МАДЭСТ

(1894—1972?)

Праваслаўны святар, архімандрыт, рэлігійны i грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст. У свецкім жыцці — Мадэст Яцкевіч

Нарадзіўся 1.5.1894 у мястэчку Паставы Дзiсенскага павета. Паходзіў з праваслаўнай сям’і: бацькі — Іван і Вольга Яцкевічы. У 1921 г. скончыў Віленскую духоўную семiнарыю. Рукапаложаны ў сан святара 21.11.1921. Пастырскую дзейнасць распачаў у прыходзе Трокі. З 1930 г. працаваў у Гейшышках. 31.12.1935 прызначаны на пасаду настаяцеля прыхода Габы ў Пастаўскім павеце. Супрацоўнічаў з заходнебеларускім перыядычным друкам («Незалежная Беларусь»). Выступаў за беларусiзацыю царкоўна-рэлiгiйнага жыцця на заходнебеларускiх абшарах. У гады Другой сусветнай вайны працаваў у беларускіх грамадска-палітычных арганізацыях самапомачы і пры самаўрадзе Лідскай акругі. Абраны ў Беларускi камiтэт даверу пры генеральным камiсары Беларусi (27.6.1943). З 1944 г. — у эмiграцыi. Спачатку жыў у Германii. Пазней перабраўся ў Аргенцiну. З 1949 — у Аўстраліi. Служыў настаяцелем у прыходзе Трох Вiленскiх пакутнiкаў (з 6.4.1958). У 1962 г. выступiў з-пад юрысдыкцыi архiепiскапа Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ) Сяргея i прыняў юрысдыкцыю Канстанцiнопаля. Выдаваў часопiс Аўстралiйскай епархii БАПЦ «Наша Царква». Рэктар беларускiх прыходаў у Аўстралii «пад патрыяршай юрысдыкцыяй царгародскай». 

Крынiцы:
LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 903;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1, с. 346;
Литовские епархиальные ведомости (Вільня). 1921. № 4—5;
Беларуская газэта (Менск). 1943. № 48;
Беларускi праваслаўны каляндар на 1960 г. (Мельбурн). 1960;
Беларускi голас (Таронта). 1962. № 99; 1969. № 121.

ДЗЯНІС МАЛЕЦ

(1909 – снежань 1941?)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся ў 1909 г. ў в. Лембаўка Дунілавіцкай воласці. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. З 1933 г. – на 1-м курсе духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пінску. Пасвячоны ў святары ў 1937 г. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя пры парафii Нара-джэння Дзевы Марыi ў г. Бельск-Падляскi на Беласточчыне. З восені 1938 г. – прэфект мясцовых школ у Пінску. Пазней служыў вікарыем пры Пінскім кафедральным саборы. У гады Другой сусветнай вайны прымаў удзел у беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным жыццi. У якасцi ганаровага госця разам са святаром С.Глякоўскiм прысутнiчаў на канферэнцыi школьных iнспектараў у Мiнску (15.12.1941), дзе быў арыштаваны нямецкай тайнай палiцыяй. Дата, месца i акалiчнасцi смерцi застаюцца невядомымi.

Крынiцы:
Elenchus... Pinscensis;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1937. № 9;
Мартос А.;
Наша вера (Мінск). 1996. № 1.

КАНСТАНЦІН МАСКАЛІК

(нар. 1918)

Каталіцкі святар усходняга абраду, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр, публiцыст

Нарадзіўся 28.5.1918 у в. Гарадзея недалёка ад Нясвіжа. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькі – Тодар і Ганна (з дому Шыманскіх) Маскалікі. Пачатковую адукацыю атрымаў у мясцовай 7-гадовай школе. Два гады вучыўся пры Жыровіцкім праваслаўным манастыры. Пазней, у сярэдзіне 30-х гадоў, два месяцы правёў ва Унеўскім манастыры на Украіне. У час Другой сусветнай вайны, напярэдадні нападзення Германіі на Савецкі Саюз, быў мабілізаваны ў Чырвоную Армію. У 1943 г. ўступіў у польскую армію генерала У.Андэрса. Прайшоў Іран, Ірак, Палесціну. У 1944 г. ваяваў у Італіі. Пасля заканчэння вайны асталяваўся ў Рыме. У 1947 г. пачаў вучобу ў мясцовым калегіуме. Скончыў філасофскі і багаслоўскі факультэты Грыгарыянскага універсітэта. Пасвячоны ў святары ў 1955 г. У 50—70-я гады падтрымліваў цесныя кантакты з вядомым беларускім святаром П. Татарыновічам. Адзін з актыўных супрацоўнікаў Беларускай секцыі Ватыканскага радыё.

Крынiцы:
Крыніцы:
Źnič (Рым). 1955. № 33. 

МІХАСЬ МАСКАЛІК

(1903—1965)

Каталіцкі святар усходняга абраду, доктар фiлалогii, рэлiгiйны i культурна-грамадскi дзеяч у Заходняй Германii, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., душпастыр i педагог

Нарадзіўся 18.3.1903 у в. Гарадзея недалёка ад Нясвіжа. Вучыўся ў Вiленскiм універсітэце імя Стафана Баторыя. У 1932 г., атрымаўшы стыпендыю ад мiтрапалiта А.Шаптыцкага, выехаў на вучобу ў Германію. У 1933 г. заснаваў «Саюз беларускiх студэнтаў у Нямеччыне». Скончыў калегiум св. Андрэя ў Мюнхене (1938), дзе вывучаў фiласофiю i тэалогiю. Пасвячоны ў святары 17.7.1938. На кароткi час вярнуўся ў Вiльню, дзе ў касцёле св. Мiкалая адслужыў першую iмшу. Напярэдаднi Другой сусветнай вайны вярнуўся ў Германiю. У гады вайны выконваў святарскiя абавязкi сярод ваеннапалонных. У вынiку непаразумення ў 1943 г. быў арыштаваны, некалькi месяцаў правёў у канцлагеры Заксенхаўзен. Вызвалены дзякуючы намаганням Папскай мiсii ў Германii. Кароткi час працаваў пры Вiзiтатуры ў Берлiне. Пазней праводзiў душпастырскую дзейнасць у г. Гiльдэсгайм. У пасляваенны час стала пасялiўся ў г. Госляр. Iнiцыятар заснавання i кiраўнiк Беларускай харытатыўнай службы, якая дапамагала беларускiм i ўкраiнскiм бежанцам у Германii. Праводзiў душпастырскую дзейнасць у парафiях Радэрборн, Оснабрук i Гiльдэсгайм. У 1959 г. ў Мюнхенскiм унiверсiтэце абаранiў доктарскую дысертацыю па беларускай лiтаратуры. Памёр 25.9.1965 у г. Гiльдэсгайм.

Крынiцы:
Źnič (Рым). 1965. № 85—86;
Божым шляхам (Лондан). 1965. № 6;
ЭГБ, V.

АНТОН МАТВЕЙЧЫК

(1889 – 1941)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 3.11.1889 у маёнтку Петрашоўцы Вільчукоўскай воласці. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькі – Ян і Магдалена (з дому Чарнякоў) Матвейчыкі. У 1904—1906 гг. вучыўся ў мужчынскім 4-класным вучылішчы пры рымска-каталіцкім касцёле св. Кацярыны. Пасля яго заканчэння – у Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары ў 1915 г. Душпастырскую дзейнасць распачаў як вікарый рымска-каталіцкай парафіі ў г. Самара. У заяве ад 19.8.1915 на імя вышэйшых духоўных улад Магілёўскай архідыяцэзіі выказаў жаданне вучыцца ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі на свой кошт. У сувязі з паступленнем на вучобу 9.9.1915 звольнены з пасады вікарыя Самарскай парафіі. З кастрычніка 1915 г. – студэнт Імператарскай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Петраградзе. Удзельнічаў у працы культурна-асветнага гуртка беларускіх студэнтаў-клерыкаў. 30.5.1918 камандзіраваны біскупам Э.Ропам у Мінск «для исполнения духовных треб местных католиков». Са студзеня 1919 г. служыў вікарыем, а пазней выконваў абавязкі пробашча ў мястэчку Крэслаўка Віцебскай губ. У 1922 г. прызначаны адміністратарам у парафію Спас Вілейскага дэканата. Потым служыў адміністратарам у парафіях Аборак і Скрыбавіцы Магілёўскай архідыяцэзіі (1930—1938). З беларускім хрысціянскім рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Памёр у 1941 г.

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2221;
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 226;
LCIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2521;
Directorium… Mohilovіensi;
Stankievič A., 1939;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

МІКАЛАЙ МАТРУНЧЫК

(нар. 1959)

Праваслаўны свецкі і культурна-грамадскі дзеяч, магістр філасофіі, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., гісторык, культуролаг, публіцыст.

Нарадзіўся 22.5.1959 у Мінску. Паходзіць з сям’і праваслаўных беларусаў: бацькі — Аляксандр і Любоў (з дому Шакураў) Матрунчыкі. У 1976 г. скончыў сярэднюю школу ў Мінску. Служыў у Савецкай арміі (1977—1979). На пачатку 80-х гадоў працаваў мулярам у Сібіры. Пазней вучыўся на філасофскім факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў Мінску (1981—1987). Пасля заканчэння працаваў у Беларускім дзяржаўным музеі. Адзін з ініцыятараў і заснавальнікаў Беларускага праваслаўнага брацтва Трох Віленскіх Мучанікаў (студзень 1992). Прымае ўдзел у выдавецкай, культурна-асветніцкай і міжнароднай дзейнасці Брацтва. З 1997 г. па благаслаўленні Мітрапаліта Філарэта прадстаўляе Беларусь у Еўрапейскай міжцаркоўнай рабочай групе «Прымірэнне ў Еўропе — місія Цэркваў Украіны, Беларусі, Польшчы і Германіі». Удзельнічаў у працы 2-га Экуменічнага Кангрэса ў г. Грац (Аўстрыя, 1997). Супрацоўнічае з беларускімі свецкімі і царкоўна-рэлігійнымі выданнямі («Літаратура і мастацтва», «Царкоўнае слова» і інш).

Крынiцы:
Аўтабіяграфія М. Матрунчыка;
Минские епархиальные ведомости (Мінск). 1997. № 3.  

ЮРЫЙ МАТУЛЯВIЧУС
(МАТУЛЕВІЧ)

(1871—1927)

Каталiцкi святар заходняга абраду, архібiскуп, доктар тэалогii, лiтоўскi рэлiгiйны i грамадска-культурны дзеяч, рэфарматар ордэна марыянаў, сацыёлаг. Прыхiльнiк беларусiзацыi нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця ў бела-рускiх каталiцкiх парафiях на Беларусi


Нарадзiўся 13.4.1871 у мясцовасцi Лугiна недалёка ад Марыямпаля. Паходзiў з лiтоўскай каталiцкай сям’i. У 1891—1893 гг. вучыўся ў духоўнай каталiцкай семiнарыi ў г. Кельцы. Наступныя два гады правёў у Варшаўскай духоўнай семiнарыi (1893—1895). У лiку лепшых выпускнiкоў быў накiраваны на далейшую вучобу ў духоўную каталiцкую акадэмiю ў Пецярбург (з 1895). Пасвячоны ў святары ў 1898 г. Вучыўся за мяжой. Тэалагiчныя i фiласофскiя веды паглыбляў у г. Фрайбург (Германія), дзе ў 1903 г. абаранiў доктарскую дысертацыю. З 1907 
г. — выкладчык сацыялогii ў Мiтрапалiтальнай духоўнай каталiцкай акадэмii ў Пецярбургу. Пазней там жа выкладаў дагматычную тэалогiю (1909—1911). Браў удзел у грамадска-культурным жыццi каталiцкай грамадскасцi Пецярбурга. Адзiн з iнiцыятараў i заснавальнiкаў рымска-каталiцкага таварыства «Асвета». У 1909 г. ўступiў у ордэн марыянаў, Падрыхтаваў праект рэформы i праграму аднаўлення ордэна марыянаў скасаванага царскiмi ўладамi ў 1864 г. Хадайнiчаў перад Апостальскiм пасадам аб iх зацвярджэннi i атрымаў станоўчы адказ. У 1909—1915 гг. праводзiў актыўную працу па арганiзацыi тайных навiцыятаў i Дамоў марыянаў у Фрайбургу, Чыкага, Вене i Марыямпалi. У Варшаве адначасова з Домам марыянаў арганiзаваў прытулак для бяздомных дзяцей (1915), там жа быў абраны ў Камiсiю па справах ордэнаў пры канферэнцыi бiскупаў Варшаўскай мiтраполii. Уваходзiў у склад гарадской управы Варшавы. У 1918 г. абраны вiленскiм ардынатарам. У снежнi таго ж года кананiчна ўзначалiў Вiленскую дыяцэзiю. Як рэлiгiйны i культурна-грамадскi дзеяч выступаў за нацыянальную i рэлiгiйную талерантнасць, клапацiўся пра ўзровень рэлiгiйнага жыцця ў дыяцэзii. Падтрымлiваў беларускi нацыянальна-рэлiгiйны рух. Заахвочваў маладых беларускiх клерыкаў i святароў да шырокага ўжывання iх роднай беларускай мовы ў паўсядзённым жыццi i душпастырскай дзейнасцi. Разам з iншымi лiтоўскiмi бiскупамi (у тым лiку Ф.Карэвiчам) падтрымлiваў выданне беларускiх рэлiгiйных кнiг i перыёдыкi. Спрычынiўся да арганiзацыi ў Друi беларускага кляштара айцоў марыянаў. Карыстаўся асаблiвай павагай сярод беларускiх святароў i вернiкаў беларускiх парафiй Вiленскай дыяцэзii. У 1923 г. заснаваў Таварыства еўхарыстак, якое праводзiла рэлiгiйную дзейнасць сярод беларускага насельнiцтва. Дзеяч лiтоўскага нацыянальна-культурнага i рэлiгiйнага руху канца ХIХ — 1-й чвэрцi ХХ ст. З 1923 г. знаходзiўся ў канфлiкце з польскiм урадам, якi тройчы звяртаўся да Апостальскага пасада з патрабаваннем звольнiць бiскупа Ю.Матулявiчуса з пасады кiраўнiка Вiленскай дыяцэзii за «фаварызаванне лiтоўцаў». У 1925 г. адышоў ад кiраўнiцтва дыяцэзiяй. Выехаў у Рым, дзе як тытулярыст заняўся справамi ордэна марыянаў. У гэтым жа годзе па iнiцыятыве Пiя ХI прызначаны Апостальскiм адмiнiстратарам на Лiтве. Быў адным з iнiцыятараў стварэння «Каталiцкiх акцый». Аўтар шэрагу артыкулаў тэалагiчнага i педагагiчна-грамадскага зместу. У апошнiя гады душпастырскай i культурна-грамадскай дзейнасцi працаваў над праектам новай лiтоўскай касцельнай адмiнiстрацыi, зацверджаным Апостальскiм пасадам 4.4.1926. Памёр 27.1.1927 у г. Коўна.

Крынiцы:
PSB, ХХХIХ;
Chryścianskaja Dumka (Вiльня). 1937. № 5.

ВАЦЛАЎ МАЦЕЙЧЫК

(1928—1989)

Каталiцкi артадаксальны святар, доктар фiласофii, рэлiгiйны дзеяч беларускага замежжа, удзельнiк беларускага хрысцiянcкага руху ХХ ст.

Нарадзiўся ў 1928 г. ў в. Пузiнавiчы на Стаўбцоўшчыне. Паходзiць з рэпрэсiраванай савецкiмi ўладамi беларускай сям’i. Пасля прыходу Чырвонай Армii ў Заходнюю Беларусь бацьку Вацлава Мацейчыка расстралялi. Дванаццацiгадовага хлопца з роднымi саслалi ў Сiбiр. У гады Другой сусветнай вайны, знаходзячыся ў Савецкiм Саюзе, уступiў у польскi вайсковы корпус генерала У.Андэрса. У пасляваенны час жыў у Вялікабрытаніі, дзе скончыў сярэднюю школу. Далейшую вучобу прадоўжыў ва унiверсiтэце г. Атава (Канада). Абаранiў магiстэрскую дысертацыю па мастацтвазнаўстве. Вучыўся ў Паўднёвым бiблейскім кале-джы, якi скончыў з навуковай ступенню доктара фiласофii. Пасля вучобы ў духоўнай каталiцкай семiнарыi быў пасвячоны ў святары. На працягу трох гадоў служыў пробашчам у польскай эмiгранцкай парафii. З утварэннем «беларускай артадаксальнай каталiцкай субожні» уключыўся ў беларускае нацыянальна-рэлiгiйнае жыццё. Узначальваў беларускую тэалагiчную акадэмiю ў г. Прынстан (штат Нью-Джэрсi). 1.11.1980 быў прызначаны апостальскiм вiзiтатарам для католiкаў у ЗША i Канадзе.

Крынiцы:
Беларускi голас (Таронта). 1961. № 80. 

МЕЛХIСЕДЭК

(1878—1931)

Праваслаўны святар, мiтрапалiт Мiнскi i Беларускi, iерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., педагог. У свецкiм жыццi — Мiхаiл Паеўскi

Нарадзiўся ў вераснi 1878 г. ў в. Вiтулiна Бельскага павета Холмскай губ. Паходзiў з сям’i праваслаўнага святара Льва Паеўскага. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома i ў манастырскай школе. Пазней вучыўся ў духоўнай праваслаўнай семiнарыi. У далейшым багаслоўскiя i фiласофскiя веды паглыбляў у Казанскай духоўнай праваслаўнай семiнарыi. Верагодна там жа, у Казанi, прыняў манаскi пастрыг i атрымаў iмя Мелхiседэк. Пасля заканчэння вучобы ў праваслаўнай акадэмii рукапаложаны ў святары i ў сане iераманаха накiраваны ў Магiлёўскую епархiю. З восенi 1904 г. ў якасцi выкладчыка маральнага багаслоўя распачаў службу «по духовному ведомству». Браў удзел у архiрэйскiх набажэнствах у праваслаўным кафедральным саборы св. Iосiфа. Адначасова служыў на пасадзе ключара семiнарскай царквы. 16.9.1905 пры-значаны выконваць абавязкi iгумена Магiлёва-Брацкага манастыра. У кастрычнiку гэтага ж года па прапанове епiскапа Магiлёўскага i Мсцiслаўскага акрамя асноўнай пасады стаў благачынным над мужчынскiмi манастырамi — Аршанскiм, Ахорскiм, Бялынiцкiм i Няклюдаўскiм. 24.1.1907 пераведзены ў Бялынiцкi манастыр. У гэтым жа годзе ўзведзены ў сан архiмандрыта. Удзельнiчаў у культурна-асветных i дабрачынных арганiзацыях. З 1906 г. — сябра Магiлёўскага царкоўна-праваслаўнага Богаяўленскага брацтва i Магiлёўскага камiтэта Праваслаўнага мiсiянерскага таварыства. Паводле ўказа Сiнода 22.9.1907 пераведзены ў Таўрычаскую епархiю на пасаду iгумена Херсонскага манастыра св. Уладзiмiра. Да 1914 г. знаходзiўся ў Крыме. Пазней святарскiя абавязкi выконваў у Тыфлiсе. З 1917 г. — епiскап Ладажскi, вiкарый Пецярбургскi. Браў удзел у памесным саборы праваслаўнай царквы (Масква, жнiвень 1917 — верасень 1918). У 1919 г. вярнуўся на Беларусь. Служыў у Мiнскай епархii. З 1919 г. — епiскап Мiнскi i Тураўскi. Адзiн з iнiцыятараў склiкання схода беларускага праваслаўнага духавенства (10.7.1922). Пасля абвяшчэння на сходзе ў Мiнскiм кафедральным саборы аўтаномii Беларускай праваслаўнай царквы ўзведзены ў сан мiтрапалiта Мiнскага i Беларускага. Браў актыўны ўдзел у арганiзацыi царкоўна-адмiнiстрацыйных структур Беларускай праваслаўнай мiтраполii. Да абнаўленчых рэлiгiйных плыняў, што паўсталi пасля 1921 г. ў Расiйскай праваслаўнай царкве, ставiўся адмоўна: не прызнаваў за iмi кананiчнага статуса. У маi — чэрвенi 1922 г. выклiкаўся ў савецкiя органы бяспекi «для переговоров о возможном использовании в борьбе с Тихоном и реакционным духовенством». Ад падтрымкi абнаўленства i супрацоўнiцтва з органамi савецкай бяспекi катэгарычна адмовiўся. У складанай палiтычнай сiтуацыi на Беларусi ў 1919—1924 гг. выконваў святарскiя абавязкi ў Свята-Петрапаўлаўскiм праваслаўным кафедральным саборы ў Мiнску. Карыстаўся асаблiвай павагай сярод вернiкаў Мiнскай епархii. З 1.6.1924 знаходзiўся пад следствам разам з шасцю святарамi i вернiкамi. Быў абвiнавачаны ва ўтойваннi царкоўных каштоўнасцей i антысавецкай дзейнасцi. Знаходзiўся пад хатнiм арыштам. 17.8.1925 прыгавораны ўмоўна да 3 гадоў зняволення. З канца лiстапада 1925 г. — вязень Бутырскай турмы ў Маскве. Пазней быў высланы ў Сiбiр, дзе да вясны 1927 г. знаходзiўся на Марыiнскiх пасяленнях. Пасля вызвалення меў намер вярнуцца на Беларусь. Затрыманы 23.5.1927 органамi бяспекi. Праз 11 дзён арыштаваны. Вызвалены з турмы 17.9.1927 з падпiскай аб нявыездзе. Пэўны час знаходзiўся ў Краснаярску (?). У 1930 г. быў выклiканы ў Маскву, дзе на летняй сесii абраны ў Сiнод. Памёр раптоўна пры нявысветленых абставiнах 17.5.1931 у Да-рагамiлаўскiм саборы перад хiратонiяй аднаго з архiрэяў. Паводле адной з версiй быў атручаны супрацоўнiкамi бяспекi. Першапачаткова пахаваны ў Кузьмiнках у Маскве. Пазней прах беларускага мiтрапалiта перазахаваны на Праабражэнскiх могiлках.

Крынiцы:
Голас царквы (Нью-Йорк). 1972. № 36;
Беларусь;
Процька Т.;
ЭГБ, V. 

МIКАЛАЙ

(1917—2002)

Праваслаўны святар, архіепіскап, iерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ) у эмiграцыi, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч беларускага замежжа. Удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст. У свецкiм жыццi — Мiхаiл Мацукевiч

Нарадзiўся 21.5.1917 на хутары Суяцiн Яршоўскага павета Самарскай губ. Паходзiць з праваслаўнай сям’i беларусаў-бежанцаў. У час Першай сусветнай вайны бацькi — Кандрат i Домна (з дому Дзямковiчаў) Мацукевiчы выехалi з роднай вёскi Моталь на Брэстчыне. У 1921 г., пасля смерцi мацi i сястры, вярнуўся разам з бацькам i двума братамi на Беларусь. Скончыў пачатковую школу (1932). Пазней вучыўся ў Тараканаўскай сельскагаспадарчай школе. Служыў у польскiм войску ў Брэсце, дзе сустрэў Другую сусветную вайну. Быў паранены. У лiстападзе 1939 г. вярнуўся дадому. Вучыўся на настаўнiцкiх курсах у Брэсце. Пазней пераехаў у Пiнск. Пасля акупацыi Беларусi нямецкiмi войскамi «працаваў на ўласнай гаспадарцы». У красавiку 1944 г. быў арыштаваны нямецкiмi ўладамi i вывезены ў Германiю. Да лютага 1945 г. знаходзiўся на работах (капаў акопы) памiж гарадамi Кобленц i Бон. Вызвалены амерыканскiмi войскамi. З 17.3.1945 жыў у Вялiкабрытанii, дзе працаваў на ферме недалёка ад г. Глазга. Падтрымлiваў сувязi з беларускiмi перасяленцамi ў Германii. У 1946 г. ў час наведвання сваякоў у беларускiм лагеры ў г. Ватэнштэт пазнаёмiўся з беларускiм грамадскiм дзеячам М.Шылам. Удзельнiк 1-га з’езда Згуртавання беларусаў Вялiкай Брытанii (1947). Пасля 1949 г. жыў у Лондане, дзе на працягу двух гадоў працаваў адмiнiстратарам Беларускага дома. У жнiўнi 1951 г. пераехаў у Канаду. Вучыўся на багаслоўскiм факультэце Калегii св. Андрэя ў г. Вiнiпег. Рукапаложаны ў сан iерэя 6.5.1952 iерархам Украiнскай грэка-праваслаўнай царквы мiтрапалiтам Iларыёнам. Са жнiўня 1954 г. жыў у Таронта, дзе арганiзаваў прыход св. Кiрылы Тураўскага. Першую святую лiтургiю адслужыў 4.10.1954. Апрача Таронта святарскiя абавязкi выконваў у гарадах Садберы, Атава, Манрэаль i iнш. З сярэдзiны 60-х гадоў штомесяц прыязджаў на набажэнства да беларускiх вернiкаў у г. Дэтройт (ЗША). Адзiн з арганiзатараў беларускага праваслаўнага прыхода Святога Духа ў г. Дэтройт. У кафедральным саборы св. Кiрылы Тураўскага ў Нью-Йорку 2.10.1966 пастрыгся ў манахi i прыняў iмя Мiкалай. На наступны дзень узведзены архiепiскапам БАПЦ Сяргеем у сан iгумена i архiмандрыта. Рукапаложаны ў сан епiскапа Турава-Пiнскага i Таронцкага 10.3.1968 у Аўстраліi. У маi 1983 г. на надзвычайным саборы БАПЦ у Клiўлендзе абраны першым iерархам БАПЦ. На 3-м саборы БАПЦ у царкве Жыровiцкай Божай Мацi ў Гайленд-Парку (Нью-Йорк) абраны паўторна першым iерархам БАПЦ. Садзейнiчаў выданню царкоўна-рэлiгiйных кнiг «Праваслаўны малiтоўнiк» (1966) i «Службоўнiк» (1980). У лютым—сакавiку 1992 г. наведаў Беларусь. Узначальваў Фонд дапамогі ахвярам Чарнобыля ў Беларусі. Памёр 20.06.2002 у Таронта.

Крынiцы:
Бацькаўшчына (Мюнхен). 1960. № 23, 31—33;
Вiнiцкi А.;
Голас Царквы (Нью-Йорк). 1972. № 36;
Беларус (Нью-Йорк). 1984. № 321;
Беларус (Нью-Йорк). 1992. № 390. 

МІХАІЛ МІЦКЕВІЧ

(1897—1991)

Грамадска-культурны і рэлігійны свецкі дзеяч, педагог, празаік, публіцыст i перакладчык. У літаратурным жыцці выступаў пад псеўданімам Антось Галіна

Нарадзіўся 13.7.1897 у в. Мікалаеўшчына Мінскага павета. Паходзіў з беларускай праваслаўнай сям’і: бацькі – Міхаіл і Ганна Міцкевічы. Прыходзіўся малодшым братам Якубу Коласу. Вучыўся ў пачатковай школе ў Мікалаеўшчыне. Скончыў Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю (1918). З 1917 г. ўдзельнiчаў у беларускім нацыянальна-адраджэнскім руху. Браў удзел на правах дэлегата ў працы 1-га Усебеларускага кангрэса (Мінск, 18.12.1917). Сябра саюза беларускіх настаўнікаў. Актыўна выступаў за пабудову беларускай нацыянальнай школы. 15.10.1919 Беларускай школьнай радай Міншчыны прызначаны настаўнікам беларускай мовы Мінскай беларускай гімназіі. Супрацоўнічаў з беларускімі перыядычнымі выданнямі «Вольная Беларусь», «Беларускі шлях», «Беларусь» і інш. У верасні 1939 г. з прыходам у Заходнюю Беларусь Чырвонай Арміі працаваў настаўнікам і дырэктарам школы ў Мікалаеўшчыне. У гады Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у працы беларускіх культурна-грамадскіх і асветных арганізацый. Працаваў інспектарам школ. З 1944 г. – у эміграцыі. Жыў у Чэхаславакіі, пазней знаходзіўся ў Германіі. У г. Рэгенсбург браў чынны ўдзел у арганізацыі культурна-грамадскага, школьнага і царкоўна-рэлігійнага жыцця. Працаваў школьным інспектарам амерыканскай зоны. Падрыхтаваў і выдаў у скаўцкім выдавецтве «Крыніца» чытанкі для дзяцей 1-га, 2-га і 3-га класаў пачатковых школ. Адзін з ініцыятараў і арганізатараў рэлігійнага жыцця ў беларускіх лагерах для перамешчаных асоб. Сябра Вышэйшага царкоўнага праўлення Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў эміграцыі. Прымаў непасрэдны ўдзел у стварэнні Брацтва Жыровіцкай Божай Маці. Пасля пераезда ў ЗША (1950) пасяліўся ў Нью-Йорку. Вёў шырокую грамадскую працу. Быў абраны старшынёй выдавецкага фонду газеты «Беларус». На правах намесніка ўваходзіў у Галоўную ўправу Беларуска-Амерыканскага задзіночання. Апекаваўся саборам св. Кірылы Тураўскага ў Нью-Йорку. У 1970—1981 гг. узначальваў рэдакцыю часопіса «Голас Царквы» (Нью-Йорк). Падрыхтаваў «Беларускі царкоўны каляндар». У 60-я гады пераклаў з царкоўнаславянскай мовы на беларускую тэксты малітваў, набажэнстваў, евангелляў. Памёр 25.10.1991 у Нью-Йорку. Пахаваны на беларускіх могілках у Нью-Брансуіку.

Крынiцы:
Кіпель В.;
Роднае слова (Мінск). 1995. № 10;
Полымя (Мінск). 1997. № 7.

МIХАIЛ НАВIЦКI

(2-я пал. ХІХ ст.—1931?)

Праваслаўны святар, протаiерэй Мiнскай епархii, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., педагог

Выконваў святарскiя абавязкi ў г. Велiж Вiцебскай губ. Выкладаў Закон Божы ў 5-й Велiжскай школе. У 20-я гады браў удзел у арганiзацыi Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Удзельнiчаў у з’ездзе прадстаўнiкоў беларускай праваслаўнай iерархii, духавенства i вернiкаў (Мінск, 9—10.8.1927). У лiку сямi праваслаўных святароў падпiсаў адозву, якая пракламавала жыццёвасць iдэi аўтакефальнасці беларускай праваслаўнай царквы. Паплечнiк мiтрапалiта Мелхiседэка i Фiларэта, епіскапа Бабруйскага. Праследаваўся савецкiмi ўладамi. Паводле адной з версiй, загiнуў у 1931 г. на Салаўках.

Крынiцы:
Божым шляхам (Лондан). 1975. № 1—2;
Вiцьбiч Ю.

АЛЯКСАНДР НАДСОН

(нар. 1926)

Каталіцкі святар усходняга абраду, мiтрафорны протаiерэй, магiстр тэа-логii, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч беларускага замежжа ў Вялiкабрытанii, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., душпастыр, педагог, культуролаг, гісторык, публiцыст i перакладчык, бiблiяфiл



Нарадзіўся 8.8.1926 у мястэчку Гарадзея недалёка ад Нясвіжа. Паходзiць з настаўнiцкай сям’i. Сапраўднае прозвiшча — Бочка. У гады Другой сусветнай вайны вучыўся ў настаўнiцкай семiнарыi ў Нясвiжы. Прымаў удзел у дзейнасцi беларускiх грамадска-культурных арганiзацый. Сябра Саюза беларускай моладзі. З 1946 г. – у Вялiкабрытанii. Вучыўся на матэматычным факультэце Лонданскага універсітэта, якi скончыў у 1953 г. са ступенню бакалаўра дакладных навук. Прымае актыўны ўдзел у рэлiгiйным i культурным жыццi беларускай эмiграцыi. Адзiн з заснавальнiкаў i сталых сяброў Згуртавання беларусаў у Вялiкай Брытанii (з 1946 яго сакратар; у 1951—1953 — старшыня). Удзельнiк i лiдэр Беларускага каталiцкага акадэмiчнага аб’яднання «Рунь». З 1946 г. — сталы супрацоўнiк беларускага эмiгранцкага перыядычнага друку («На шляху», 1946--1951; «Беларус на чужыне», 1947—1950; «Божым шляхам», 1947—1980 i iнш.). У 1-й палове 50-х гадоў выехаў у Рым. Вывучаў тэалогiю у папскiм Грэчаскiм каледжы i Грыгарыянскiм унiверсiтэце. Пасвячоны ў святары 23.11.1958 у Рыме. У 1961 г. вярнуўся ў Лондан. Быў прызначаны ў Беларускую каталiцкую мiсiю ўсходняга абраду ў Паўночнай Англii. З 1961 г. займаўся педагагiчна-выхаваўчай дзейнасцю ў Беларускай школе iмя св. Кiрылы Тураўскага пры Беларускiм доме марыянаў у Лондане. З 1964 г. — на пасадзе дырэктара школы. Адначасова выкладаў матэматыку i беларускую мову (1964—1973). Арганiзатар экуменiчных сустрэч i выездаў вучнёўскай моладзi ў Германiю, Бельгiю, Iталiю. Адзiн з актыўных дзеячаў Англійска-беларускага навуковага таварыства (з 1965). Выкладаў на курсах беларусаведы (1968—1980). Удзельнiчаў у семiнарскiх занятках студэнтаў-славiстаў Лонданскага унiверсiтэта. У 60-я гады арганiзаваў i правёў у Лiверпулi i Манчэстэры адукацыйна-азнаямляльныя курсы, прысвечаныя ўсходняму хры-сцiянству. Прымаў удзел у рэдагаваннi часопiса «The Journal of Byelorussian Studies» (1965—1988). З 1971 г. — дырэктар Беларускай бiблiятэкi i музея iмя Францiшка Скарыны ў Лондане. Рашэннем Ватыкана прызначаны на пасаду апостальскага адмiнiстратара для беларусаў-католiкаў у Еўропе (1976). З 1986 г. — апостальскi вiзiтатар для беларусаў-католiкаў усходняга абраду ў эмiграцыi. Адначасова з’яўляецца кансультантам кангрэгацыi ўсходнiх цэркваў пры Ватыкане. З 1989 г. кiруе Беларускiм камiтэтам дапамогi ахвярам радыяцыi ў Вялiкабрытанii. Аўтар даследаванняў i артыкулаў па гiсторыi беларускай духоўнай i свецкай лiтаратуры ХVI—XVII стст. Падрыхтаваў тэалагiчную працу «Наша вера: Кароткi катэхiзiс хрысцiянскай навукi. Для беларусаў-католiкаў» (1988, Iспанiя). Пераклаў на беларускую мову лiтургiчныя тэксты для правядзення набажэнстваў сярод беларускiх унiятаў (афiцыйна зацверджаныя Апостальскiм пасадам у 1994).

Крынiцы:
Źnič (Рым). 1958—1959. № 49;
Беларус (Нью-Йорк). 1976. № 234;
Божым шляхам (Лондан). 1976. № 1—2;
ЭГБ, V.

КАЗІМІР НАЙЛОВІЧ

(1904 — 1986)

Каталіцкі святар усходняга абраду, доктар тэалогіі, манах-марыянін, місіянер, рэлігійны і культурны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., публіцыст.

Нарадзіўся ў Пецярбургу. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Вучыўся ў Друйскай гімназіі пры кляштары айцоў марыянаў. З часоў вучобы ў Друі звязаны з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам. У 2-й палове 20-х гадоў уступіў у ордэн айцоў марыянаў. Вывучаў тэалогію і філасофію ў Ватыкане, дзе абараніў доктарскую дысертацыю. Пасвячоны ў святары 25.3.1934 у Рыме. Супрацоўнічаў з беларускім каталіцкім перыядычным друкам («Chryscijanskaja Dumka» і інш.). Аўтар цыкла публікацый «Listy z Rymu». Удзельнік 31-га Міжнароднага Еўхарыстычнага Кангрэса ў г. Дублін (Ірландыя). З 2-й паловы 30-гадоў займаўся місіянерскаю дзейнасцю ў Маньчжурыі. Аўтар рэлігійна-папулярных брашур «Swiaty Rym» (Вільня, 1931), «31-szy Miznarodny Eucharystyczny Kanhres» (Вільня, 1933). Памёр 28.03.1986 у Чалябінску

Крынiцы:
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1929—1931;
1934. № 4; 1935. № 8;
1936. № 8, 9. 

АНТОН НЕМАНЦЭВІЧ

(1893—1943)

Каталіцкі святар усходняга абраду, манах-езуіт, першы экзарх беларускай уніяцкай царквы, доктар тэалогіі і права, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, рэдактар, выдавец, педагог і публіцыст. Адзін з ініцыятараў і творцаў беларускага уніяцкага руху міжваеннага дваццацігоддзя ў Заходняй Беларусі. У перыядычным друку выступаў пад псеўданімам Злучэнец


Нарадзіўся 8.2.1893 у Пецярбургу. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і. Бацькі — Ян і Вікторыя (з дому Рудзевых) Неманцэвічы перабраліся ў «паўночную сталіцу» з в. Парчэўцы Круглянскай воласці Сакольскага павета Гродзенскай губ. Першапачаткова вучыўся ў Сестржанцэвіцкім павятовым вучылішчы, якое скончыў 29.5.1909. Вытрымаў дадатковыя экзамены на званне аптэкарскага вучня па геаметрыі, нямецкай і лацінскай мовах у экзаменацыйным камітэце Пецярбургскай навучальнай акругі ў сакавіку 1910 г. Па іншых звестках — скончыў гімназію пры парафіі св. Кацярыны. З 1910 г. – студэнт 1-га курса Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Прадоўжыў вучобу ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі, якую скончыў са ступенню магістра тэалогіі. У час вучобы прымаў удзел у дзейнасці беларускага культурна-асветнага гуртка клерыкаў-беларусаў. Пасвячоны ў святары 27.9.1915. Душпастырскую дзейнасць распачаў у Колпіне недалёка ад Петраграда. З прыходам да ўлады бальшавікоў праследаваўся за рэлігійную дзейнасць. Першы раз арыштаваны 25.5.1919 і асуджаны на 6 месяцаў турмы. Пасля 1920 г. служыў вікарыем пры парафіі святых Пятра і Паўла ў Маскве. Вёў шырокую рэлігійную і культурна-асветную працу сярод дзяцей і моладзі. Арыштаваны органамі савецкай бяспекі 31.5.1921 за «антысавецкую дзейнасць». Вызвалены і дэпартаваны ў Польшчу ў выніку абмену палітычнымі вязнямі паміж польскім і савецкім урадамі. У 1925—1927 гг. вучыўся ў папскім Усходнім інстытуце ў Рыме. Абараніў доктарскую дысертацыю. У канцы 20-х гадоў вярнуўся ў Польшчу. Працаваў выкладчыкам Місіянерскага інстытута і законавучыцелем у школах Любліна. У 1928—1929 гг. вёў заняткі па параўнальнай тэалогіі ў Люблінскім каталіцкім універсітэце. Выконваў святарскія абавязкі ў Альбярціне і пры уніяцкай парафіі ў Сынкавічах на Палессі. У 1932—1937 гг. рэдагаваў і выдаваў беларускі уніяцкі часопіс «Да злучэньня». З 1934 г. – прафесар фундаментальнай тэалогіі і кананічнага права ў папскай Усходняй семінарыі ў г. Дубна (Заходняя Украіна), дзе пэўны час займаў пасаду рэктара. У 1938 г. рэдагаваў часопіс «Злучэньне». 17.9.1939 мітрапалітам А.Р.Шаптыцкім узведзены ў сан экзарха беларускай уніяцкай царквы. Увёў беларускую мову як афіцыйную ў духоўнае справаводства і царкоўнае жыццё. У гады Другой сусветнай вайны разгарнуў шырокую дзейнасць па арганізацыі адміністрацыйных структур новастворанага Беларускага экзархата. У жніўні 1942 г. па дарозе з Львова ў Альбярцін арыштаваны нямецкай тайнай паліцыяй.
Да пачатку 90-х гадоў дата, месца і акалічнасці смерці першага беларускага экзарха заставаліся невядомымі. У сувязі з гэтым існаваў шэраг версій гібелі А.Неманцэвіча. Паводле апошніх польскіх публікацый і выданняў удалося ўстанавіць, што ён памёр 1.4.1943 у берлінскай турме.

Крынiцы:
ЦГИА, ф. 46, воп. 3, спр. 226;
Directorium… Mohilovіensi;
Elenchus… Pinscensis;
Сhryścijanskaja Dumka (Вільня). 1934. № 8;
Stankievič A., 1939;
Мартос А.;
Dzwonkowski R., 1998;
EW;
ЭГБ, V.