АНТОН ПАДЗЯВА

(1913—1955)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., манах-марыянін

Нарадзіўся ў 1913 г. ў в. Пярхулева Дзісенскага павета Віленскай губ. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і: бацькі – Габрыэль і Марцыяна (з дому Трышчынскіх) Падзявы. Малодшы брат беларускага каталіцкага святара Тамаша Падзявы. Вучыўся ў польскай гімназіі пры Друйскім кляштары і ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Супрацоўнічаў з беларускім рэлігійным перыядычным друкам. Займаўся перакладамі з літоўскай на беларускую мову (байка «Тры браты» і інш.). У 30-я га-
ды – у ордэне айцоў марыянаў у Друйскім кляштары. Пасля дэпартацыі з Друі ў 1938 г. беларускіх святароў і клерыкаў жыў у кляштары айцоў марыянаў на Бялянах у Варшаве. Вучыўся ў Варшаўскай духоўнай каталіцкай акадэміі. З часоў вучобы ў Друi звязаны з беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам. Памёр у 1955 г. ў мясцовасці Скужэц недалёка ад г. Седльцы. Пахаваны на мясцовых могілках.

Крынiцы:
Catalogus…Vilnensis;
Rocznik, 1966;
Сhryścijanskaja Dumka (Вільня). 1937, № 2; 1939. №22. 

ТАМАШ ПАДЗЯВА

(1906—1975)

Каталiцкi святар усходняга абраду, марыянiн, тэолаг, мiсiянер, доктар фiласофii, сябра Марыянскай капiтулы ў Рыме, рэлiгiйны i культурна-асветны дзеяч, вучоны, сацыёлаг, педагог i публiцыст

Нарадзiўся 6.2.1906 у в. Пярхулева Дзiсенскага павета Вiленскай губ. Паходзiў з сям’і беларусаў-католікаў, бацькі — Габрыэль і Марцыяна (з дому Трышчынскiх) Падзявы. У 1926 г. ўступіў у навіцыят айцоў марыянаў у Друі. Там жа скончыў гімназію (1929). Прадоўжыў вучобу ў папскім Грыгарыянскім універсітэце ў Рыме. Пасвячоны ў святары 23.12.1934. З 1935 г. займаўся місіянерскай дзейнасцю ў Харбіне (Маньчжурыя). Працаваў выхавацелем, прэфектам і духоўнікам у місіі св. Мікалая. Супрацоўнічаў з харбінскім місіянерскім перыядычным выданнем «Католический вестник». Напрыканцы снежня 1948 г. арыштаваны кітайскімі вайсковымі ўладамі. Перададзены органам савецкай бяспекі. Да 1955 г. знаходзіўся ў адным з канцэнтрацыйных лагераў у Тайшэце (Усходняя Сібір). Пасля вызвалення вярнуўся ў Польшчу, дзе займаўся навуковай і педагагічнай дзейнасцю. У 1969 г. выехаў у Рым, а пазней у Лондан. Прымаў удзел у рэлігійным і культурным жыцці беларускага замежжа. Выступаў на старонках эмігранцкіх рэлігійных выданняў («Божым шляхам» і інш.), удзельнічаў у працы Беларускай секцыі Ватыканскага радыё. Памёр 2.10.1975 у Лондане. Пахаваны там жа на могілках Святога Панкрата.

Крынiцы:
Божым шляхам (Лондан). 1975. № 3—4. 

ЯНКА ПАЗНЯК

(1895 — пасля кастрычнiка 1939)

Грамадска-культурны i рэлiгiйны свецкi дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., адзiн з лiдэраў заходнебеларускага нацыянальна-вызваленчага руху мiжваеннага дваццацiгоддзя, палiтык, рэдактар i публiцыст. У заходнебеларускiм друку выступаў пад псеўданiмамі Янка Дудар, Той Самы, Сяленец



Нарадзiўся 19.2.1895 (па iншых крынiцах у 1887) у мястэчку Суботнiкi Лiдскага павета Гродзенскай губ. Паходзiў з сялянскай сям’i беларусаў-католiкаў: бацькi — Аляксандр i Ганна (з дому Тучкоўскiх) Пазнякi. Атрымаў агульную сярэднюю i музычную адукацыю. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў удзелу ў беларускiх гуртках «хрысцiянска-дэмакратычнага i асветнiцкага кiрунку». У 1913—1915 гг. у Вiльнi сумесна з А.Бычкоўскiм, Б.Пачопкам i А.Лявiцкiм (Ядвiгiным Ш.) прымаў удзел у выданнi першай беларускай каталiцкай газеты «Bielarus». Служыў арганiстам у Лаварышскiм рымска-каталiцкiм касцёле. Пазней працаваў на гэтай жа пасадзе ў касцёле св. Яна ў Вiльнi. З 1921 г. прымаў удзел у дзейнасцi беларускiх хрысцiянска-дэмакратычных арганiзацый i партый. Як публiцыст супрацоўнiчаў з заходне-беларускiм перыядычным друкам («Bielaruskaja krynica», «Chrys-cijanskaja Dumka»). У сваіх артыкулах закранаў праблемы заходнебеларускага культурна-грамадскага i рэлiгiйнага жыцця. Выступаў за адкрыццё беларускiх школ, асуджаў палiтыку Вiленскай архiдыяцэзii ў адносiнах да заходнебеларускага нацыянальна-рэлiгiйнага руху. На з’ездзе Беларускай хрысцiянскай дэмакратыi (БХД) у 1928 г. абраны сакратаром яе прэзiдыума. У 1928—1936 гг. — рэдактар газеты «Bielaruskaja krynica». За рэдактарска-публiцыстычную i палiтычную дзейнасць праследаваўся польскiмi ўладамi Вiленшчыны. Некалькi месяцаў правёў у турме, штрафаваўся. Адзiн з iнiцыятараў рэарганiзацыi БХД у Беларускае народнае аб’яднанне (БНА). Спрычынiўся да расколу ў шэрагах БНА. У 1936 г. абраны прэзiдэнтам БНА. Напрыканцы 1938 г., у сувязi з закрыццём газеты «Bielaruskaja krynica», рэдагаваў газету «Chryścijanskaja Dumka». З прыходам у Заходнюю Беларусь савецкiх войск у вераснi—кастрычнiку (?) 1939 г. арыштаваны органамi бяспекi. Паводле адной з версiй да чэрвеня 1941 г. знаходзiўся ў турме ў Старой Вiлейцы недалёка ад Маладзечна. Дата, месца i акалiчнасцi смерцi застаюцца невядомымі.

Крынiцы:
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 3162;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
БП, ІV;
ЭГБ, V. 

ЯН ПАНЦЭВIЧ

(1907—1984)

Пратэстанцкi пастар, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч беларускага замежжа, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., рэдактар i выдавец

Нарадзiўся ў 1907 г. Паходзiў з Берасцейшчыны. Служыў пастарам у евангельска-баптысцкай царкве ў г. Познань (Польшча). З 70-х гадоў у ЗША. Спачатку жыў у штаце Фларыда. Потым пераехаў у г. Дэтройт (штат Мiчыган), дзе працаваў евангельскiм прапаведнiкам. З’яўляўся сурэдактарам пратэстанцкага эмiгранцкага выдання «Весьнiк Беларускага Эвангельска-Баптысцкага Брацтва». Прымаў удзел у ар-ганiзацыйным з’ездзе прадстаўнiкоў беларускiх евангельскiх хрысцiян у Канадзе, 8—9.9.1973). Быў абраны прэзiдэнтам Саюза евангельска-баптысцкiх цэркваў Беларусi. Старшыня Беларускага Евангельска-Баптысцкага Брацтва ў ЗША, Канадзе. Памёр у красавiку 1984 г. ў г. Санта-Барбара.

Крынiцы:
Пятроўскi Я.;
Беларускi голас (Таронта). 1984. № 315;
Весьнік Беларускага Евангельска-Балтысцкага Брацтва ў ЗША, Канадзе.
1974. № 2. 

ПАНЦЕЛЯЙМОН

(1867—1950)

Праваслаўны святар, мітрапаліт Мінскі і Беларускі, царкоўны і грамадскі дзеяч. У свецкім жыцці — Павел Ражноўскі

Нарадзіўся 20.9.1867 у г. Кастрама (Расія). Паходзіў з праваслаўнай сям’і Сцяпана Ражноўскага. Вучыўся ў ваенна-інжынерным вучылішчы. Скончыў духоўныя курсы пры Казанскай духоўнай праваслаўнай акадэміі. У 1897 г. пастрыгся ў манахі і прыняў імя Панцеляймон. Служыў настаяцелем Маркава манастыра ў Віцебску (1905 — 1913). Узведзены ў сан епіскапа ў 1913 г. Маскоўскім патрыярхатам быў прызначаны епіскапам Пінскім. З 1922 г., у сувязі з адмоўным стаўленнем да польскіх урадавых «Часовых правіл» пра статус праваслаўнай царквы ў Польшчы, знаходзіўся пад адміністрацыйным наглядам. У процівагу варшаўскаму мітрапаліту Дзянісу выступаў за тое, каб духоўныя справы «вырашала сама царква з уласнымі царкоўнымі іерархамі». Негатыўна ставіўся да палітыкі супрацоўніцтва праваслаўных іерархаў з польскімі дзяржаўна-адміністрацыйнымі ўладамі. З 1931 г. знаходзіўся ў ссылцы ў Жыровіцкім манастыры. Пасля заняцця Заходняй Беларусі савецкімі войскамі паводле ўказа маскоўскага патрыярха прызначаны экзархам далучаных да Савецкай Беларусі і Савецкай Украіны абшараў. Падтрымліваў шырокія сувязі з іерархам Еліферыем, мітрапалітам Літоўскім і Вілейскім, і іераманахам Іаанам Шырынскім. У гады Другой сусветнай вайны браў удзел у арганізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця на акупаванай нямецкімі войскамі тырыторыі Беларусі. Фармальна спрычыніўся да аднаўлення Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ), кананічна ўзводзячы ў сан епіскапаў беларускіх святароў архімандрытаў Філафея і Афанасія. Адзін з арганізатараў і старшыня Часовай мітрапалітальнай управы Беларусі. У чэрвені 1942 г. высланы ў адміністрацыйным парадку нямецкімі ўладамі ў манастыр у мясцовасці Ляды. З восені 1942 г. пераведзены ў Вілейку. З набліжэннем нямецка-савецкага фронту ў чэрвені 1944 г. выехаў у Германію. Пазней, у 1946 г., з іерархамі епіскапату БАПЦ перайшоў у Рускую праваслаўную зарубежную царкву. У пасляваенны час жыў у перасыльных лагерах у Германіі. Памёр 30.12.1950 у лагеры Шляйсгайм. Пахаваны на могілках у мясцовасці Фэльдмохен.

Крынiцы:
НГАБ, ф. 6, воп. 1, спр. 206;
Царкоўны Сьветач (Саўт-Рывер). 1951. № 1;
Касяк І.;
Мартос А.;
Вініцкі А.;
ЭГБ, V;
Скурат К.;
Шейкuн Г. 

ВАЦЛАЎ ПАПУЦЭВІЧ

(1911—1991)

Культурна-грамадскі і рэлігійны свецкі дзеяч, магістр, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., гісторык, этнограф, культуролаг, рэдактар, выдавец і публіцыст. У эміграцыі — Вацлаў Пануцэвіч

Нарадзіўся ў 1911 г. на Віленшчыне. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Быў выключаны з ліку клерыкаў за беларускую дзейнасць. 
З 1936 г. — студэнт юрыдычнага факультэта Віленскага універсітэта імя Стафана Баторыя. Удзельнічаў у працы «Акадэміцкага кола сяброў Беларусаведы» (1936 — 1939). З’яўляўся адным з арганізатараў «руху маладых адраджэнцаў». Рэдагаваў і выдаваў яго друкаваны орган — газету «Да 25 сакавіка» (лістапад 1936 — сакавік 1938). Прыхільнік Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. Належаў да заходнебеларускай нацыянал-дэмакратычнай групоўкі святара В.Гадлеўскага. Браў удзел у рэдагаванні заходнебеларускай газеты «Беларускі фронт» (1936—1938). У гады Другой сусветнай вайны ўдзельнічаў у беларускім грамадска-палітычным руху. З 1944 г. — у эміграцыі. Спачатку жыў у перасыльных лагерах Германіі. Узначальваў Задзіночанне беларускіх скаўтаў на чужыне. Пазней пераехаў у ЗША. Адзін з відных каталіцкіх свецкіх дзеячаў беларускага замежжа. Рэдагаваў і выдаваў часопісы «Беларуская царква» і «Litva». Аўтар гістарычных даследаванняў «Zamojdz i Litva: Roznyja krainy i narody» (1953 — 1954), «З гісторыі Беларусі або Крывіччыны-Літвы» (1965) і інш. Шырока супрацоўнічаў з беларускім эмігранскім перыядычным друкам («Бацькаўшчына», «Беларус» і інш.). Памёр 25.8.1991 у г. Чыкага.

Крынiцы:
Бацькаўшчына (Мюнхен). 1949. № 8;
Малецкі Я.;
Беларус (Нью-Йорк). 1991. № 382;
Кіпель В.;
Беларуская мінуўшчына (Мінск). 1995. № 2. 

СЯРГЕЙ ПАЎЛОВІЧ

(1875—1940)

Праваслаўны свецкі і культурна-асветны дзеяч міжваеннага дваццацігоддзя ў Заходняй Беларусі, багаслоў, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., педагог, пісьменнік, публiцыст i выдавец. У беларускiм перыядычным друку выступаў пад псеўданiмам Паляшук (Palašuk)




Нарадзіўся 13.9.1875 у в. Асавец Кобрынскага павета Гродзенскай губ. Паходзiў з сям’i праваслаўнага святара Канстанцiна Паўловiча. У 1896 г. скончыў Літоўскую духоўную праваслаўную семінарыю ў Вільні. Прадоўжыў вучобу ў Кіеве. У 1900 г. скончыў праваслаўную духоўную акадэмію са ступенню кандыдата багаслоўя. Да 1909 г. працаваў у царкоўных установах. Пазней займаўся педагагічнай дзейнасцю: выкладчык у настаўніцкай семінарыі і жаночай гімназіі ў Рагачове (1909—1913), iнспектар народных школ у Ваўкавыскiм павеце (1913—1918), настаўнiк i дырэктар Вiленскай беларускай гiмназii (1925—1928). Прымаў актыўны ўдзел у заходнебеларускім культурна-асветным і рэлігійным жыцці. Супрацоўнічаў з беларускімі свецкімі і рэлігійнымі выданнямі («Летапіс», «Каласкі»). Уваходзіў у склад рэдакцыйнага камітэта заходнебеларускага часопіса «Голас праваслаўнага беларуса». Выдаваў царкоўны i культурна-асветны часопiс для дзяцей «Снапок». Адзiн з кiраўнiкоў Таварыства беларускай школы. Удзельнiчаў у працы Беларускага навуковага таварыства ў Вiльнi. Праследаваўся польскiмi ўладамi Вiленшчыны. Двойчы быў арыштаваны (1930, 1933). Сядзеў у Вiленскай турме на Лукiшках. Аўтар школьных падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў «Свяшчэнная гісторыя Старога Завету» (1926), «Пішы самадзейна: Развіццё навыку самастойнага пісьма» (ч. 1, 1928), «Метадычныя ўвагі да пасобніка «Пішы самадзейна» (1929), «Свяшчэнная гісторыя Новага Завету» (1936), «Zasieuki» (1937) і інш. Памёр 16.9.1940. Пахаваны ў Вiльнi на Лiтоўскiх могiлках.

Крынiцы:
LCVA, ф. 220, воп. 1, спр. 322;
ЭГБ, V;
ЭЛiМБел, V. 

ДЗМІТРЫЙ ПАЎСКІ

(1874—1937)

Праваслаўны святар, протаіерэй Мінскай епархіі, рэлігійны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст.

Нарадзіўся ў 1874 г. Паходзiў з сям’i праваслаўных беларусаў. Да рэвалюцыі 1917 г. служыў настаяцелем Віленскага Петрапаўлаўскага кафедральнага сабора. Пазней, у 20-я гады, настаяцель царквы Святога Духа ў Астрашыцкім Гарадку. Прыхiльнiк iдэi аўтакефальнасцi Беларускай праваслаўнай царквы. У 1927 г. прымаў удзел у абвяшчэнні мiтраполii аўтакефальнай царквой. Удзельнiк з’езда прадстаўнiкоў праваслаўнай iерархii, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (Мiнск, 9—10.7.1927). За рэлігійную дзейнасць праследаваўся савецкімі ўладамі. Упершыню арыштаваны ў 1931 г. Асуджаны на 5 гадоў канцэнтрацыйных лагераў. Пасля вызвалення выехаў у Цвярскую губ., дзе выконваў абавязкі настаяцеля ў с. Ульянава Пагарэльскага павета. Там жа ў ліпені 1937 г. зноў арыштаваны органамі савецкай бяспекі. Прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны 14.9.1937.

Крынiцы:
Синодик;
Мартос А. 

БАЛЯСЛАЎ ПАЧОПКА

(1884—1940)

Каталіцкі святар усходняга абраду, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., журналіст, педагог i публіцыст

Нарадзіўся ў 1884 г. ў Віцебскай губ. Паходзіў з дваранскай сям’і Антона Пачопкі. 25.10.1905 залічаны выхаванцам Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. У чэрвені 1907 г., на другі год навучання, пакінуў семінарыю. З 1913 г. – загадчык аддзела рэлігіі, у 1914—1915 гг. – рэдактар-выдавец першай беларускай каталіцкай газеты «Bielarus» (Вільня). У гады Першай сусветнай вайны працаваў дырэктарам Свіслацкай настаўніцкай семінарыі ў Гродзенскай губ. (1916—1918). Падрыхтаваў і выдаў у Вільні шэраг кніг на беларускай мове: «Жыццё папежа Піюса X» (1914), «Чалавек на вышыні сваёй годнасці», «Бог з намі: Беларускі малітэўнік» (1915), «Святы Езафат Кунцэвіч» (1916), «Граматыка беларускай мовы» (1918), «Як вучыць жыць і верыць св. Хрыстова Паўсюдная Царква» (1923). Пакінуў рукапісную спадчыну. У міжваеннае дваццацігоддзе далучыўся да справы беларускага уніяцтва. Пасвячоны ў святары ў 1925 г. Душпастырскую дзейнасць праводзіў на Палессі. З 17.9.1926 – пробашч уніяцкага Бабровіцкага прыхода ў Косаўскім павеце. Удзельнік уніяцкіх канферэнцый у Пінску (1932, 1933). Друкаваўся ў перыядычных выданнях «Гоман», «Biełaruskaja krynica», «Chryścijanskaja Dumka». Супрацоўнічаў з газетай віленскіх краёўцаў «Przegląd Wileński». За прыхільнасць да беларускай мовы і культуры праследаваўся польскімі ўладамі. Памёр 26.12.1940 пасля таго, як быў збiты невядомымі.

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Elenchus…Pinscensis;
Spis kościołów, 1933—1935;
ЭГБ, V. 

ЯНКА ПАЧОПКА

(1890—1977)

Праваслаўны свецкі і культурны дзеяч, удзельнік хрысціянскага руху XX ст., рэдактар і выдавец, пісьменнік, перакладчык, фалькларыст. У літаратурным і культурна-грамадскім жыцці выступаў пад псеўданімамі Башкір, Праваслаўны і інш.

Нарадзіўся 26.10.1890 у в. Летнікі Дзісенскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сям’і лесніка Пятра Пачопкі. Скончыў Варанецкую сельскагаспадарчую школу на Пастаўшчыне. Служыў чыноўнікам у дэпартаменце земляробства Віленскай губ. З 1913 г. выступаў у беларускім перыядычным друку («Наша ніва»). У 1925 г. рэдагаваў і выдаваў у Варшаве рэлігійны двухтыднёвік «Праваслаўны беларус», а з чэрвеня 1925 г.— штомесячнiк-дадатак, у якiм публiкавалiся царкоўныя казаннi на беларускай мове. У міжваеннае дваццацігоддзе шырока друкаваўся на старонках заходнебеларускіх дзіцячых часопісаў («Заранка», «Praleski»). Супрацоўнічаў з заходнебеларускімі перыядычнымі выданнямі («Маланка», «Калосьсе», «Сялянская ніва», «Chryścijanskaja Dumka»). У 20-я гады выдаў у Вільні шэраг кніг сельскагаспадарчай тэматыкі. Быў блізкім сябрам і земляком мастака Язэпа Драздовіча. У 1939—1958 гг. працаваў аграномам. Памёр 26.5.1977. Пахаваны ў в. Малінаўка на Глыбоччыне.

Крынiцы:
ЭГБ, V;
БП, V. 

ГАЙ ДЭ ПIКАРДА

(нар. 1931)

Англiйскi даследчык беларускай гiсторыi i культуры, грамадска-культурны i рэлiгiйны свецкi дзеяч беларускага замежжа ў Вялiкабрытанii, музыколаг, фалькларыст, скарыназнавец, архiвiст, выдавец i аранжыроўшчык беларускай царкоўнай музыкi. У перыядычным беларускiм i англамоўным друку выступае пад псеўданiмам Г. Пiхура (Н. Pichura)



Нарадзiўся 20.7.1931 у Лондане. Паходзiць са старадаўняга брэтанскага роду (адзiн з яго продкаў удзельнiчаў у вайне 1812). Вучыўся ў Сарбонскiм унiверсiтэце (Парыж). Скончыў юрыдычны факультэт Оксфардскага унiверсiтэта. З канца 50-х гадоў займаецца пошукам i вывучэннем старажытных царкоўных спеваў, даўняй i сучаснай беларускай музыкi (у тым лiку сакральнай). У 1959 г. адшукаў у Кiеве рукапiсныя музычныя зборнiкi ХVI ст. рэлiгiйнага зместу: Супрасльскi i Жыровiцкi iрмалоi. Прымае актыўны ўдзел у беларускiм грамадскiм, культурна-асветным i духоўным жыццi ў эмiграцыi. Звязаны з Лонданскiм нацыянальна-рэлiгiйным асяродкам (Дом марыянаў). З 60-х гадоў — сябра Англа-беларускага навуковага таварыства. Працаваў лектарам на курсах беларусаведы. Падрыхтаваў шэраг навукова-папулярных рэфератаў i артыкулаў («Гравюры Скарыны», «Беларусiка ў розных бiблiятэках Еўропы», «Беларуская царкоўная музыка XV—XVI стагоддзяў» i iнш.). Займаецца вывучэннем творчасцi беларускiх кампазiтараў на эмiграцыi (М.Равенскага, М.Шчаглова-Кулiковiча, Дз.Верасава i iнш.). Даследуе гiсторыю перакладаў Бiблii на беларускую мову, жыццё i дзейнасць Ф.Скарыны, духоўную культуру i юрыдычнае права ў Вялiкiм княстве Лiтоўскiм. Адзiн з iнiцыятараў стварэння Беларускага музея ў Лондане: разам з бiскупам Ч.Сiповiчам пачынаў збiраць старажытныя карты i старадрукi. У 1961—1970 гг. — выкладчык музыкi i спеваў у беларускай школе iмя Кiрылы Тураўскага пры Доме марыянаў у Лондане. Iнiцыятар i арганiзатар вучнёўскага хору, першы яго дырыжор. Браў удзел у рэдагаваннi часопiса «The Journal of Byelorussian Studies» (1970—1988). Сябра Мiжнароднай асацыяцыi беларусiстаў. Падрыхтаваў i выдаў даведнiк пра Беларускую бiблiятэку iмя Ф.Скарыны ў Лондане (1971), «Беларускi царкоўны спеўнiк Св. Лiтургiя» (1979—1991, кн. 1—2), «Беларускi духоўны спеўнiк» (1989). Аўтар навукова-папулярнага выдання «Царкоўная музыка на Беларусi 989—1995». Актыўна супрацоўнiчае з беларускiм эмiгранцкiм перыядычным друкам. Публiкаваўся на старонках рэлiгiйных i свецкiх выданняў («Божым шляхам», «Беларус», «The Journal of Byelorussian Studies» i iнш.). Уваходзiў у склад журы i ўдзельнiчаў у 10-м Мiжнародным фестывалi царкоўнай музыкi ў г. Гайнаўка (Польшча, 16—19.5.1991). З 1997 г. — рэдактар культурна-iнфармацыйнага квартальнiка «Byelоrussian Chronicle».

Крынiцы:
Божым шляхам (Лондан). 1967—1980;
Беларус (Нью-Йорк). 1970—1998;
Крынiца (Мiнск). 1992. № 3;
ЭГБ, V;
The Journal of Byelorussian Studies (Лондан). 1970—1988. 

МІХАІЛ ПЛІС

(1858—1924)

Праваслаўны святар, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., педагог

Нарадзіўся 15.8.1858 у Гродзенскай губ. Скончыў Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю (1879), рукапаложаны ў сан святара. З гэтага ж года – настаяцель праваслаўнага прыхода ў Ашмянскім павеце і ў Вільні. З 1.9.1903 выкладаў царкоўнаславянскую мову ў Віленскім жаночым вучылішчы духоўнага ведамства. Працаваў законавучыцелем Узорнай царкоўна-прыходскай школы пры жаночым вучылішчы. У 1903—1907 гг. – старшыня праўлення Дапамогавай касы праваслаўнага духавенства Літоўскай епархіі. 21.9.1907 на з’ездзе пры выбарах праўлення Дапамогавай касы абраны яе старшынёй на 1908—1912 гг. Звязаны з беларускім культурна-асветным і царкоўна-рэлігійным рухам. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г. — у Маскве. У час працы Маскоўскага царкоўнага сабора ў 1917—1918 гг. — давераная асоба будучага патрыярха Ціхана. З вясны 1919 г. — у Вільні, сябра Віленскай духоўнай праваслаўнай кансісторыі, ключар Віленскага кафедральнага сабора. У 1919—1920 гг. уваходзіў у склад Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны, Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта. У 1919—1923 гг. — законавучыцель у Віленскай беларускай гімназіі, выкладаў Закон Божы на беларускай мове. Адзін з ініцыятараў стварэння ў 1921 г. ў Вільні Святатроіцкага беларускага праваслаўнага таварыства. Быў у ліку заснавальнікаў Таварыства беларускай школы. У 1923 г. браў удзел у 1-м з’ездзе выкладчыкаў заходнебеларускіх гімназій. У міжваеннае дваццацігоддзе выступаў за беларусізацыю праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі. Напісаў і падрыхтаваў да выдання працу па гісторыі праваслаўнай царквы (захоўваецца ў аддзеле рукапiсаў Цэнтральнай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы). У справе беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця актыўна супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным святаром М.Галянкевічам. Памёр 29.4.1924 у Вiльнi.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 21, спр.465;
Литовские епархиальные ведомости 
(Вільня). 1907. № 1, 19—20;
Krynica (Вільня). 1921. № 29;
Сын Беларуса (Вільня). 1924. № 16;
ЭГБ, V. 

АДАМ ПУЧКАР-ХМЯЛЕЎСКІ

(1891—1938)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 24.12.1891 у мястэчку Івянец Стаўбцоўскага павета Мінскай губ. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў. Бацькi: Іван Вікенцьевіч – адстаўны салдат, Юлія (з дому Пазнанскіх) Пучкар-Хмялеўскiя. Са жніўня 1903 г. вучыўся ў Мінскім рэальным вучылішчы, якое скончыў 4.6.1911. У 1911—1916 гг. вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Тады ж далучыўся да беларускага нацыянальна-рэлігійнага руху. Пасвячоны ў святары ў 1916 г. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя ў Бабруйскім касцёле. Пазней служыў пры каталіцкай парафіі ў Іркуцку. У 1920 г. быў арыштаваны бальшавіцкімі ўладамі. Знаходзіўся ў групе заложнікаў, якая па дамоўленасці паміж польскім і савецкім ўрадамі рыхтавалася да выезду ў Польшчу. З 1922 г. — у Мінску. Выконваў святарскія абавязкі ў касцёле святых Сымона і Алены. Працаваў у парафіях Койданава, Заслаўе, Воўчкавічы. Выступаў за шырокую беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця беларусаў-католікаў. У 1926 г. на з’ездзе каталіцкіх святароў былой Мінскай губ. выступіў з прапановай утварэння незалежнай рымска-каталіцкай дыяцэзіі на чале з беларускім біскупам. Сутнасць яго прапановы заключалася ў тым, каб каталіцкая царква на Беларусі выйшла з-пад улады польскіх біскупаў і падпарадкоўвалася непасрэдна Ватыкану. З 1929 г. – пробашч Мінскага кафедральнага касцёла. Беспадстаўна абвінавачаны ўладамі ў «антысавецкай дзейнасці» і прыналежнасці да польскай вайсковай арганізацыі. 26.6.1933 (паводле іншых крыніц – 3.8.1933) арыштаваны органамі бяспекі. Прыгавораны да 10 гадоў лагераў. З верасня 1934 г. знаходзіўся на Салаўках. Пасля пяці гадоў зняволення калегіяй АДПУ прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. 1.9.1938 расстраляны.

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2243;
Directorium… Mohiloviensi;
Elenchus... Mohiloviensis;
Архіў КДБ РБ (Мінск), спр. 9939-С;
Dzwonkowski R.,1997;
Dzwonkowski R.,1998. 

ПАВЕЛ ПЯКАРСКІ

(1889—1954)

Каталіцкі святар заходняга абраду, магістр тэалогіі, рэлігійны і культурны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 15.3.1889 у Віленскай губ. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і Антона Пякарскага. Скончыў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю (1911). Вучыўся ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу (1911—1915), дзе клерыкамі-беларусамі быў абраны старшынёй беларускага культурна-асветнага гуртка. Пасвячоны ў святары ў 1914 г. З 1915 г. – на пасадзе вікарыя ў Беластоку, выкладаў Закон Божы ў мясцовых навучальных установах. На правах ганаровага госця ўдзельнічаў у пасяджэннях школьнай камісіі польскага епіскапата (2—3.3.1919). У 1925 г. прызначаны кіраўніком Ашмянскага дэканата і пробашчам у парафіі Жупраны. У 1932 г. абраны ў сінадальную Кансультатыўную раду святароў пры Віленскай мітрапалітальнай курыі. Выконваў святарскія абавязкі ў Віленскай архідыяцэзіі. Памёр 2.5.1954 у Вільні. Пахаваны на могілках Роса.

Крынiцы:
LVIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2530; ф. 694, воп. 3. спр. 10; ф. 604, воп. 5, спр.
7332;
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 1359;
Directorium... Mohiloviensi;
Catalogus… Vilnensis;
Stankievič A., 1939;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

ЯЗЭП ПЯТКЕВІЧ

(1892–1937)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., душпастыр

Нарадзіўся 15.9.1892 г. у мясцовасці Ворань каля Лепеля. Паходзіў з каталіцкай сям’і Станіслава Пяткевіча. З 1912 г. – клерык Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. У гады вучобы далучыўся да беларускага нацыянальна-рэлігійнага руху. Пасвячоны ў святары ў 1917 г. Служыў вікарыем у парафіі Койданава на Міншчыне (1920). У 1922—1923 гг. – адміністратар у парафіі Бабоўня недалёка ад Нясвіжа. З 2-й паловы 20-х гадоў выконваў святарскія абавязкі ў Слуцку, Уздзе і Капылі. Праследваўся савецкімі ўладамі. У 1933 г. быў арыштаваны органамі бяспекі і прыгавораны да 5 гадоў канцэнтрацыйных лагераў. Пакаранне адбываў у Комі АССР. З сакавіка 1935 г. цяжка хварэў. Знаходзіўся ў цэнтральным лагерным шпіталі ў мясцовасці Вегерская Кем. У 1-й палове 1937 г. быў зноў арыштаваны і абвінавачаны ў антысавецкай дзейнасці. Калегіяй НКУС Комі АССР 2.9.1937 прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. У той жа дзень расстраляны.

Крынiцы:
Directorium… Mohiloviensi;
Directorium… Mohiloviensis;
Stankievič A., 1939;
Dzwonkowski R., 1998. 

МІХАІЛ ПЯТРОЎСКІ

(1889—1931)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і грамадска-культурны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 3.10.1889 у маёнтку Празарокі Дзісенскага павета Віленскай губ. Паходзіў з мяшчанскай сям’і: бацькі – Язэп і Паўліна (з дому Садоўскіх) Пятроўскія. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома. 16.12.1904 здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіi Маскоўскай навучальнай акругі. У маі 1905 г. вытрымаў уступныя экзамены ў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю, але з-за адсутнасці вольных месцаў прыняты ў лік семінарыстаў у кастрыч-ніку 1906 г. Прадоўжыў вучобу ў Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу, дзе браў удзел у працы беларускага культурна-асветнага гуртка. Пасвячоны ў святары ў 1912 г. Выконваў душпастырскія абавязкі на пасадзе вікарыя ў парафіі Даўгінава Віленскага дэканата. З 1917 г. – на пасадзе адміністратара ў в. Шаркоўшчына Дзісенскага дэканата. У сакавіку 1919 г. браў удзел у працы школьнай камісіі польскага епіскапата. На адным з пасяджэнняў падаў прапанову і ініцыяваў стварэнне «Хрысціянскай хрэстаматыі для моладзі». Удзельнік Беларускага з’езда Віленшчыны і Гродзеншчыны (9—11.6.1919). На з’ездзе разам з праваслаўным святаром М.Кушнёвым быў абраны ў Цэнтральную Беларускую раду Віленшчыны і Гродзеншчыны. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця на заходнебеларускіх абшарах. Звяртаўся да вернiкаў з беларускiмi казаннямi. Шырока выкарыстоўваў родную мову на занятках па рэлігіі і пры катэхізацыі. У 1921 г. арыштаваны і зняволены ў турму на Лукішках у Вільні. У 1925 г. быў абвінавачаны ў «беларускай агітацыі» сярод жыхароў парафіі Даўгінава. Памёр 26.7.1931 у парафіі Вінна Пінскай дыяцэзіі, дзе і пахаваны на мясцовых могілках.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «П»;
LVIA, ф. 604, воп. 5, спр. 7146, 8144; ф. 694, воп. 3, спр. 10; ф. 694, воп. 1, спр. 2520, 2999;
Архівы БНР;
Directorium... Vilnensi;
Elenchus... Pinscensis;
Krynica (Вільня). 1919. № 4—5, 11; 1920. № 13;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1931. № 13. 

ЯН ПЯТРОЎСКІ

(нар. 1905)

Пратэстанцкі прапаведнік, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч міжваеннага дваццацігоддзя ў Заходняй Беларусі і ў эміграцыі, публiцыст, выдавец, рэдактар, пісьменнік і перакладчык

Нарадзіўся 27.1.1905 у г. Слуцк Мінскай губ. Паходзіць з сям’і беларусаў: бацькі – Дзям’ян і Юл’яна Пятроўскія. З беларускім культурна-грамадскім рухам звязаны з 20-х гадоў. Падтрымліваў шырокія кантакты з вучнёўскай моладдзю Віленскай беларускай гімназіі. Прыхільнік Беларускай сялянска-работніцкай грамады. У 1927—1928 гг. меў намер выехаць у Савецкую Беларусь, аднак пазней адмовіўся ад яго. Служыў у польскім войску. Пад час вайсковай службы пазнаёміўся з сябрамі царквы метадыстаў. Напрыканцы 20-х гадоў увайшоў на правах сябра ў пратэстанцкае рэлігійнае брацтва. Вучыўся ў біблейскай школе метадыстаў у мясцовасці Кларысава. З 16.3.1932 жыў у мястэчку Дзярэчын Слонімскага павета. Ініцыятар і арганізатар выдання на беларускай мове пратэстанцкага грамадска-рэлігійнага і літаратурнага часопіса «Сьветач Хрыстусовае навукі» (23.8.1935). У часопісе выконваў функцыі выдаўца i рэдактара. У канцы Другой сусветнай вайны выехаў у Аўстрыю. З 1953 г. – у ЗША. У эміграцыі ўзнавіў выданне евангельска-баптысцкага часопіса «Сьветач Хрыстовае навукі». Разам з жонкай Аліцыяй 9.12.1976 у г. Гейнсвіл (штат Фларыда) заснаваў Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд, мэтай якога стала «дапамога беларусаведным даследаванням і публікацыя матэрыялаў на беларускія тэмы». Пераклаў на беларускую мову і выдаў 7 тамоў выбраных твораў старажытнагрэчаскага філосафа Платона. Падрыхтаваў і выдаў класiчны «Грэцка-беларускі слоўнік». Аўтар «Мемуараў» ( т. 1—3, Гейнсвiл, 1983—1997). Адзін з пачынальнікаў беларускага евангельска-баптысцкага руху ў ЗША.

Крынiцы:
LCVA, ф. 51, воп. 7, спр. 746;
Кіпель В.;
Пятроўскі Я.;
Веснік БДУ (Мінск). 1997. № 1. 

МIКАЛАЙ РАВЕНСКI

(1886—1953)

Культурна-грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця ў эмiграцыi, кампазiтар

Нарадзiўся 5.12.1886 (па iншых крынiцах — 2.12.1886) у маёнтку Капленцы Iгуменскага павета. Паходзiў з праваслаўнай сям’i Якуба Равенскага. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. Вучыўся ў вясковай школе. Валодаў выключным музычным слыхам i добрым голасам. Пачатковую музычную адукацыю атрымаў у Мiнскiм архiрэйскiм хоры (1895—1902). З 1903 г. — дырыжор хору пры мужчынскiм манастыры ў Мiнску. Пасля двух гадоў працы накiраваны ў Навагрудак, дзе выкладаў спевы i музыку ў мясцовай школе, кiраваў царкоўным хорам. У 1911—1914 гг. вучыўся на 3-гадовых дырыжорскiх курсах у Маскве. Пасля заканчэння вучобы вярнуўся ў Навагрудак. З пачатку Першай сусветнай вайны — у эвакуацыi. Працаваў на ваенным будаўнiцтве. На пачатку 1919 г. пераехаў у Мiнск. Працаваў выкладчыкам музыкi ў школе i дырыжорам царкоўнага хору пры царкве св. Кацярыны. З 1920 г. — у Мiнскiм беларускiм рабочым клубе, дзе разам з У.Галубком арганiзоўваў канцэрты i ўрачыстыя iмпрэзы. Праследаваўся савецкiмi ўладамi. У 1922 г. быў арыштаваны. Пасля вызвалення выконваў абавязкi хормайстра ў Мiнскiм гарадскiм тэатры. З групай вучоных i культурных дзеячаў выязджаў у экспедыцыю ад Iнстытута беларускай культуры на Случчыну. Плённа працаваў як кампазiтар. Напiсаў музыку да п’есы «Залёты» В.Дунiна-Марцiнкевiча i кантату для хору «Курган» на словы К.Буйло. Выдаў «Зборнiк песень з нотамi» (Мiнск, 1922), у якi ўвайшлi народныя апрацоўкi i ўласныя творы на вершы беларускiх паэтаў. У 1924—1939 гг. абiраўся членам-карэспандэнтам Акадэмii навук Беларусi. Напрыканцы 20-х гадоў актыўна супрацоўнiчаў з У.Дубоўкам. Напiсаў музыку да шэрагу яго паэтычных твораў. У 1929 г. разам з паэтам распачаў працу над операй «Бранiслава». З 1930 г. займаўся педагагiчнай дзейнасцю. Выкладаў музычна-тэарэтычныя дысцыплiны ў Беларускiм музычным тэхнiкуме. Пазней працаваў у Беларускай кансерваторыi. У 30-я гады зноў праследаваўся органамi бяспекi. З гэтай прычыны ў 1940 г. пераехаў у Магiлёў. Пасля нападу Германii на Савецкi Саюз жыў у акупiраваным Мiнску. У 1943 г. пераехаў у г. Чэрвень, дзе цалкам аддаўся сакральнай музыцы. Працаваў рэгентам мясцовага царкоўнага хору. Напiсаў музыку на царкоўныя малiтвы «Херувiмская», «Милость Мира», «Верую», «Отче наш», «Достойно есть» i канцэрт «Слава в вышних Богу». Нанава напiсаў знiшчаную ў лiпенi 1941 г. музыку да п’есы В.Дунiна-Марцiнкевiча «Залёты». З чэрвеня 1944 г. — у эмiграцыi. Спачатку жыў у Германii. Актыўна займаўся музычнай творчасцю. Апрацаваў для хору нiзку беларускiх народных песень. Пiсаў музыку для беларускiх скаўтаў i жаночага ансамбля. Узнавiў музыку для вялiкага хору «О, Беларусь, мая шыпшына» i арыю Бранiславы з аднайменнай оперы, апрацоўваў народныя песнi. З пераездам у Бельгiю арганiзаваў пры каталiцкiм унiверсiтэце ў г. Лёвен студэнцкi ансамбль беларускай музыкi. Аўтар гiмна-малiтвы «Магутны Божа» (на словы Н.Арсенневай) i песні на словы К.Буйло «Люблю наш край». Памёр 9.3.1953 (паводле iншых крынiц — 3.3.1953) у г. Лёвен.

Крынiцы:
Беларусь (Нью-Йорк). 1986. № 332; 1989. № 363;
Рагуля Б.;
Беларусь.

МАРЫЯ МАГДАЛЕНА РАДЗІВІЛ

(1861—1945)

Культурна-грамадская і свецкая рэлігійная дзяячка, княгіня, мецэнат

Нарадзілася 8.7.1861 у Варшаве. Паходзіла з вядомага графскага літоўска-беларускага рода. Бацькі: граф Завіша-Кежгайла і графіня Марыя (з дому Хвілецкіх). Гады маленства правяла на Беларусі. У 1881 г. выйшла замуж за польскага арыстакрата графа Людвіка Красінскага. Пасля смерці мужа выехала ў Заходнюю Еўропу. Другі раз выйшла замуж за князя Мікалая Радзівіла (Лондан, 1906). У 1910—1920 гг. звязана з беларускім грамадска-культурным і нацыянальна-рэлігійным рухам. Аказвала маральную і матэрыяльную падтрымку беларускім палітычным і культурным дзеячам. Фінансавала выданне першай беларускай каталіцкай газеты «Bielarus» (Вільня, 1913—1918), друкаванне зборніка «Вянок» М.Багдановіча, твораў Ядвігіна Ш. Пашырала асвету, адкрывала беларускія школы ў сваіх уладаннях і маёнтках на Беларусі. Асаблівую ўвагу надавала праблеме падрыхтоўкі нацыянальна-свядомай беларускай інтэлігенцыі. Шырока ангажавалася ў беларускае рэлігійнае жыццё. Прыхільніца ідэі адраджэння на Беларусі уніяцкай царквы. З 1918 г. – у эміграцыі. Пэўны час жыла ў Літве, пазней у Германіі. На пачатку 30-х гадоў пераехала ў Швейцарыю. Апошнія трынаццаць гадоў свайго жыцця правяла ў кляштары сясцёр-дамініканак у г. Фрыбур, дзе 6.1.1945 памерла.

Крынiцы:
PSB, XXX/3. 

АЛЬБІН РАДЗІВОН

(1892—1976)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 15.5.1892 у в. Грабава Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай каталіцкай сям’і Фелікса Радзівона. У красавіку 1912 г. пры Гродзенскай мужчынскай гімназіі здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня. У 1912—1918 гг. вучыўся ў Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 7.4.1918. З 1923 г. служыў законавучыцелем у мястэчку Глыбокае. Пазней быў прызначаны на пасаду вікарыя ў Беластоку (1929). З гадоў вучобы ў Пецярбургу звязаны з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам. Матэрыяльна падтрымліваў выданне беларускіх рэлігійных часопісаў і газет. Пасля Другой сусветнай вайны выконваў святарскiя абавязкi ў Беластоцкай архiдыяцэзii. Працаваў у пракафедральнай парафii ў Беластоку. На пачатку 70-х гадоў выйшаў на пенсiю. Памёр 21.1.1976.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Р»;
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2414;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Directorium… Mohiloviensi;
Catalogus... Vilnensis;
Krynica (Вільня). 1919 № 10;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

ВАЦЛАЎ РАМАНОЎСКІ

(1889 – пасля 1939)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 26.11.1889 (паводле iншых крынiц — у 1891) у Сумілішскай воласці Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Станіслаў і Міхаліна (з дому Міглікаў) Раманоўскія. У 1908 г. здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Віленскай навучальнай акругі. Скончыў духоўную каталіцкую семінарыю ў Вільні (1913). У час вучобы прымаў удзел у працы культурна-асветнага гуртка беларусаў-семінарыстаў. Пасвячоны ў святары 16.6.1913 у Вільні. Душпастырскую дзейнасць распачаў у 1913 г. на пасадзе вiкарыя ў Троках. З 1922 г. — пробашч у парафii Германiшкi Лiдскага дэканата. Матэрыяльна падтрымлiваў выданне каталiцкай газеты «Bielarus». З 1936 г. працаваў на пасадзе пробашча ў парафii Парэчча Вiленскай архiдыяцэзii.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Р»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Stankiewicz A., 1929. 

ФРАНЦІШАК РАМЕЙКА

(1885—1931)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 11.7.1885 (паводле іншых крыніц — у 1886) у в. Нецкі Свянцянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў: бацькі – Андрэй і Антаніна (з дому Янцэвічаў) Рамейкі. У лістападзе 1903 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Маскоўскай навучальнай акругі. У 1905—1909 гг. – студэнт духоўнай каталіцкай семінарыі ў Вільні. Душпастырскую дзейнасць распачаў у 1909 г. на пасадзе вікарыя пры былым бернардзінскім касцёле ў Вільні. Пазней працаваў на гэтай жа пасадзе ў мястэчку Іўе Ашмянскага павета. У 1910—1921 гг. – на пасадзе пробашча ў мясцовасцях Сельцы Пружанскага і Шарашова Дзісенскага паветаў. Выступаў за шырокае ўжыванне беларускай мовы ў рэлігійным жыцці беларусаў-католікаў. Матэрыяльна падтрымліваў выданне беларускіх каталіцкіх часопісаў і газет («Bielarus», «Krynica» і інш.). Распаўсюджваў газету «Krynicа», евангеллі, кніжкі для набажэнства, календары на беларускай мове. У 1921—1928 гг. – пробашч у Шарашове. За пашырэнне беларускай мовы ў каталіцкай царкве і паўсядзённым жыцці парафіян праследаваўся польскімі свецкімі і духоўнымі ўладамі. Напрыканцы 20-х гадоў часова пазбаўлены права займацца душпастырскай дзейнасцю. Не вытрымаў дыскрымінацыі і псіхалагічнага ўціску з боку польскіх духоўных улад Віленскай дыяцэзіі. Хворы псіхічна, скончыў жыццё самагубствам – застрэліўся 16.6.1931 у Вільні. Пахаваны на мясцовых бернардзінскіх могілках.

Крынiцы:
LVIA, ф. 694, воп. 3, спр. 1151; ф. 604, воп. 5, спр. 7012;
Directorium… Vilnensi;
Catalogus… Vilnensis;
Elenchus… Pinscensis;
Stankiewicz A., 1929; 

ЮРЫЙ РАПЭЦКІ

(нар. 1944?)

Пратэстанцкі святар, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч беларускага замежжа, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., прапаведнік, рэдактар, публіцыст

Нарадзіўся ў 1944 г. (?) ў Германіі. Паходзіць з сям’і беларусаў-баптыстаў, якія ў гады Другой сусветнай вайны пакінулі Беларусь. Бацькі — Якуб і Яўгенія (з дому Апанасікаў) Рапэцкія. У двухгадовым узросце пераехаў з роднымі ў Канаду. Жыў у г. Саскатун, дзе скончыў мясцовую сярэднюю школу. Пазней вучыўся ва універсітэце. На апошнім курсе выявіў асаблівую цікавасць да славістыкі. Пасля заканчэння вучобы пераехаў у г. Эдмантан. Там абараніў магістэрскую дысертацыю па рускай літаратуры. Рэдагуе і вядзе на беларускай мове на транссусветным радыё у Монтэ-Карла хрысціянскую перадачу «Добрая вестка». Аўтар кнігі «Новае жыццё ў Хрысьце» (Варшава, 1985; Мінск, 1995). Служыць святаром евангельскай царквы хрысціян-баптыстаў у г. Таронта (Канада). Упершыню наведаў Беларусь у 1971 г. Наступная сустрэча адбылася на пачатку 90-х гадоў, калі беларускі пастыр прыехаў у Беларусь з бацькам — Якубам Рапэцкім, адным з пачынальнікаў беларускага пратэстанцкага руху ў ЗША. 

Крынiцы:
Беларускі голас (Таронта). 1986. № 330;
Літаратура і мастацтва (Мінск). 1991. № 39; 1992. № 36;
Настаўніцкая газета (Мінск). 1992. № 2;
Кіпель В. 

ВАЦЛАЎ РОДЗЬКА

(1888–1940)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся ў 1888 г. ў Віленскай губ. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. У 1910 г. скончыў Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю. У гэтым жа годзе пасвячоны ў святары. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя ў Гродзенскім фарным касцёле. З часоў побыту ў Гродне звязаны з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам. Разам са святарамі Ф.Грынкевічам, Ю.Бароўкам і У.Талочкам выступаў за асвету для беларускага народа на роднай мове. З 1914 г. – на пасадзе адміністратара ў парафіі Рыконты Трокскага дэканата. У 1920—1928 гг. служыў пробашчам у парафіі Гальшаны Ашмянскага дэканата. У 1929 г. пераведзены ў парафію Старыя Васілішкі. З часоў выдання першай беларускай каталіцкай газеты «Bielarus» матэрыяльна падтрымліваў нацыянальны рэлігійны друк. Памёр у 1940 г.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Р»;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 130;
Directorium… Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Stankievič A., 1939;
Bielarus (Вільня). 1914. № 37;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

ЭДВАРД РОП

(1851—1939)

Каталіцкі святар заходняга абраду, архібіскуп Магілёўскі, грэміяльны канонік Жамойцкай капітулы, асістэнт Папскага трона, кандыдат юрыдычных навук, рэлігійны, грамадскі і культурны дзеяч, палітык, рэдактар і публіцыст

Нарадзіўся 2.12.1851 у мясцовасці Ліксна Дынабургскага павета. Паходзіў з арыстакратычнай нямецкай сям’і: бацькі – барон Юл’ян Эмерык і Ізабела (з дому Плятэр-Зыберкаў) Роппы. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома. Скончыў факультэт права ў Пецярбургскім універсітэце (1875). Да 1879 г. служыў чыноўнікам у Сенаце. Паступіў у Ковенскую духоўную каталіцкую семінарыю, якую скончыў у 1886 г. Паглыбляў тэалагічную адукацыю ва універсітэтах Інсбрука (Аўстрыя) і Фрайбурга (Германія). Пасвячоны ў святары 1.8.1886 у Коўне. У 1889—1902 гг. – пробашч і дэкан у г. Лібава, дзе заснаваў дабрачыннае таварыства і адкрыў некалькі школ. Апостальскай сталіцай 9.6.1902 прызначаны біскупам Ціраспальска-Херсонскім, 9.11.1903 папам Піем X прызначаны біскупам Віленскай дыяцэзіі. З 1904 г. актыўна падтрымліваў літоўскі і беларускі нацыянальна-рэлігійныя рухі. Выступаў за ідэю краёвасці на аснове канфесійнага адзінства палякаў, літоўцаў і беларусаў. Адзін з ініцыятараў і прыхільнікаў увядзення нацыянальнай мовы ў рэлігійнае жыццё католікаў Літвы і Беларусі. Рашуча выступаў супраць пагромаў яўрэйскага насельніцтва. Быў абраны ў 1-ю Дзяржаўную думу Расіі. У кастрычніку 1907 г. адхілены царскім урадам ад рэлігійнай дзейнасці. З лютага 1917 г. актыўна ўключыўся ў грамадскае і рэлігійнае жыццё. 25.7.1917 прызначаны архібіскупам Магілёўскім. Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. не прыняў Савецкую ўладу. Арыштаваны 29.4.1919 у Петраградзе. Пазней перавезены ў Маскву, дзе знаходзіўся пад хатнім арыштам. Вызвалены ў выніку палітычнага абмену. З пачатку 20-х гадоў жыў у Варшаве. Арганізаваў Камітэт дапамогі галадаючым у Расіі (1921). Ініцыятар і заснавальнік Місіянерскага інстытута ў Любліне (1924). Выступаў за бірытуалізм ва Усходняй царкве. З 1932 г., пасля няшчаснага выпадку, жыў у сваіх родных у Познані, дзе і памёр 25.7.1939. У сакавіку 1983 г. труна біскупа Э.Ропа перавезена з Пазнанскага кафедральнага сабора ў кафедральны сабор Беластока. 

Крынiцы:
PSB, XXXII/I;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1939. № 2
Беларус (Нью-Йорк). 1969. № 150

КАЗІМІР РЫБАЛТОЎСКІ

(1909--1943)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся ў 1909 г. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. З 1931 г. – на 1-м курсе духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пінску. Пасля заканчэння вучобы там жа пасвячоны ў святары. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя мясцовага касцёла ў в. Камень Івянецкага дэканата. У гады Другой сусветнай вайны браў чынны ўдзел у беларускім нацыянальна-рэлігійным жыцці. Арыштаваны нямецкiмi акупацыйнымi ўладамi. Расстраляны 24.7.1943.

Крынiцы:
Elenchus... Pinscensis;
Наша вера (Менск). 1996. № 1.
 

УЛАДЗIСЛАЎ РЫЖЫ-РЫСКI

(1025—1978)

Каталiцкi артадаксальны святар, доктар тэалогii, грамадска-культурны i рэлiгiйны дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ў эмiграцыi, заснавальнiк i тэарэтык беларускай артадаксальнай каталiцкай царквы, вучоны, тэолаг, педагог, выдавец, паэт. У беларускiм эмiгранцкiм перыядычным друку выступаў пад псеўданiмам У.Сноп




Нарадзiўся на Вiленшчыне (?). Паходзiў з сям’i беларусаў-католiкаў. Беларускую нацыянальна-рэлiгiйную дзейнасць пачаў на Глыбоччыне. Прымаў удзел у арганiзацыi касцельнага хору ў Глыбокiм. Працаваў настаўнiкам. У гады Другой сусветнай вайны — дзеяч Беларускай народнай самапомачы ў Глыбоцкай акрузе. З 1943 г.(?) жыў у Мiнску. Быў прызначаны сакратаром аддзела моладзi Беларускай цэнтральнай рады. Пазней перайшоў у аддзел прапаганды Беларускай краёвай абароны. Сябра Беларускай незалежнiцкай партыi. З 1944 г. — у эмiграцыi. Спачатку жыў у Германii. З 2-й паловы 40-х гадоў — у Бельгii. Адзiн з iнiцыятараў стварэння i старшыня Саюза беларусаў у Бельгii (з 1946). Прымаў удзел у арганiзацыi беларускага студэнцкага саюза ў Лёвенскiм каталiцкiм унiверсiтэце. Адзiн з заснавальнiкаў i рэдактараў эмiгранцкага перыядычнага выдання «Беларуская Праўда» (1946—1947). На пачатку 50-х гадоў знаходзiўся ў Рыме. Вучыўся ў ватыканскiм тэалагiчным iнстытуце «Russiсum». За арганiзацыю беларускага гуртка i грамадскую дзейнасць выключаны з лiку студэнтаў. Пэўны час жыў у Iспанii. Адзiн з арганiзатараў беларускага студэнцкага саюза ў Мадрыдскiм унiверсiтэце. У Мадрыдзе выдаваў часопiс «Беларускi прапаведнiк». Прыкладаў намаганнi па арганiзацыi беларускiх праграм на Iспанскiм радыё. З 2-й паловы 50-х гадоў у ЗША. Вучыўся ў Прынстанскiм унiверсiтэце, дзе абаранiў доктарскую дысертацыю па тэалогii. Працаваў выкладчыкам у гэтым жа унiверсiтэце. Iнiцыятар i адзiн з заснавальнiкаў Iнтэрнацыянальнага Iнстытута Беларусаведы св. Ефрасiннi Полацкай «Беларусiкум» i Iнстытута Льва Сапегi (Iспанiя—ЗША). Выкладаў у Жэнеўскiм каледжы ў Пенсiльванii. У 1968 г. арганiзаваў унiверсiтэт народаў Амерыкi ў ЗША. Заснавальнiк i тэарэтык беларускага артадаксальнага каталiцкага руху ў эмiграцыi i «мiсiйнай Старакаталiцкай Субожнi». Са студзеня 1960 г. ўсклаў на сябе абавязкi апостальскага вiзiтатара для беларусаў-католiкаў. Праводзiў арганiзацыйна-адмiнiстрацыйную дзейнасць па стварэнні i функцыянаванні беларускай артадаксальнай каталiцкай царквы як альтэрнатывы Апостальскаму пасаду ў Рыме i «экспансii польскага каталiцызму». Аўтар рэлiгiйна-фiласофскiх прац «Чалавек у гiсторыi», «Матэрыялiстычнае талкаваньне гiсторыi», «Выклад iнстытуцыi хрысьцiянскай рэлiгii Яна Кальвiна». Тэалагiчна-фiласофскую дактрыну i сутнасць беларускага артадаксальнага каталiцызму выклаў у працы «Веравызнаньне беларускай хрысьцiянскай Артадаксальна-Каталiцкай Субожнi». Рэдагаваў i выдаваў рэлiгiйны часопiс «Беларускi каталiк». Супрацоўнiчаў з беларускiм эмiгранцкiм друкам («Беларускi голас», «Баявая Ўскалось» i iнш.). Сябра лiтаратурнага згуртавання «Баявая Ўскалось». Аўтар паэтычнага зборнiка «Мацi мая». Памёр 1.3.1978 у Нью-Йорку.

Крынiцы:
Беларускi голас (Таронта). 1960. № 66; 1978. № 263; 1991. № 359;
Зважай (Таронта). 1978. № 1;
Малецкi Я.;
Рагуля Б. 

ЯЗЭП РЭШАЦЬ

(1890—1958)

Каталіцкі святар заходняга абраду, бенедыкцінец, місіянер, доктар філасофіі і тэалогіі, рэлігійны і культурна-асветны дзеяч, вучоны, педагог, пiсьменнiк, драматург і публіцыст. У беларускiм друку выступаў пад псеўданiмам Я. Рушчанец (J. Ruščanec)

Нарадзіўся 28.7.1890 у в. Рушчаны Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў: бацькi — Ян i Ганна (з дому Баброўскiх) Рэшацi. Скончыў Беластоцкую гарадскую гiмназiю (1910). У гэтым жа годзе паступіў у Віленскую духоўную каталіцкую семінарыю. На правах сябра ўваходзіў у культурна-асветны гурток беларускіх студэнтаў. Прадоўжыў вучобу ў Грыгарыянскім універсітэце ў Рыме (1913—1919), які скончыў са ступенню доктара філасофіі і тэалогіі. Падчас побыту ў Вечным горадзе адначасова наведваў заняткі ў папскім Усходнім інстытуце (1919—1921) і ў Collegium Germanicum. Пасвячоны ў святары 2.12.1917 у Рыме. Пасля вяртання на бацькаўшчыну ў 1921 г. кароткi час служыў вiкарыем-кааператарам у Гродне. Працаваў у Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі на пасадзе прафесара філасофіі і апалагетыкі. Адначасова выкладаў патрыстыку ў мясцовым універсітэце імя Стафана Баторыя і Закон Божы ў Віленскай беларускай гімназіі. Прымаў удзел у заходнебеларускім нацыянальна-рэлігійным жыцці. У складзе беларускай дэлегацыi ўдзельнiчаў у працы 5-га Унiяцкага кангрэса ў Велеградзе (Чэхаславакiя, 20—24.7.1927). Супрацоўнічаў з каталіцкімі перыядычнымі выданнямі («Chryścijanskaja Dumka»). З прыходам на пасаду кіраўніка Віленскай дыяцэзіі біскупа Р.Ялбжыкоўскага пераведзены ў Беластоцкую настаўніцкую семінарыю, а пазней – на душпастырскую дзейнасць у в. Даўнары на Мазурах (з 1931). У 1938 г. выехаў у Паўночную Амерыку, дзе ўступіў у ордэн св. Бенядзікта ў абацтве св. Пракопа ў мясцовасцi Лайл недалёка ад Чыкага. Памёр 15.2.1958. Адзін з відных тэолагаў і вучоных у гісторыі беларускага хрысціянскага руху XX ст. Аўтар рэлігійных і навуковых кніг «З Хрысьціянскай Аполёгэтыкі», «Сьвятыя», «Кароткі Катэхізм для Беларусаў-Каталікоў».

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 4, воп. 1, спр. 138;
Krynica (Вільня). 1924. № 5;
Беларуская царква (Чыкага). 1963. № 25;