МІХАІЛ УРБАНОВІЧ

(1890—1973)

Каталіцкі святар заходняга абраду, магістар тэалогіі, манах-марыянін, місіянер, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., душпастыр, педагог

 Нарадзіўся 30.10.1890 у мясцовасці Масеўня (паводле іншых крыніц — у Астрыне) Гродзенскай губ. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў: бацькі — Язэп і Антаніна ( з дому Кучынскіх) Урбановічы. Быў ахрышчаны святаром В.Гарасімовічам. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. З 1897 г. жыў у Варшаве, дзе вучыўся ў школе. Прадоўжыў вучобу ў гімназіі. Пасля яе заканчэння вырашыў прысвяціць сваё жыццё святарскай дзейнасці. З восені 1910 г. — клерык Варшаўскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Пасвячоны ў святары 24.1.1915. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя. На пачатку 20-х гадоў служыў у Віленскай дыяцэзіі. З 1922 г. — у ордэне айцоў марыянаў. Пасля навіцыята прыняў манаства. У 1924 г. выехаў ў ЗША. Працаваў на пасадзе прафесара ў духоўнай семінарыі каля Чыкага, вучыўся ва універсітэце Лаёлы, дзе абараніў магістарскую дысертацыю па тэалогіі. Перад біскупам Юрыем Матулявічусам 5.7.1926 у Чыкага даў апошнюю прысягу ордэну марыянаў. У 2-й палове 1920-х гадоў пазнаёміўся з беларускім святаром Янкам Тарасевічам. Служыў вікарыем у касцёле Маці Божай Вострабрамскай у Чыкага. У 1935—1940 гг. працаваў таксама на пасадзе пробашча. Ведаючы літоўскую мову, выконваў святарскія абавязкі ў каталіцкіх парафіях і асяродках літоўскіх эмігрантаў у ЗША. У 1944—1950 гг. зноў вучыўся ва ўніверсітэце Лаёлы, дзе атрымаў ступень магістра псіхалогіі. Супрацоўнічаў з беларускімі рэлігійнымі выданнямі («Божым шляхам», Лондан; «Znic», Рым і інш.). Апошнія гады жыцця правёў у доме-прытулку у Чыкага. Памёр 4.8.1973. Пахаваны на могілках св. Казіміра ў Чыкага. 

Крынiцы:
Божым шляхам (Лондан). 1973. № 3;
Źnič (Рым). 1973. № 117. 

ФІЛАРЭТ

(1880—1937)

Праваслаўны святар, епіскап Бабруйскі, архірэй Мінскай епархіі, рэлігійны дзеяч, адзін з ініцыятараў стварэння Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. У свецкiм жыццi — Фёдар Раменскi

Нарадзіўся ў 1880 г. ў праваслаўнай сям’і Яўграфа Раменскага. Выконваў абавязкі вікарыя пры мітрапаліце Мелхіседэку. Рэктар Мінскай духоўнай праваслаўнай семінарыі. У 1922—1927 гг. прымаў удзел у беларусізацыі рэлігійнага жыцця праваслаўных беларусаў. Удзельнiк з’езда праваслаўных iерархаў, духавенства i вернiкаў Мiнскай епархii (Мiнск, 9—10.7.1927). Адзiн з iнiцыятараў абвяшчэння ў 1927 г. аўтакефалii Беларускай праваслаўнай царквы. Спадкаемца Мелхiседэка. Пасля закрыцця вясною 1937 г. ў Мiнску апошняга каталiцкага храма дазволiў вернiкам-католiкам малiцца ў царкве св. Марыi Магдаліны. За рэлігійную дзейнасць праследаваўся савецкімі ўладамі. Арыштаваны 28.7.1937. Абвінавачаны ў стварэнні антысавецкай контррэвалюцыйнай арганізацыі. Расстраляны 1.11.1937 у Мінску.

Крынiцы:
Мартос А.;
Запiсы (Нью-Йорк). 1983. № 17;
Синодик;
Dzwonkowski R., 1997;
Dzwonkowski R., 1998. 

ФIЛАФЕЙ

(1905—1986)

Праваслаўны святар, iерарх Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ), рэлiгiйны дзеяч, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст. У свецкiм жыццi — Уладзiмiр Нарко

Нарадзiўся 21.2.1905 у мястэчку Iлья (паводле iншых звестак — у в. Занарач) Вiлейскай губ. Паходзiў з сям’i праваслаўных беларусаў. Бацька Еўдакiм Нарко працаваў псаломшчыкам у Iльінскай царкве Вiленскай епархii. Першапачатковую адукацыю атрымаў дома. Пазней вучыўся ў гiмназii Фердынанда Велера ў Вiльнi. Вытрымаў экзамен за курс сямi класаў навучання. У верасні 1921 г. залiчаны выхаванцам Вiленскай духоўнай праваслаўнай семiнарыi. Прадоўжыў вучобу на багаслоўскiм факультэце Варшаўскага унiверсiтэта (1925—1929). У 1-й палове 30-х гадоў пастрыгся ў манахi i прыняў iмя Фiлафей. Жыў у манастыры св. Ануфрыя ў мясцовасцi Яблачын Варшаўска-Холмскай епархii. Пэўны час выконваў святарскiя абавязкi ў Галiччыне. У апошнiя перадваенныя гады жыў у Варшаве. Служыў настаяцелем беларускага праваслаўнага прыхода. У 1941 г. рукапаложаны ў сан епiскапа. У гады Другой сусветнай вайны ўдзельнiчаў у аднаўленнi i фармiраваннi царкоўнага кiраўнiцтва БАПЦ. Удзельнiк Усебеларускага царкоўнага сабора (Мiнск, 1942). На саборы прызначаны епiскапам Магiлёўскiм i Мсцiслаўскiм. Узведзены ў сан архiепiскапа. З 1944 г. — у эмiграцыi. Разам з трыма iншымi iерархамi епiскапата БАПЦ у 1946 г. перайшоў у Рускую праваслаўную зарубежную царкву. Царкоўная дзейнасць архiепiскапа Фiлафея ў справе беларускага рэлiгiйнага жыцця характарызавалася непаслядоўнасцю, што ў вынiку прывяло яго да разрыву з БАПЦ. З канца 40-х гадоў стала жыў у Германii. Па прычыне хваробы ў 1982 г. выйшаў на пенсiю. Памёр 24.9.1986 у г. Гамбург.

Крынiцы:
LCVA, ф. 220, воп. 1, спр. 228;
Kасяк І.;
Мартос А.;
Царкоўны Сьветач (Саўт-Рывер). 1967. № 1;
Вiнiцкi А.;
Новое Русское Слово (Нью-Йорк). 1986. 2 кастр.;
Запiсы (Нью-Йорк). 1983. № 17;
Беларус (Нью-Йорк). 1986. № 332. 

ФІЛІП

(1890—пасля 1941)

Праваслаўны святар, архімандрыт, рэлiгiйны i грамадскi дзеяч, прыхільнік беларусізацыі праваслаўнай царквы ў міжваеннае дваццацігоддзе ў Заходняй Беларусі. У свецкiм жыццi — Павел Марозаў

Нарадзiўся ў г. Волагда. Паходзiў з рускай праваслаўнай сям’i. Скончыў духоўную праваслаўную семiнарыю (1910?) i Пецярбургскую духоўную акадэмiю са ступенню кандыдата багаслоўя (1914). Служыў на Холмшчыне i ў Вiленскай епархii. Працаваў iнспектарам Лiтоўскай духоўнай праваслаўнай семiнарыi, а пазней быў яе рэктарам. Да 12.8.1921— выкладчык Холмскай духоўнай семiнарыi. Пасля быў пераведзены ў Вiленскую епархiяльную семiнарыю. У 1922 г. прызначаны выконваць абавязкi настаяцеля Вiленскага Свята-Троiцкага манастыра. 25.3.1922 на ўрачыстым багаслужэннi з нагоды 2-й гадавiны абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублiкi вiтаў прысутных на беларускай мове. У 1925 г. прыняў каталiцкае веравызнанне ўсходняга абраду. У студзенi 1927 г. вярнуўся да праваслаўя. З 15.4.1927, пасля пакаяння, атрымаў дазвол выконваць святарскiя абавязкi. Свяшчэнным сiнодам Лiтоўскай епархii ў 1930 г. ўзнагароджаны iконай «Нерукатворны Спас» за «ревностную законоучительско-миссионерскую работу на пользу церкви». Матэрыяльна падтрымлiваў выданне беларускага рэлiгiйнага часопiса «Сьветач Беларусi». Асаблiва блiзкiя кантакты падтрымлiваў з беларускiм праваслаўным святаром А.Каўшом, з групоўкай Ф. Вернiкоўскага —У.Бiльдзюкевiча. У гады Другой сусветнай вайны знаходзiўся ў Жыровiцкiм манастыры. Паводле адных звестак, у 1942 г. расстраляны нямецкiмi ўладамi, па iншых — арыштаваны ў 1944 г. органамi савецкай бяспекi. Дата, месца i акалiчнасцi смерцi невядомы.

Крынiцы:
ЦНБ, ф. 4, воп. 1, спр. 15;
Литовские епархиальные ведомости (Вільня). 1921. № 2; 1922. № 1—4;
Открытое письмо;
Касяк І. 

ЯНКА ФРАНЦУК

(1891 – пасля 1968)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр і педагог

Нарадзіўся 1.6.1891 у мясцовасцi Лiпнiшкi Ашмянскага павета Вiленскай губ. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькi — Станiслаў i Анеля (з дому Гурневiчаў) Францукi. Скончыў прыватную мужчынскую гiмназiю пры рымска-каталiцкiм касцёле св. Кацярыны ў Пецярбургу (1908). У кастрычнiку гэтага ж года паступiў на 1-ы курс Магiлёўскай духоўнай каталiцкай семiнарыi ў Пецярбургу. Пасля яе заканчэння як лепшы з выпуснiкоў вучыўся далей за казённы кошт у Мiтрапалiтальнай духоўнай каталiцкай акадэмii. У час вучобы ўваходзiў у культурна-асветны гурток беларусаў-клерыкаў. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вiкарыя Магiлёўскага касцёла Успення Дзевы Марыi. Працаваў выкладчыкам Закону Божага ў сярэднiх школах Вiцебска. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Праследаваўся бальшавiцкiмi ўладамi. 27.6.1920 арыштаваны органамi савецкай бяспекi. 25 лiстапада таго ж года прыгавораны да 3 гадоў канцэнтрацыйных лагераў. У пачатку 30-х гадоў вызвалены i высланы з СССР. З сярэдзiны 30-х гадоў выконваў святарскiя абавязкi ў Варшаўскай дыяцэзii. Спачатку працаваў законавучыцелем, а ў 40-я гады — адмiнiстратарам мiтрапалiтальнай духоўнай семiнарыi ў Варшаве. Памёр пасля 1968 г.

Крынiцы:
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 1469, 1470; ф. 46, воп. 4, спр. 250;
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2221, 2247;
Directorium... Mohilovіensi;
Stankiеvič A., 1939;
Dzwonkowski R., 1998. 

ВІТАЛІС ХАМЁНАК

(1889—1971)

Каталіцкі святар усходняга абраду, манах-марыянін, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., душпастыр i педагог

АНДРЭЙ ЦІКОТА

(1891–1952)

АНДРЭЙ ЦІКОТА

(1891–1952)

Каталіцкі святар усходняга абраду, манах-марыянін, архімандрыт, апостальскі адміністратар Усходняй місіі ў Маньчжурыі і Кітаі, генерал ордэна айцоў марыянаў, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, адзін з творцаў беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр i педагог

Нарадзіўся 5.12.1891 у Дуброўскай воласці Свянцянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і Фелікса Цікоты. У маі 1909 г. вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Віленскай навучальнай акругі. З верасня 1909 г. – клерык Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. У час вучобы належаў да беларускага культурна-асветнага гуртка. У ліку лепшых студэнтаў пасланы вучыцца на казённы кошт у Пецярбург, дзе ў 1912 г. быў прыняты ў Мітрапалітальную духоўную каталіцкую акадэмію. Актыўна ўдзельнiчаў у працы беларускага гуртка студэнтаў-акадэмікаў. Пасвячоны ў святары ў 1914 г. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. Душпастырскую дзейнасць распачаў у Маладзечне (1917—1918). У 1918 г. абраны сябрам Рады Беларускай Народнай Рэспублікі. У верасні 1919 г. увайшоў у склад Часовага Беларускага нацыянальнага камітэта ў Мінску. З адкрыццём беларускай каталіцкай семінарыі ў Мінску запрошаны на пасаду прафесара-выкладчыка. У гады польска-савецкай вайны 1920 г. пэўны час знаходзіўся пад арыштам. На пачатку 20-х гадоў уступіў у навіцыят айцоў марыянаў у Друі. Выязджаў у ЗША, дзе займаўся місіянерскай дзейнасцю. Пад час візітацыі марыянскіх кляштараў у Паўночнай Амерыцы наведаў кляштар айцоў салатынаў, дзе сустракаўся з беларускім святаром Я.Тарасевічам. Пасля 1923 г. жыў у Друйскім кляштары айцоў марыянаў. Арганізаваў гімназію. Разгарнуў шырокую культурную і асветную працу па беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця сярод католікаў-беларусаў Друйскай парафіі і наваколля. Выступаў за шырокае ўвядзенне беларускай мовы ў душпастырскую дзейнасць каталіцкіх святароў у Заходняй Беларусі. Прадстаўнік беларускай дэлегацыі на 5-м Уніяцкім кангрэсе ў Велеградзе (Чэхаславакія, 20—24.7.1927). У 1933—1939 гг. двойчы абраны генералам ордэна айцоў марыянаў у Рыме. Праследаваўся польскімі свецкімі і духоўнымі ўладамі. У 1939 г. накiраваны Апостальскім пасадам у якасці адміністратара Усходняй місіі ў Харбін (Маньчжурыя). Арыштаваны з групаю беларускіх святароў у снежні 1948 г. кітайскімі уладамі. Перададзены органам савецкай бяспекі. Быў беспадстаўна абвінавачаны ў шпіянажы на карысць Ватыкана і Японіі. Асуджаны на 25 гадоў канцэнтрацыйных лагераў. Памёр 21.2.1952 (паводле іншых крыніц 13.2.1952) у адным з савецкіх лагераў пад Тайшэтам (Усходняя Сібір).

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ц»;
LVIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2521;
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2221;
Directorium… Vilnensi;
Directorium… Mohiloviensi;
Catalogus…Vilnensis;
Усходняя Беларусь;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1934. № 4;
Stankiewicz A., 1929;
Stankievič A., 1939;
Божым шляхам (Лондан). 1955. № 68—69, 82, 83;
Źnič (Рым). 1972. № 113;
Архівы БНР. 

ЛЕАНАРД ЧАРНЯК

(1893–1976)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 20.4.1893 у в. Дордзішкі Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькі – Міхал і Францішка (з дому Смешкаў) Чарнякі. У чэрвені 1911 г. скончыў гарадское 4-класнае вучылішча ў Ашмянах. Вучыўся ў Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі (1912—1917). Пад час вучобы ў семінарыі ў дакументах называў сябе беларусам. Пасвячоны ў святары 26.5.1918. Душпастырскую дзейнасць распачаў на пасадзе вікарыя ў парафіі Эйшышкі Радунскага дэканата. З 1920 г. служыў пробашчам у Смаргоні. З пачатку 30-х гадоў— у парафіі Трабы Вілейскага дэканата (1933—1936). Прыхільнік Беларускай хрысціянскай дэмакратыі. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў Вільні. Матэрыяльна падтрымліваў выданне беларускай каталіцкай газеты «Krynica». Пасля Другой сусветнай вайны працаваў у парафii Шчацiнак Шчэцiнскага дэканата. Памёр 11.6.1976.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ч»;
Catalogus…Vilnensis;
Krynica (Вільня). 1920. № 13;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

УЛАДЗІСЛАЎ ЧАРНЯЎСКІ

(1916—2001)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 14.1.1916 у засценку Амбружын Гродзенскай губ. Паходзіць з беларускай каталіцкай сям’і. Вучыўся ў Арляняцкай пачатковай школе. У 5-ы клас пайшоў у мястэчку Крэва. Вучобу прадоўжыў у беларускай настаўніцкай школе ў Барунах. Пасля пераехаў у Друю, дзе скончыў пры кляштары айцоў марыянаў мясцовую гімназію (1937). З 1938 г. – у ордэне айцоў марыянаў. Вучыўся ў Вiленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Напрыканцы кастрычнiка 1944 г. адправiў першую святую iмшу ў Крэве. У 2-й палове 40-х гадоў вярнуўся ў Вiльню да айцоў марыянаў пры касцёле св. Iгната. Адпраўляў набажэнствы i адначасова вучыўся ў духоўнай каталiцкай семiнарыi. Пасля яе закрыцця ў 1945 г. служыў пры касцёле св. Iгната. Пасвячоны ў святары 24.9.1953(?). Са снежня 1953 г. выконвае святарскія абавязкі на Беларусі ў мястэчку Вішнева Валожынскага раёна. У студзені 1968 г. быў запрошаны ў Рым, дзе прысутнічаў на аўдыенцыі ў папы Паўла VI. Нягледзячы на непрыхільныя адносіны з боку ксяндзоў-палякаў застаецца свядомым беларускiм каталiцкiм святаром. Апостальскiм пасадам быў прызначаны дарадчыкам пры Кангрэгацыi абрадаў. У паўсядзённай душпастырскай дзейнасці звяртаецца да вернікаў з беларускімі казаннямі. Вёў перапіску з беларускiмi святарамi Ф.Чарняўскiм i Ч.Сiповiчам. Памёр 22.12.2001 г.

Крынiцы:
Божым шляхам (Лондан). 1968. № 2;
Памяць: Валожынскі раён. 

ФРАНЦІШАК ЧАРНЯЎСКІ

(1893—1979)

Каталіцкі святар заходняга абраду, магістр тэалогіі, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, душпастыр, рэдактар, выдавец і публіцыст

Нарадзіўся 3.11.1893 у в. Чухны Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькі – Ян і Ганна (з дому Гецэвічаў) Чарняўскія. Скончыў гарадское вучылішча ў Ашмянах. З 1916 г. – клерык Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Свядома звязаны з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам з часоў вучобы ў Вільні. Пасвячоны ў святары 30.5.1920. Душпастырскія абавязкі распачаў на пасадзе вікарыя ў парафіі Сухаволя. Пазней працаваў у парафіях Саколка і Кузніца. Звяртаўся да вернікаў з казаннямі на беларускай мове, распаўсюджваў сярод парафіян беларускія рэлігійныя кніжныя выданні і перыёдыку. З 1924 г. знаходзіўся ў Рыме. Спачатку вучыўся ў папскім Грыгарыянскім універсітэце, пазней – у папскім Усходнім інстытуце, які закончыў, абараніўшы магістэрскую дысертацыю. У 1927 г. вярнуўся на бацькаўшчыну. Пэўны час жыў у кляштары айцоў марыянаў у Друі. Сябра беларускай дэлегацыі на 5-м Уніяцкім кангрэсе ў Велеградзе (Чэхаславакія, 20—24.7.1927). Пазней быў прызначаны вікарыем пры касцёле св. Яна ў Вільні. У 1929 г. накiраваны місіянерам у Францыю з мэтай весці душпастырскую дзейнасць сярод польскіх і беларускіх вуглякопаў. У кастрычніку 1933 г. выехаў у Бельгію, дзе некалькі гадоў правёў у кляштары айцоў бенедыкцінцаў (1953—1955). Акрамя душпастырскай дзейнасці выдаваў і рэдагаваў бюлетэнь «Божае слова». З красавіка 1957 г. стала жыў у ЗША. Працаваў у шэрагу амерыканскіх каталіцкіх парафій на пасадзе вікарыя. Выдаваў беларускі рэлігійны часопіс «Siaubit». Выступаў з малітвамі ў Кангрэсе ЗША. Апошнія гады душпастырства правёў у мясцовасці Форт-Эдвард. Памёр 31.5.1979 у мясцовасці Амстэрдам (штат Нью-Йорк).

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ч»;
Catalogus... Vilnensis;
Божым шляхам (Лондан). 1980. № 151;
Кіпель В.  

МІХАIЛ ШАЛКЕВІЧ

(1891–1972)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 18.9.1891 у в. Дубовая Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Мацей і Эва (з дому Усавых) Шалкевічы. Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня пры экзаменацыйнай камісіі Маскоўскай навучальнай акругі (1911). З 16.9.1911– студэнт Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Удзельнiчаў у працы культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў. Пасвячоны ў святары 15.8.1915. З пачатку душпастырскай дзейнасцi шырока звяртаўся да вернiкаў з беларускiмi казаннямi. Праводзiў на беларускай мове катэхiзацыю дзяцей у беларускiх каталiцкiх парафiях. Удзельнiк 1-га з’езда беларускiх каталiцкiх святароў у Мiнску (24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. У 1917—1921 гг. — вiкарый, а пазней пробашч у парафii Мосар Дзiсенскага дэканата. Карыстаўся глыбокай павагай парафiян. Быў аднагалосна абраны старшынёй мясцовага валаснога камiтэта. З 1922 г. служыў пробашчам у парафii Тракелi Лiдскага дэканата. Распаўсюджваў сярод вернiкаў i насельнiцтва каталiцкую перыёдыку i рэлiгiйныя кнiжныя выданнi на беларускай мове. За культурна-асветную i рэлiгiйную працу праследаваўся польскiмi свецкiмi ўладамi. У 2-й палове 20-х гадоў быў абвiнавачаны ў антыдзяржаўнай дзейнасцi. Пракуратура Вiленскага акруговага суда больш года вяла следства па справе святара М.Шалкевiча i яго «беларускай прапаганды» (14.4.1926—30.9.1927), але спынiла з-за недастатковасцi фактаў. З канца 30-х i да пачатку 50-х гадоў выконваў святарскiя абавязкi ў Вiленскай архiдыяцэзii. Праследаваўся савецкiмi ўладамi. У 1-й палове 50-х гадоў выехаў у Польшчу. З 6.4.1959 — рэзiдэнт у парафii Святога Мiкалая ў г. Эльбланг. У 1960 г. працаваў адмiнiстратарам рымска-каталiцкага касцёла ў мясцовасцi Бянова Мальбарк-Штумскага дэканата Вармiнскай дыяцэзii. Памёр у 1972 г. 

Крынiцы:
LAMBRS, ф. 318, каталог «Ш»;
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 510;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Усходняя Беларусь;
Chryścijanskaja Dumka (Вiльня). 1934. № 8;
Spis duchowieństwa, 1959; 1967. 

РАМАН АЛЯКСАНДР ШАПТЫЦКI

(1865—1944)

Каталiцкi святар усходняга абраду, галiцыйскi мiтрапалiт, львоўскi архібiскуп, манах-базыльянiн, доктар права i багаслоўя, фiлосаф, украiнскi рэлiгiйны, грамадска-культурны i незалежнiцкi дзеяч, iдэолаг i аднавiцель унiяцкага руху ва Усходняй Еўропе, прыхiльнiк беларусiзацыi нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця на Беларусi, мецэнат



Нарадзiўся 29.7.1865 у мястэчку Прылбiчы на Галiччыне. Паходзiў з вядомага ўкраiнскага графскага роду Шаптыцкiх: бацькi — Iван i Зоф’я (з дому графоў Фрэдра) Шаптыцкiя. Атрымаў хатнюю адукацыю. Вучыўся ва унiверсiтэтах Кракава i Брэслаў. Служыў у аўстрыйскай армii. З мая 1888 г. — у навiцыяце айцоў базыльянаў у Дабрамышлi. Пасвячоны ў святары ў 1892 г. У 1900 г. уступiў у ордэн айцоў базыльянаў i прыняў iмя Андрэй. Кiраваў навiцыятам. Пазней быў прызначаны iгуменам кляштара св. Ануфрыя ў Львове. Удзельнiк украiнскага незалежнiцкага i нацыянальна-рэлiгiйнага руху. У 1901—1914 гг. абiраўся паслом у Галiцыйскi сейм. На пачатку ХХ ст. сумесна з беларускiмi незалежнiцкiмi дзеячамi братамi Iванам i Антонам Луцкевiчамi распрацаваў праект аднаўлення грэка-каталiцкай царквы на Беларусi. У 1907 г. на правах старшынi ўдзельнiчаў у 1-м унiяцкiм з’ездзе ў Iнсбруку (Аўстрыя). Тайна наведаў Расiйскую iмперыю. Пабываў у Мiнску, Пецярбургу i Кiеве. У Вiльнi сустрэўся з беларускiмi грамадскiмi i рэлiгiйнымi дзеячамi. На пачатку 1908 г. знаходзiўся ў Рыме, дзе атрымаў ад папы Пiя Х паўнамоцтвы на кiраванне колiшняй Кiеўскай мiтраполiяй. У час Першай сусветнай вайны арыштаваны расiйскiмi вайсковымi ўладамi. Быў высланы ў цэнтральную частку Расii. Пэўны час знаходзiўся ў Курску, пазней — у Суздалi. Вызвалены пасля Лютаўскай рэвалюцыi 1917 г. Удзельнiчаў у працы сабора расiйскага каталiцкага духавенства. У час побыту ў 1917 г. ў Петраградзе сустракаўся з вiднымi беларускiмi нацыянальна-рэлiгiйнымi дзеячамi Б.Эпiма-хам-Шыпiлам, Ф.Будзькам i В.Гадлеўскiм. Кананiчна зацвердзiў расiйскi экзархат на чале са святаром Л.Фёдаравым. У 1920—1923 гг. шукаў падтрымку ўкраiнскай нацыянальна-незалежнiцкай справе ў Рыме. Падтрымлiваў дзейнасць украiнскiх нацыянальна-дэмакратычных арганiзацый. У сваёй грамадска-палiтычнай i рэлiгiйнай дзейнасцi iмкнуўся арганiзаваць нацыянальна-хрысцiянскi палiтычны рух. Выступаў у абарону правоў украiнскага i беларускага народаў. На працягу 1919—1923 гг. некалькi разоў арыштоўваўся савецкiмi i польскiмi ўладамi. У мiжваеннае дваццацiгоддзе матэрыяльна падтрымлiваў беларускiх клерыкаў. Фiнансаваў iх навучанне на тэалагiчных факультэтах каталiцкiх унiверсiтэтаў Заходняй Еўропы. Прымаў удзел у працы унiяцкiх канферэнцый у Пiнску. У гады Другой сусветнай вайны разгарнуў шырокую рэлiгiйную дзейнасць i паспрыяў утварэнню некалькiх каталiцкiх экзархатаў усходняга абрада (у тым лiку i беларускага). Аказваў падтрымку першаму беларускаму экзарху А.Неманцэвiчу. Да 1941 г. быў прыхiльнiкам украiнска-нямецкага супрацоўнiцтва. Пазней адмовiўся ад падтрымкi ўкраiнскiх арганiзацый пранямецкай арыентацыi. Настойлiва i паслядоўна прапагандаваў iдэю унiяцтва для хрысцiянскiх веравызнанняў. Памёр 1.11.1944 у Львове.

Крынiцы:
Богословiя (Львоў). 1926. № 7;
Божым шляхам (Парыж). 1954. № 53;
Źnič (Рым). 1955. № 34—35;
WEP, ХІ. 

ЗЫГМУНТ ШТАФІНСКІ

(1893—1932)

Каталіцкі святар заходняга абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 29.4.1893 у в. Дамброва Беластоцкая Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з беларускай сялянскай сям’і: бацькі – Андрэй і Дамініка (з дому Квасоўскіх) Штафінскія. Скончыў гарадское 3-класнае вучылішча ў г. Саколка (1909). Вытрымаў экзамен на званне аптэкарскага вучня ў Пецярбургскай навучальнай акрузе (снежань 1911). З 1912 г. – клерык Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Пры паступленні назваў сябе беларусам. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў семінарыі. Пасвячоны ў святары ў 1919 г. Душпастырскія абавязкі выконваў на пасадзе вікарыя. З 1922 г. служыў у парафіі Лаварышкі Ашмянскага дэканата. У 1927 г. прызначаны пробашчам у парафію Аляны Віленскага дэканата. Пазней служыў вікарыем у Дзятлаве (з 1930). У 1931 г. пераведзены ў мясцовасць Парафіянава Надвілейскага дэканата. Матэрыяльна падтрымліваў беларускія рэлігійныя перыядычныя выданні. Памёр 28.12.1932.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ш»;
LVIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2521;
Directorium… Vilnensi;
Catalogus…Vilnensis;
Krynica (Вільня). 1920, № 2;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1933. № 1. 

ВІКТАР ШУТОВІЧ

(1890—1960)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр і педагог

Нарадзіўся 27.10.1890 у в. Шутавічы Ашмянскага павета Віленскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і беларусаў-католікаў. Першапачатковую адукацыю атрымаў у народнай школе. Пазней вучыўся ў гарадской школе ў Ашмянах. З 1909 г. – клерык Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. У гады вучобы належаў да беларускага культурна-асветнага гуртка. З гэтага часу стала звязаны з беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам. Пасвячоны ў святары 16(29?).6.1913 у Вільні. Прадоўжыў вучобу за свой кошт у Мітрапалітальнай духоўнай каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу. У сувязі з падзеямі 1917 г. і прыходам да ўлады бальша-вікоў быў вымушаны спыніць вучобу. Першыя гады душпастырскай дзейнасці правёў на пасадзе вікарыя ў парафіі Барадзенічы Браслаўскага павета. Ад пачатку святарскай службы разгарнуў шырокую культурна-асветную працу па беларусізацыі нацыянальна-рэлігійнага жыцця ў мясцовай і навакольных каталіцкіх парафіях. Звяртаўся да вернікаў з казаннямі на беларускай мове, распаўсюджваў беларускія рэлігійныя і свецкія выданні, перыёдыку. Арганізаваў некалькі беларускіх школ. За культурна-асветную дзейнасць праследаваўся польскімі свецкімі і духоўнымі ўладамі. Падвяргаўся публічным нападкам на старонках польскай «эндэцкай» прэсы. З 1925 г. некалькі разоў праводзілася следства па справе «антыдзяржаўнай дзейнасці» святара В.Шутовiча. У сувязі з гэтым ён пэўны час быў пазбаўлены права самастойна кіраваць парафіяй. З 1927 г. служыў вікарыем у польскай каталіцкай парафіі Тжцяннэ. У 1929 г. выехаў у ЗША, дзе знаходзіўся да жніўня 1932 г. Пасля вяртання з Паўночнай Амерыкі быў прызначаны вікарыем у мясцовасць Харошч, дзе прабыў да пачатку Другой сусветнай вайны. Супрацоўнічаў з беларускімі свецкімі і рэлігійнымі перыядычнымі выданнямі. Асобнай кніжкай выдаў штодзённыя разважанні на месяц май «Маёвая чытанка» (Вільня, 1940). У ваенны час не вёў актыўнай нацыянальна-рэлігійнай дзейнасці. Да 1943 г. заставаўся ў Харошчы. Пасля адступлення нямецкіх войск перабраўся ў Мінск, дзе выконваў святарскія абавязкі на пасадзе пробашча кафедральнага касцёла. У снежні 1945 г. арыштаваны органамі савецкай бяспекі. Да 1956 г. знаходзіўся ў канцэнтрацыйных лагерах у Комі АССР. Пасля адбыцця тэрміну зняволення вярнуўся на Беларусь. Апошнія гады святарства правёў на пасадзе пробашча ў Барысаве, дзе і памёр 1.3.1960. Пахаваны на мясцовых каталіцкіх могілках.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ш»;
РГИА, ф. 826, воп. 1, спр. 2221;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Directorium… Vilnensi;
Directorium… Mohiloviensi;
Catalogus… Vilnensis;
Krynica (Вільня). 1920. № 2;
Chryścijanskaja Dumka (Вільня). 1938. № 17;
Stankievič A., 1939. 

МIКАЛАЙ ШЧАГЛОЎ-КУЛIКОВIЧ

(1896—1969)

Культурна-грамадскi дзеяч, удзельнiк беларускага нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця ў эмiграцыi, кампазiтар i музыколаг, даследчык беларускай царкоўнай i свецкай музыкi, дырыжор

Нарадзiўся 13.10.1896 у Маскве (паводле iншых крынiц 4.4.1896 на Смаленшчыне). Паходзiў з праваслаўнай расiйска-беларускай сям’i. Род бацькi выводзiўся з данскiх казакоў, мацi — са Смаленшчыны, беларуска-расiйскага культурна-гiстарычнага пагранiчча. З маленства выхоўваўся ў цёткi (матчынай сястры), iгуменнi праваслаўнага жаночага манастыра ў Туле. Удзельнiчаў у манастырскiм хоры, дзе выявiлiся яго музычныя здольнасцi. Скончыў Маскоўскае сiнадальнае вучылiшча царкоўнага спеву. На пастаноўку i развiццё голасу, музычнага талента аказаў уплыў дырэктар вучылiшча, вядомы рэфарматар расiйскай царкоўнай музыкi Аляксандр Кастальскi. Як спявак (альт) удзельнiчаў у еўрапейскiх турнэ. Вучыўся ў Маскоўскай кансерваторыi (да 1925). У 30-я гады займаўся збiраннем i вывучэннем песеннага фальклору на Смаленшчыне. Пэўны час жыў на Украiне. З 1936 г. — у Мiнску. Працаваў музычным рэдактарам на Беларускiм радыё. З 1937 г. — дырыжор сiмфанiчнага аркестра Беларускага радыёкамiтэта ў Мiнску. Адзiн з арганiзатараў Тэатра оперы i балета Беларусi, дырыжор яго сiмфанiчнага аркестра. У якасцi музыказнаўцы супрацоўнiчаў з усесаюзным часопiсам «Советская музыка». У гады Другой сусветнай вайны жыў на акупіраванай нямецкiмi войскамi тэрыторыi Беларусi. У 1941—1942 гг. прадоўжыў збiранне беларускага песеннага i музычнага фальклору. Па вынiках гэтай працы быў выдадзены «Зборнiк купальскiх i жнiўных беларускiх песьняў» (Мiнск, 1943). Супрацоўнiчаў з беларускiм перыядычным друкам («Беларуская газэта», «Новы шлях»), дзе апублiкаваў шэраг артыкулаў пра беларускую музычную культуру. Узначальваў музычны аддзел Беларускай культурнай рады i Беларускага культурнага згуртавання. Пасля Усебеларускага царкоўнага сабора i аднаўлення Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (Мiнск, 1942) займаўся рэфармаваннем беларускай царкоўнай музыкi. У гэтым жа годзе падрыхтаваў тэарэтычнае даследаванне «Беларуская песня» (засталося ў рукапiсе). Удзельнiк 2-га Усебеларускага кангрэса (Мiнск, 1944). У гады вайны стварыў оперы «Лясное возера» (1942) i «Усяслаў Чарадзей» (1944) на лiбрэта беларускай паэткi Н.Арсенневай. У сувязi з наблiжэннем фронту разам з кампазiтарам М.Равенскiм пакiнуў Мiнск. З 1944 г. — у эмiграцыi. Спачатку жыў у Германii, дзе кiраваў канцэртнай групай i ўзначальваў Беларускi тэатр эстрады. У 1950 г. пераехаў у ЗША. Жыў у Чыкага. Выступаў у тэатры музычнай мiнiяцюры. На працягу 12 гадоў кiраваў царкоўным хорам у грэка-каталiцкай царкве Хрыста Збавiцеля. Працаваў над музыкай да лiтургiчных тэкстаў. З царкоўным хорам браў удзел у экуменiчных набажэнствах. Супрацоўнiчаў з беларускiмi i рускiмi эмiгранцкiмi перыядычнымi выданнямi («Беларус», «Новое русское слово» i iнш.). Аўтар аперэты «У вырай», кантаты, сiмфонiй i сiмфанiчных сюiт, песень i рамансаў на словы Я.Купалы, М.Багдановiча, У.Дубоўкi, У.Жылкi, Н.Арсенневай. Пiсаў музыку да драматычных спектакляў. Укладальнiк шэрагу зборнiкаў — «Беларускiя песенныя зборнiкi» (1954, 1955, 1960), «Калядоўшчыкi» (1961), «Родныя матывы» (1967). Даследаваў гiсторыю беларускага музычнага мастацтва. Аўтар культурна-гiстарычных прац «Беларуская музычная культура» (1944), «Беларуская музыка» (1953), «Беларуская савецкая опера» (1957). Памёр 31.3.1969 у г. Чыкага.

Крынiцы:
Беларус (Нью-Йорк). 1989. № 358—362;
Кiпель В.  

СТАНІСЛАЎ ШЫРОКІ

(1881–1956)

Каталіцкі святар заходняга абраду, магістр тэалогіі, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 21.10.1881 у в. Чапялі Сакольскага павета Гродзенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і Міхаіла Шырокага. Вучыўся ў Сакольскім павятовым вучылішчы. З кастрычніка 1901 г. – клерык Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі. Пасвячоны ў святары ў 1905 г. У 1909—1912 гг. – адміністратар у парафіі Ружаны Лідскага дэканата. Выказаў жаданне вучыцца за свой кошт у Мітрапалітальнай каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу. У час вучобы далучыўся да дзейнасці беларускага культурна-асветнага гуртка студэнтаў-клерыкаў. Удзельнік 1-га з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24—25.5.1917). Сябра саюза ксяндзоў-беларусаў. З 1917 г. – пробашч у парафіі Парафіянава Надвілейскага дэканата. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэ-лігійнага жыцця сярод католікаў-беларусаў. 27.12.1919 абраны ў раду прасінадальных суддзяў пры біскупскай курыі Віленскай дыяцэзіі. З 1924 г. выконваў святарскія абавязкі ў парафіі Янава Сакольскага дэканата. З 1933 г. служыў пробашчам у парафіі Крынкі і адначасова кіраваў Бераставіцкім дэканатам. У 1935 г. пераведзены ў парафію Кузніца Сакольскага дэканата. Быў сталым падпісчыкам беларускага рэлігійнага каталіцкага выдання «Chryścijanskaja Dumka». Памёр у 1956 г.

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Ш»;
LVIA, ф. 694, воп. 1, спр. 2521, 2770;
LCVA, ф. 131, воп. 2, спр. 389;
ЦГИА, ф. 46, воп. 1, спр. 1492;
РГИА, ф. 826, воп. 128, спр. 966; ф. 826, воп. 1, спр. 2221;
Directorium... Vilnensi;
Directorium... Mohiloviensi;
Catalogus... Vilnensis;
Spis kościołów, 1973; 1979. 

АНТОН ШЫШКО

(1892–1959)

Каталіцкі святар заходняга абраду, доктар кананічнага права, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст.

Нарадзіўся 7.3.1892. Паходзіў з беларускай каталіцкай сям’і. З 1911 г. вучыўся ў Магiлёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 25.7.1918. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Прыхiльнiк Беларускай хрысцiянскай дэмакратыi. Выступаў за шырокую беларусiзацыю нацыянальна-рэлiгiйнага жыцця ў Заходняй Беларусi. На пачатку 20-х гадоў разам з Б.Пачопкам спрабаваў узнавіць у Беластоку выданне каталіцкай газеты «Bielarus». Ад iмя беларускага каталiцкага духавенства падпiсаў «Мемарыял пятнаццацi», якi быў прадстаўлены 19.5.1925 на агульнапольскай канферэнцыi бiскупаў i закранаў пытанне шырокага выкарыстання беларускай мовы ў душпастырскай дзейнасцi на абшарах з беларускiм каталiцкiм насельнiцтвам. Да 1932 г. выконваў абавязкі пробашча ў парафіі Лунін Пінскай дыяцэзіі. У 1933—1939 гг. – без пасады. Апошнія перадваенныя гады жыў у мястэчку Свіслач Беластоцкага павета. У 1950-я гады выконваў святарскiя абавязкi ў Седлецкай дыяцэзii. Памёр 6.3.1959.

Крынiцы:
Directorium... Mohiloviensi;
Catalogus... Vilnensis;
Stankiewicz A., 1929;
Stankievič A., 1939;
Katalog duchowieństwa. 

БРАНIСЛАЎ ЭПIМАХ-ШЫПIЛА

(1859—1934)

Культурна-асветны i рэлiгiйны свецкi дзеяч, кандыдат гiсторыка-фiлалагiчных навук, удзельнiк беларускага хрысцiянскага руху ХХ ст., педагог, мовазнавец, лiтаратурны крытык, лiнгвiст, выдавец, фалькларыст, бiблiяфiл

Нарадзiўся 4.9.1859 у фальварку Судзiлавiчы Лепельскага павета Вiцебскай губ. Паходзiў з сям’i дробнага шляхцiца Iгната Эпiмах-Шыпiлы. Атрымаў хатнюю адукацыю. У 1871 г., пасля смерцi бацькi, выехаў у Рыгу да сваякоў. Там з залатым медалём скончыў Александраўскую гiмназiю. У 1880 г. паступiў на гiсторыка-фiлалагiчны факультэт Пецярбургскага унiверсiтэта. У час вучобы зацiкавiўся ўсходнiмi культурамi. Выявiў вялiкiя лiнгвiстычныя здольнасцi пры вывучэннi старажытных i новых моў. Авалодаў санскрытам, старажытнагрэчаскаю мовай, свабодна размаўляў на латынi. Пасля заканчэння унiверсiтэта ў 1885 г. паспяхова здаў «педагагiчны экзамен» i атрымаў ад iнспектара Пецярбургскай навучальнай акругi пасведчанне на права выкладаня грэчаскай i лацiнскай моў i лiтаратур у пецярбургскiх гiмназiях. На працягу некалькiх гадоў не мог уладкавацца на педагагiчную працу: «З прычыны таго, што я па дакументах лiчыўся каталiцкай веры i быў не велiкарускага паходжання, бо ўсiх католiкаў тады лiчылi палякамi, мне ўсюды адмаўлялi». Каб забяспечыць сябе «хлебам надзённым», даваў прыватныя ўрокi, працаваў у рэдакцыi «Журнала Министерства путей сообщения». Пазней па вольным найме прыняты на службу ў бiблiятэку Пецярбургскага унiверсiтэта. Пасля 2 гадоў працы залiчаны на пасаду памочнiка бiблiятэкара, на якой знаходзiўся да 1925 г. У 1907—1917 гг. працаваў у Iмператарскай рымска-каталiцкай духоўнай акадэмii. Выкладаў старажытнагрэчаскую мову i лiтаратуру. Адначасова больш за 20 гадоў вёў заняткi па гэтых жа прадметах у прыватнай мужчынскай гiмназii пры рымска-каталiцкай парафii св. Кацярыны ў Пецярбургу. Там жа з 1917 г. пачаў выкладаць беларускую мову. Больш за 10 гадоў працаваў лектарам на вячэрнiх агульнаадукацыйных курсах А.Чарняева. Адзiн з лiдэраў беларускага культурна-грамадскага, навуковага i рэлiгiйнага жыцця ў Пецярбургу. З беларускiм хрысцiянскiм рухам звязаны ад пачатку ХХ ст. Iнiцыятар заснавання i адзiн з кiраўнiкоў беларускай выдавецкай суполкi «Загляне сонца i ў наша ваконца» (1906). З часоў выкладчыцкай дзейнасцi ў духоўнай каталiцкай акадэмii ў Пецярбургу садзейнiчаў развiццю нацыянальнай свядомасцi цэлай плеяды будучых беларускiх каталiцкiх святароў — А.Станкевiча, А.Цiкоты, М.Пятроўскага i iнш. Адзiн з духоўных патронаў культурна-асветнага гуртка беларусаў-клерыкаў. Падтрымлiваў цесныя кантакты з беларускiмi святарамi Я.Белагаловым, Л.Хвецькам, Ф.Абрантовiчам, В.Шутовiчам i iнш. Фактычны кiраўнiк Беларускага навукова-лiтаратурнага гуртка ў Пецярбургскiм унiверсiтэце (1912—1917). Яшчэ з гадоў вучобы ў Рыжскай гiмназii збiраў матэрыялы па гiсторыi, этнаграфii, фальклоры i лiтаратуры Беларусi. Укладальнiк рукапiснай «Беларускай хрэстаматыi» (1889—1931), дзе сабраў унiкальныя тэксты беларускай лiтаратуры ХIХ ст. Спрыяў творчаму станаўленню Янкi Купалы, рэдагаваў першы зборнiк паэта «Жалейка» (1908). Удзельнiчаў у Акадэмiчнай навуковай канферэнцыi па рэформе беларускага правапiсу (Мiнск, 1926). У 1927—1929 гг. — дырэктар камiсii Iнстытута беларускай культуры па складаннi слоўнiка беларускай мовы. Праследаваўся савецкiмi ўладамi. Арыштаваны ў Мiнску 18.7.1930 па справе «Саюза вызвалення Беларусi». Правёў у турме 2 месяцы. Судовая справа была спынена 12.9.1930. Пасля вызвалення савецкiя ўлады забаранiлi жыць i працаваць у Мiнску. Увосень 1930 г. вярнуўся ў Ленiнград. На працягу 4 гадоў знаходзiўся «на палажэннi ссыльнага»: без кватэры, сталай працы i грошай на ўтрыманне. Памёр 6.6.1934 у Ленiнградзе. Месца пахавання невядома.

Крынiцы:
РГИА, ф. 826, воп. 128;
ЦНБ, ф. 5, воп. 1, спр. 1;
Krynica (Петраград). 1917. № 4;
Stankievic A., 1939;
Chryscijanskaj Dumka (Вiльня). 1934. № 11;
БП, VІ;
Навiны Акадэмii навук Беларусi (Мiнск). 1992. № 21—22. 

ЭДВАРД ЮНЕВІЧ

(1894–1989)

Каталіцкі святар заходняга абраду, ліцэнцыят тэалогіі, ганаровы канонік Пінскай кафедральнай капітулы, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ХХ ст., душпастыр

Нарадзіўся 12.09.1894 у мясцовасці Новая Вілейка Віленскага павета. Паходзіў з сям’і беларусаў-католікаў: бацькі – Стафан і Іаанна (з дому Дзятловічаў) Юневічы. Вучыўся ў сярэдняй школе ў Кіеве. Пазней – у Ларынскай гімназіі ў Пецярбургу, дзе атрымаў атэстат сталасці. У 
1912 – 1917 гг. – клерык Магілёўскай духоўнай каталіцкай семінарыі. З беларускім нацыянальна-рэлігійным рухам звязаны з часоў вучобы ў Пецярбургу. Пасвячоны ў святары 30.4.1917 архібіскупам Янам Цеплякам. У тым жа годзе распачаў душпастырскую дзейнасць. Выкладаў Закон Божы ў прытулках для дзяцей з бежанскіх сем’яў у Маскве. Увосень 1917 г. паступіў у Мітрапалітальную духоўную каталіцкую акадэмію ў Петраградзе. З прыходам да ўлады бальшавікоў і закрыццём вышэйшых духоўных устаноў далей вучыцца не змог. Застаўся ў Пецярбургу, дзе служыў вікарыем пры касцёле Аб’яўлення Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1918–1920). У парафіі св. Станіслава, пасля арышту мясцовага святара Вітольда Івіцкага, выконваў абавязкі пробашча (1920). Удзельнічаў у нарадах і пасяджэннях каталіцкага духавенства, якімі кіравалі архі-біскуп Э.Роп, а пазней архібіскуп Я.Цепляк. Разам з іншымі святарамі абмяркоўваў становішча каталіцкай царквы і адносіны да яе бальшавіцкай улады. У ліку 14 каталіцкіх святароў быў арыштаваны органамі савецкай бяспекі. Праходзіў па вядомай справе архібіскупа Я.Цепляка. На судовым працэсе ў Маскве 21–25.3.1923 абвінавачаны ў прыналежнасці да антысавецкай контррэвалюцыйнай арганізацыі і аказанні супраціўлення пры канфіскацыі царкоўнай маёмасці. Быў прыгавораны да 10 гадоў турэмнага зняволення з пазбаўленнем усіх правоў. У студзені 1925 г., пасля двухгадовага побыту ў турме, вызвалены ў выніку абмену палітычнымі вязнямі паміж урадамі Польшчы і Савецкай Расіі. З 1.2.1925 знаходзіўся ў Віленскай архідыяцэзіі. Выконваў святарскія абавязкі ў Новай Вілейцы на Віленшчыне. Пазней быў пераведзены ў Пінскую дыяцэзію. Працаваў у мясцовай дыяцэзіяльнай духоўнай семінарыі ў якасці прафесара эстэтыкі і расійскай мовы. Адначасова служыў у семінарыі духоўнікам. У 1926–1930 гг. вучыўся ў Рыме, дзе атрымаў ліцэнцыят па тэалогіі. Пасля заканчэння вучобы вярнуўся ў Пінск. У 1933–1934 гг. быў сакратаром па справах рэлігійных арганізацый у Пінскай дыяцэзіі. З 2-й паловы 30-х гадоў і ў час Другой сусветнай вайны – пробашч і дэкан у мясцовасці Драгічын. У 1943–1945 гг. выконваў абавязкі генеральнага вікарыя ў Пінскай дыяцэзіі. Пазней уступіў у ордэн айцоў радэмптарыстаў (1946). Пасля навіцыяту ў Торуні і Тыхаве служыў у Глівіцах. З 2-й паловы 50-х гадоў працаваў у Варшаве. Служыў духоўным айцом святароў з дэканата Воля ў Варшаве і ў дыяцэзіі ў Драгічыне (Польшча). Праводзіў рэкалекцыі і спавядаў вернікаў. Быў абраны візітатарам ордэнаў і ордэнскіх таварыстваў. Вёў шырокую перапіску са святарамі Пінскай дыяцэзіі, якія засталіся ў СССР. Памёр 25.08.1989 у Варшаве. Пахаваны там жа на могілках айцоў радэмптарыстаў.

Крынiцы:
Directorium… Mohiloviensi;
Elenchus… Mohiloviensis;
Catalogus… Vilnensis;
Elenchus… Pinscensis;
Stankievič A., 1939;
Dzwonkowski R., 1997;
Dzwonkowski R., 1998. 

ЗЯНОН ЯКУЦЬ

(1894—1924)

Каталіцкі святар заходняга абраду, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч, удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., душпастыр

Нарадзіўся 22.1.1894 у засценку Скурцішкі Новааляксандраўскага павета Ковенскай губ. Паходзіў з сялянскай сям’і: бацькі — Ян і Юзэфа (з дому Гасянцоў) Якуці. У 1909—1912 гг. вучыўся ў Відзаўскім гарадскiм 4-класным вучылішчы, дзе скончыў поўны курс навучання. Паспяхова здаў экзамен на званне аптэкарскага вучня ў снежні 1912 г. і атрымаў пасведчанне з Пецярбургскай навучальнай акругі. Вучыўся ў Вiленскай духоўнай каталiцкай семiнарыi. Прымаў удзел у дзейнасцi беларускага культурна-асветнага гуртка студэнтаў-семiнарыстаў. Пасвячоны ў святары ў 1919 г. З беларускiм нацыянальна-рэлiгiйным рухам звязаны з часоў вучобы ў Вiльнi. У 1920—1924 гг. выконваў святарскiя абавязкi ў парафii Шаркоўшчына Дзiсенскага дэканата. Ад пачатку душпастырскай дзейнасцi свядома i паслядоўна праводзiў беларусiзацыю рымска-каталiцкай царквы ў парафiях з беларускiм насельнiцтвам. Звяртаўся да вернiкаў з казаннямi i праводзiў катэхiзацыю дзяцей на беларускай мове. Памёр 3.1.1924 у Шаркоўшчыне. Пахаваны на мясцовых парафiяльных могiлках.
Напрыканцы 20-х гадоў, акрэслiваючы месца i ролю З.Якуця ў беларускiм хрысцiянскiм руху ХХ ст., адзiн з яго лiдэраў, А.Станкевiч, напiсаў: «Калi ўспамiнаць далей аб кс. З.Якуцю як аб беларусу, дык трэба сказаць, што быў ён iдэальным прыкладам сваiм калегам ксяндзам, як нязвычайна прыгожа зыходзяцца з сабой мiж беларускага народу духоўная пастырскасць i беларускасць. Кс. З.Якуць быў тыповы ксёндз-беларус. Ён глыбока разумеў важнасць беларускага адраджэння, цанiў яго i прыкладаў да роднай справы ўсе свае сiлы».

Крынiцы:
LMABRS, ф. 318, каталог «Я»;
Directorium... Vilnensi;
Catalogus... Vilnensis;
Krynica (Вiльня). 1924. № 3;
Stankiewicz A., 1929;
Biełaruskaja Krynica (Вiльня). 1936. № 45.