрадзiў справе незалежнасці і самастойнасці БАПЦ да канца сваёй святарскай дзейнасці. У Германіі выкладаў Закон Божы ў Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы. У 1950 г. пераехаў у ЗША. Працаваў і служыў настаяцелем прыходу св. Еўфрасінні Полацкай у Саўт-Рыверы (штат Нью-Джэрсі). Ініцыятар пераходу БАПЦ пад патранат канстанцінопальскага патрыярха і яе кіраўнік. З мая 1951 г. рэдактар і выдавец беларускага эмігранцкага часопіса «Царкоўны Сьветач». Сябра рэдкалегій беларускіх перыядычных выданняў «Беларускае слова» і «Беларуская думка». Узначальваў Беларуска-амерыканскі дапамогавы камітэт. Памёр 8.8.1976. Пахаваны на беларускіх могілках у Саўт-Рыверы.

Крынiцы:
LCVA, ф. 220, воп. 2, спр. 237;
ЭГБ, IV;
Путь правды (Варшава). 1930; 1934;
Касяк I.;
Мартос А.;
Вiнiцкi А.;
Беларуская думка (Нью-Йорк; Саўт-Рывер). 1976. № 20;
Беларус (Нью-Йорк). 1976. № 234. 

ДАНАТ ЛАПОШКА

(1875 — 1957)

Каталiцкi святар заходняга абраду, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., душпастыр

Нарадзiўся 26.3.1875 у Санкт-Пецярбургу. Паходзiў з сялянскай сям’i беларусаў-католiкаў, якiя прыехалi ў сталiцу Расiйскай iмперыi з Дрысенскага павета Вiцебскай губ. Бацькi — Пётр i Зоф’я (з дому Бейняровiчаў) Лапошкi. Скончыў Сестржанцэвiцкае павятовае вучылiшча. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры 6-й класiчнай гiмназii ў Пецярбургу. Пазней там жа пры Ваенна-медыцынскай акадэмii здаў экзамены на званне памочнiка аптэкара. З 1903 г. — клерык Магiлёўскай духоўнай каталiцкай семiнарыi ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 31.5.1907 (паводле iншых крынiц — 12.6.1907). Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе капелана ў мясцовасцi Колпiна. Адначасова служыў эканомам у Магiлёўскай духоўнай каталiцкай семiнарыi (з 27.6.1907). Пазней на той жа пасадзе капелана выконваў святарскiя абавязкi ў Пецяргофе. Выкладаў Закон Божы ў рэальным вучылiшчы iмя Аляксандра III i ў жаночых гiмназiях. З 1912 г. — фiлiялiст у парафiях Лунiн, Осава, Лунiнец. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Удзельнiчаў у працы 1-га з’езда беларускiх каталiцкiх святароў (Мінск, 24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. У душпастырскай дзейнасцi пашыраў казаннi на беларускай мове. Выступаў за беларусiзацыю рэлiгiйнага жыцця ў каталiцкiх парафiях на Беларусi. З 2-й паловы 20-х гадоў служыў у Пiнскай дыяцэзii. Выконваў абавязкi пробашча ў парафii Марочна. У 1939—1955 гг. служыў пры парафii Узвышэння Святога Крыжа ў Лодзi (Польшча).

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 1845;
Directorium... Mohiloviensi;
Elenchus... Pinscensis;
Усходняя Беларусь;
Spis duchowienstwa, 1936. 

ГЕОРГІЙ ЛАТУШКА

(нар. 1952)

Праваслаўны святар, протаіерэй Мінскай епархіі, магістр багаслоўя, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., рэдактар, выдавец

Нарадзіўся ў 1952 г. у г.п. Лоеў Гомельскай вобласці. Паходзіць з сям’і праваслаўнага святара: бацькі — Пётр і Таццяна (з дому Корсакавых) Латушкі. Скончыў сярэднюю школу ў Лоеве. У 1969 г. паступіў у Ленінградскі тэхналагічны інстытут. Пасля 3-га курса адмовіўся ад далейшай вучобы. Вырашыў стаць святаром. З 1973 г. — клірык Ленінградскай духоўнай праваслаўнай семінарыі. Пасля яе заканчэння вучыўся там жа ў духоўнай праваслаўнай акадэміі (1975—1979). Рукапаложаны ў сан іерэя ў 1977 г. Служыў у Мінскім Свята-Духавым кафедральным саборы (1979—1985). Пазней — настаяцелем Свята-Анінскай царквы ў г. Стоўбцы (з 1985). Пасля 4 гадоў святарскай дзейнасці ў Стоўбцах вярнуўся ў Мінск. З 1991 г. — настаяцель Мінскага Свята-Петрапаўлаўскага сабора. Адзін з заснавальнікаў Беларускага праваслаўнага брацтва Трох Віленскіх Мучанікаў (студзень 1992). Поруч са святарскай дзейнасцю праводзіць шырокую культурна-грамадскую працу. З 1993 г. — галоўны рэдактар царкоўна-рэлігійнага часопіса «Праваслаўе» (у 1993 —1995 — «Праваслаўе ў Беларусі і ў сьвеце»). Працаваў выкладчыкам Мінскай духоўнай праваслаўнай семінарыі (1993—97). Прымае ўдзел у выдавецкай, культурна-асветнай, навуковай і багаслоўскай дзейнасці Брацтва. Супрацоўнічае з рэлігійнымі і свецкімі перыядычнымі выданнямі на Беларусі. Узначальвае выдавецкі аддзел Мінскага Свята-петрапаўлаўскага сабора і брацтва. Прымаў удзел у падрыхтоўцы серыі выданняў навукова-рэлігійнага зместу («Беларускі Праваслаўны Каляндар», 1994—1999; «Православный церковный календарь с молитвословом», 1995; «Церкви и приходы Минска», 1996; «Малебен за беларускі народ з акафістам Святым Мучанікам Віленскім Антонію, Іаану і Яўстафію», 1998 і інш.).

Крынiцы:
Праваслаўе ў Беларусі і сьвеце (Мінск). 1994. № 1;
Минские епархиальные ведомости (Мінск). 1997. № 3; № 4. 

АДАМ ЛІСОЎСКІ

(1884—1929)

Каталіцкі святар заходняга абраду, ганаровы канонік Пінскай капітулы, магістр тэалогіі, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, адзін з пачынальнікаў беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., душпастыр

Нарадзіўся 18.1.1884 (па iншых крынiцах — у 1883) у в. Каранды Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з нацыянальна-свядомай беларускай каталіцкай сям’і. Бацькi: Язэп i Францiшка Лiсоўскiя. У 1899—1903 гг. вучыўся ў духоўнай каталіцкай семінарыі ў Вільні. Пасля яе заканчэння прадоўжыў вучобу ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу. З часоў вучобы ў акадэміі быў звязаны з біскупам С.Данісевічам і выкладчыкам грэчаскай мовы Б.Эпімах-Шыпілам. Прыязджаючы ў родную вёску на вакацыі, распаўсюджваў сярод аднавяскоўцаў і ваколічных суседзяў беларускія кніжныя выданні («Смык беларускі» М.Бурачка і інш.). Пасвячоны ў святары ў 1907 г. Душпастырскую дзейнасць пачаў на пасадзе вікарыя ў касцёле Дзевы Марыі ў Магілёве. З 1910 г. служыў у парафіях св. Тройцы і св. Роха ў Мінску. Выконваў абавязкі адміністратара ў касцёле святых Сымона і Алены (1911). У 1912—1914 гг. працаваў у Маскве, выкладаў Закон Божы ў свецкіх навучальных установах. Пазней служыў пробашчам у парафіі Гарадзішча на Піншчыне. З 1916 г. – адміністратар і дэкан у Ігумене Мінскай губ. У 1918—1922 гг. працаваў пробашчам парафіі Каралішчавічы і адміністратарам у парафіі Анопаль. У 1921 г. бiскупам С.Лазiнскiм прызначаны генеральным вiкарыем часткi Мiнскай дыяцэзii ў Савецкай Беларусi. Сябра Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці. Прымаў удзел у правядзенні ў Мінску 1-га з’езда беларускага каталіцкага духавенства (24—25.5.1917). Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця. На пачатку 20-х гадоў – пробашч, а пазней адміністратар кафедральнага касцёла ў Мінску. У 1922 г. ўзначалiў Мiнскi дэканат. Абвінавачаны савецкімі ўладамі ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Арыштаваны органамі бяспекі 31.5.1922. Быў прыгавораны да расстрэлу, які пазней замянілі на 5 гадоў турмы. Пасля мінскай вязніцы сядзеў за кратамі ў Бутырскай турме ў Маскве і ў Яраслаўлі. Вызвалены і дэпартаваны ў Польшчу 28.4.1924 у выніку абмену палітычнымі вязнямі паміж уладамі Польшчы і Савецкай Расіі. З сярэдзіны 20-х гадоў жыў у Заходняй Беларусi. Працаваў адмiнiстратарам у парафii Гарадзiшча недалёка ад Пiнска. Пазней служыў пробашчам у парафii Вышкi. Памёр 9.10.1929 у Варшаве. Пахаваны ў мясцовасцi Кляшчэлi Бельскага павета.

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 4, воп. 1, спр. 140;
Directorium... Mohiloviensi;
ЭГБ, IV;
Усходняя Беларусь;
Chryscijanskaja Dumka (Вільня). 1929. № 15;
Dzwonkowski R., 1998. 

ВАЦЛАЎ ЛУКША

(1892–1962)

Каталіцкі святар заходняга абраду, магiстр тэалогii, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 5.1.1892 у в. Баброўнікі (?) Віленскага павета. Паходзіў з сялянскай сям’і Вікенція Лукшы. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камiсii Маскоўскай навучальнай акругi (29.3.1910). Скончыў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю (1915). У час вучобы ўваходзіў у культурна-асветны гурток беларусаў-семінарыстаў. Пасвячоны ў святары ў 1915 г. У 20—30-я гады працаваў законавучыцелем, выкладаў рэлiгiю ў Ваўкавыскай (з 1925) i Гродзенскай (з 1931) гiмназiях. Памёр у 1962 г.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Л»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Spis kosciolow, 1973; 1979. 

КАРЛ АЛЯКСАНДР ЛУПІНОВІЧ

(1891—1937?)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 14.7.1891. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Скончыў Магілёўскую духоўную каталіцкую семінарыю ў Пецярбургу (1914). Працягваў вучобу там жа ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі (1914—1917). Сябра культурна-асветнага гуртка клерыкаў-беларусаў. Пасвячоны ў святары ў 1915 г. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя ў Мінску. Прымаў удзел у беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця. Выступаў перад вернікамі з беларускімі казаннямі. Вясною 1919 г. арыштаваны бальшавіцкімі ўладамі. Вызвалены ў выніку абмену на палонных чырвонаармейцаў. У 1922—1923 гг.– адміністратар парафіі ў г. Рэчыца Мазырска-Рэчыцкага дэканата. З 1924 г. – у Маскве, дзе працаваў у парафіі святых Пятра і Паўла. Выконваў абавязкі генеральнага вікарыя і фактычна з’яўляўся апостальскім адміністратарам у Маскве. Арыштаваны другі раз 20.2.1929. Пад ціскам органаў савецкай бяспекі падпісаў заяву аб супрацоўніцтве. Аднак пасля вызвалення паведаміў пра гэты факт вышэйшым каталiцкiм уладам у Маскве. Пасля чарговага арышту адпраўлены на 3 гады ў ссылку ў Казахстан. У снежні 1933 г. арыштаваны ў ссылцы і на следства дастаўлены ў Мінск. 29 сакавіка 1934 г. асуджаны на 3 гады ссылкі і дэпартаваны ў Казахстан. У чэрвені гэтага ж года арыштаваны ў ссылцы і асуджаны на 10 гадоў канцэнтрацыйных лагераў. Рашэннем калегіі НКУС 11.12.1937 прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны. Дакладная дата і месца экзекуцыі невядомы.

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2221;
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 1473;
Directorium... Mohiloviensi;
Elenchus… Mohiloviensis;
Dzwonkowski R., 1998.  

АНТОН ЛЯВОШ

(1896–1975)

Каталіцкі святар заходняга абраду, ганаровы канонiк мiтрапалiтальнай капiтулы ў Беластоку, доктар тэалогіі, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 10.11.1896 у г. Саколка Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі – Ян і Зузанна (з дома Жывалеўскіх) Лявошы. У чэрвені 1913 г. скончыў гарадское 4-класнае вучылішча ў Саколцы. З 1913 г. – на 1-м курсе Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Браў удзел у культурна-асветным гуртку клерыкаў-беларусаў. Пасвячоны ў святары 30.5.1920. Пасля заканчэння семінарыі прадоўжыў вучобу ў Люблінскім каталіцкім універсітэце (з 1921). Вучыўся ў Рыме, дзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэалогіі. У складзе беларускай дэлегацыі ўдзельнічаў у працы 5-га Уніяцкага кангрэса ў Велеградзе (Чэхаславакія, 20—24.7.1927). З 1928 г. — вікарый пры касцёле св. Яна ў Вільні. У 1929 г. прызначаны на прасінадальную працу ў літургічнай камісіі Віленскай архідыяцэзіі. З 1932 г. — законавучыцель і адміністратар у парафіі Старасельцы. У міжваеннае дваццацігоддзе выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця на заходнебеларускіх абшарах. Вёў перапіску з рэдакцыямі беларускіх каталіцкіх выданняў («Chryscijanskaja Dumka» і інш.). Сябра Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. З 1945 г. — у парафii Беласток—Дойлiды, дзе працаваў на пасадзе пробашча. Адначасова ўзначальваў Беластоцкi дэканат. Сябра архiдыяцэзiяльнай адмiнiстрацыйнай рады. Уваходзiў у склад камiсii па справах лiтургii, музыкi i касцельнага мастацтва. Цэнзураваў кнiгi рэлiгiйнага зместу. Памёр 8.3.1975.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Л»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Krynica (Вільня). 1925. № 5;
Stankiewicz A., 1929;
Spis kosciolow, 1973; 1979. 

ІЛЬЯ ЛЯЎКОВІЧ

(1880—1944)

Культурна-асветны і свецкі пратэстанцкі дзеяч, бібліяфіл, пісьмен-нік, перакладчык. У літаратурным жыцці выступаў пад псеўданімам Гальяш Леўчык

Нарадзіўся 29.7.1880 у г. Слонім (паводле іншых крыніц, у в. Шэйпічы Слонімскага павета). З дзяцінства выявіў здольнасці да малявання, ігры на скрыпцы і спеваў. Скончыў Слонімскае павятовае вучылішча. Вучыўся на курсах чарцёжнікаў. Служыў у канцылярыі міравога суддзі ў Слоніме. З 1904 г. жыў у Варшаве, дзе да пачатку Першай сусветнай вайны працаваў чарцёжнікам. Пасля няўдалых спроб на пачатку 20-х гадоў пераехаць у Вільню канчаткова асталяваўся ў Варшаве. З 1907 г. супрацоўнічаў з беларускім перыядычным друкам. У гісторыі беларускай літаратуры XX ст. вядомы як паэт «нашаніўскай пары». Выдаў асобнай кніжкай зборнік вершаў «Чыжык беларускі» (Вільня, 1912). Быў асабіста знаёмы з Янкам Купалам і Якубам Коласам. У міжваеннае дваццацігоддзе браў чынны ўдзел у дзейнасці рэлігійнай суполкі метадыстаў. Паводле ўспамiнаў заходнебеларускага дзеяча А.Клімовіча, менавіта па гэтай прычыне не меў доступу да тагачаснага заходнебеларускага друку і таму шукаў падтрымкі і апірышча ў асяроддзі заходнебеларускіх радыкалаў. Са студзеня 1927 г. выдаваў у Варшаве штомесячнiк «Дух i праўда» як дадатак да выдання «Pielgrzym Polski». Ад Радашковiцкага таварыства беларускай школы ўдзельнiчаў у школьнай акцыi метадычнай мiсii па арганiзацыi беларускiх прыватных школ на вёсцы. Супрацоўнічаў з дзіцячым часопісам «Заранка», на старонках якога выступаў з вершамі і прозай. У 1930 г. ў Вільні пад яго рэдакцыяй выйшаў спеўнік з нотамі «Хрысціянскія духоўныя песні. Божая ліра», выдадзены Паўночна-Амерыканскай суполкай «Sothern Trade». Вядомы як бібліяфіл. У сваёй прыватнай бібліятэцы ў Варшаве сабраў унікальныя беларускія друкаваныя выданні XIX ст. («Мужыцкая праўда» К.Каліноўскага, «Дудка беларуская» Ф.Багушэвіча). Загiнуў у вераснi 1944 г. пры падаўленнi нямецкiмi войскамi Варшаўскага паўстання.

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
БП, IV;
ЭГБ, IV;
Сьветач Хрыстовае навукі (Нью-Йорк). 1962. № 6—7; 1965. № 2;
Баявая Ускалось (Таронта). 1973. № 13. 

ЯНКА ЛЯЎКОВІЧ

(1891–1976)

Каталіцкі святар заходняга абраду, лiцэнцыят кананiчнага права, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 15.12.1891 у в. Біты Камень Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Віктар і Канстанцыя (з дому Панаскевічаў) Ляўковічы. У чэрвені 1912 г. скончыў Гродзенскую мужчынскую гімназію з атэстатам сталасці. Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі (1911—1914). Удзельнік культурна-асветнага гуртка беларусаў-семінарыстаў. З 1916 г. служыў вiкарыем у парафii Янаў Сакольскага дэканата. У 1921—1939 гг. выконваў святарскія абавязкі ў парафіі Сідэрка Вiленскай дыяцэзii. З 1950 г. — пробашч у мясцовасцi Янаў Сакольскага павета. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Вiленскай духоўнай каталiцкай семiнарыi. Памёр 26.3.1976.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Л»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Stankiewicz A., 1929;
Spis kosciolow, 1973; 1979.

АНТОН ЛЯШЧЭВІЧ

(1890—1943)

Каталіцкі святар заходняга абраду, місіянер, манах-марыянін, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 17.9.1890 у в. Абрамаўшчына Свянцянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў: бацькі – Ян і Караліна (з дому Садоўскіх) Ляшчэвічы. Вучыўся ў прыватнай гімназіі пры рымска-каталіцкім касцёле св. Кацярыны ў Пецярбургу (верасень 1902 – жнівень 1908). Там жа скончыў Магілёўскую духоўную каталіцкую семінарыю (1914). У гэтым жа годзе пасвячоны ў святары. Да выканання святарскіх абавязкаў прыступіў 17.6.1915 у якасці вікарыя рымска-каталіцкага касцёла ў Іркуцку. 2.8.1917 пераведзены на пасаду вікарыя ў Харбінскі касцёл з месцам жыхарства пры капліцы на станцыі Маньчжурыя Кітайска-Усходняй чыгункі. У 30-я гады працаваў ва Усходняй місіі ў Іркуцку, Чыце, Харбіне (Маньчжурыя). Пад уплывам апостальскага адміністратара місіі Ф.Абрантовіча пасля вяртання ў Еўропу ўступіў у ордэн айцоў марыянаў. Прыняў манаства 13.6.1939 у мясцовасці Скужэц каля г. Седльцы (Польшча). Са жніўня 1939 г. і ў час Другой сусветнай вайны вёў душпастырскую дзейнасць на Беларусі. 17.2.1943 у в. Росіца на Віцебшчыне спалены разам з мясцовымі вернікамі (католікамі і праваслаўнымі) пад час нямецкай карнай аперацыі.

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2135;
Directorium… Mohiloviensi;
Божым шляхам (Лондан). 1971. № 5;
ЭГБ, IV.