Wstęp

Bia­ło­ruś stała się niepodległym państwem pozornie bez żadnego wy­sił­ku ze swej strony. Przejawiane po uzyskaniu niepodległości przez ten kraj nie­us­tan­ne dążenie do powrotu do związku państwowego z Rosją zdaje się pot­wier­dzać tezę, że naród białoruski jest sztucznym tworem na­ro­do­woś­cio­wej polityki bolszewików[1].

Przed­mio­tem niniejszej pracy jest udział Białorusinów w walce o nie­pod­leg­łość swego kraju w czasach, gdy po raz pierwszy proklamowane zos­ta­ło niepodległe państwo białoruskie — Białoruska Republika Ludowa (BRL). Ruch na rzecz niepodległości Białorusi, w tym także ruch zbrojny, miał swoją wewnętrzną siłę, i to siłę skierowaną przeciwko rzekomym twór­com narodu białoruskiego, bolszewikom. Białoruskie formacje woj­s­ko­we powstały po 1917 r. nie tylko na Białorusi, lecz także na Litwie i Uk­ra­i­nie, w Polsce, Rosji, Estonii i Mołdawii.

Po­mi­ja­nie białoruskiego niepodległościowego ruchu zbrojnego w więk­szoś­ci dotychczasowych opracowań historycznych jest niewątpliwie jedną z po­waż­nych przyczyn niezrozumienia procesu narodowotwórczego na Bia­ło­ru­si. Zbywanie milczeniem walki Białorusinów o niepodległość miało zresz­tą niejedną przyczynę. Historiografia sowiecka świadomie negowała is­t­nie­nie takiego ruchu w celach propagandowych. Białoruska his­to­riog­ra­fia emigracyjna tworzona była niemal wyłącznie w języku białoruskim, przez co jest niedostępna dla większości obcych badaczy, którzy na ogół ję­zy­ka białoruskiego nie znają.

Osob­ny problem stanowi historiografia polska. W okresie mię­dzy­wo­jen­nym zbyt krótka była perspektywa historyczna i zbyt silne ciśnienie bie­żą­cych wydarzeń, których uczestnikami byli ci sami ludzie, którzy tworzyli po­li­ty­kę w okresie 1917-1921, by możliwa była obiektywna ocena nie­daw­no minionej przeszłości. W tej sytuacji nie dziwi fakt, że naj­war­toś­ciow­szym opracowaniem problematyki białoruskiej, jakie powstało w okresie mię­dzy­wo­jen­nym, jest „Krótki zarys zagadnienia białoruskiego”, który pow­s­tał w II Oddziale Sztabu Generalnego WP i przeznaczony był „tylko do użytku służbowego”[2]. Opracowanie to dostarcza wielu interesujących fak­tów dotyczących białoruskiego ruchu narodowego, w tym także woj­s­ko­we­go.

Dru­gim rzetelnym opracowaniem, którym może się pochwalić polska his­to­ria okresu międzywojennego, jest obszerny artykuł rosyjskiego ge­ne­ra­ła Pantelejmona Simanskiego, poświęcony armii gen. Stanisława Bułak-Ba­ła­cho­wi­cza[3]. Profesjonalna praca P. Simanskiego, który korzystał z dziś już niedostępnych relacji uczestników opisywanych wydarzeń, wciąż sta­no­wi podstawę do dalszych badań dla historyków.

Pol­s­cy badacze, którzy zajmowali się problematyką białoruską po II wojnie światowej, na ogół pomijali tematykę niepodległościową i woj­s­ko­wą. Nawet historycy zajmujący się polską polityką wschodnią o istnieniu bia­ło­rus­kich formacji wojskowych zaledwie napomykali. Józef Le­wan­dow­s­ki ograniczył się do stwierdzenia, że nie wiadomo, co skłoniło Józefa Pił­sud­s­kie­go do wydania dekretu o formowaniu białoruskiego wojska, wspo­mi­nał także, iż „stworzono oddziały pseudobiałoruskie pod dowództwem „ge­ne­ra­ła” Bułak-Bałachowicza”[4]. Aleksy Deruga stwierdził nieistnienie „nac­jo­na­lis­tycz­nej” armii białoruskiej, wspominając przy okazji o bia­ło­rus­kim pułku w Grodnie[5]. Także Sergiusz Mikulicz tylko skrótowo przed­s­ta­wił tworzenie i działalność oddziałów gen. S. Bułak-Bałachowicza[6]. Nie­wąt­p­li­wie, nie bez wpływu na takie potraktowanie tematu pozostawała ów­czes­na cenzura. Jedynie na emigracji w obiektywnym tonie, lecz równie ogól­ni­ko­wo o białoruskich formacjach wojskowych pisał Władysław Po­bóg-Malinowski[7].

Do­pie­ro na przełomie lat 80. i 90. pojawiły się publikacje poświęcone bia­ło­rus­kim formacjom wojskowym tworzonym po stronie polskiej.

Krys­ty­na Gomółka opublikowała dwa artykuły, z których pierwszy poś­wię­co­ny jest białoruskiemu pułkowi w Grodnie oraz oddziałom tworzonym pod auspicjami Białoruskiej Komisji Wojskowej (BKW), drugi zaś od­dzia­łom gen. S. Bułak-Bałachowicza[8]. Oba artykuły powstały na marginesie ba­dań autorki nad stosunkiem polskich ugrupowań politycznych do sprawy bia­ło­rus­kiej i weszły do jej pracy poświęconej temu problemowi[9]. W obu przy­pad­kach autorka przedstawia oddziały białoruskie widziane jedynie pol­s­ki­mi oczyma, tym niemniej podaje sporo cennych informacji.

Ko­lej­nym krokiem naprzód była publikacja artykułu Zbigniewa Kar­pu­sa, również poświęconego oddziałom gen. S. Bułak-Bałachowicza[10]. Z. Kar­pus — w odróżnieniu od K. Gomółki — historyk wojskowości, z o wiele więk­szym znawstwem przedstawił militarną stronę działalności gen. S. Bu­łak-Bałachowicza, lecz także i on zlekceważył białoruski aspekt tej dzia­łal­noś­ci, umieszczając ją w polsko-rosyjskim kontekście politycznym[11].

Wąs­kim zagadnieniem przejścia oddziału gen. S. Bułak-Bałachowicza do Polski zajął się Tomasz Paluszyński[12]. Autor drobiazgowo przedstawił pol­s­kie zabiegi o ten oddział i jego dowódcę, jednak z racji nieznajomości li­te­ra­tu­ry białoruskiej nie potrafił wytłumaczyć roli, jaką odegrała w tej spra­wie Białoruska Misja Wojskowo-Dyplomatyczna w Rydze.

W 1993 r. Janusz Cisek obronił w Uniwersytecie Wrocławskim pracę dok­tor­s­ką, poświęconą roli oddziałów gen. S. Bułak-Bałachowicza w po­li­ty­ce J. Piłsudskiego[13]. Praca J. Ciska, oparta na bogatym materiale źród­ło­wym, jest pierwszym całościowym opracowaniem problemu formowania bia­ło­rus­kich jednostek wojskowych po stronie polskiej, gdyż porusza także za­gad­nie­nia związane z działalnością BKW. Formowanie i działalność bia­ło­rus­kich oddziałów autor ukazuje przy tym na szerokim tle historii sto­sun­ków polsko-białoruskich. W tym kontekście J. Cisek wznawia dyskusję nad ro­lą, jaką w planach J. Piłsudskiego odgrywała Białoruś. Niestety, jego pra­ca wciąż pozostaje w maszynopisie.

Rów­nież w 1993 r. ukazała się pierwsza monografia, poświęcona osobie gen. S. Bułak-Bałachowicza, pióra Marka Cabanowskiego[14]. Braki war­sz­ta­to­we autora obniżyły nieco wartość jego pracy, przynoszącej wiele in­te­re­su­ją­cych faktów z życia gen. S. Bułak-Bałachowicza. Niestety, najsłabsze frag­men­ty książki M. Cabanowskiego poświęcone są właśnie walce gen. S. Bu­łak-Bałachowicza o niepodległość Białorusi, gdyż autor, nie znając his­to­rii Białorusi, nie potrafił umieścić swojego bohatera w jej kontekście.

Piotr Łossowski, pisząc o stosunkach litewsko-białoruskich, zajął się przy okazji białoruskimi oddziałami w armii litewskiej[15]. Czysto kom­pi­la­cyj­ny charakter ma natomiast artykuł Adama Koseskiego o białoruskich for­mac­jach zbrojnych[16].

Os­tat­nim z polskich opracowań, poświęconych białoruskiej działalności zbroj­nej, jest praca Z. Karpusa i Waldemara Rezmera przedstawiająca sto­su­nek Polski do powstania słuckiego[17]. Autorzy wprowadzają nowe źródła do problematyki, znanej dotychczas wyłącznie z publikacji białoruskich.

W latach 90. artykuły dotyczące formowania białoruskich jednostek woj­s­ko­wych opublikował także autor niniejszej rozprawy[18].

Tak więc w ciągu kilku ostatnich lat historiografia polska wzbogaciła się o prace, w stopniu wystarczającym oświetlające tworzenie i działalność od­dzia­łów gen. S. Bułak-Bałachowicza. Odnotować też można postęp w ba­da­niach nad działalnością BKW. W polu uwagi polskich historyków po­ja­wi­ły się także białoruskie oddziały w armii litewskiej i powstanie słuc­kie.

W odróżnieniu od polskiej literatury historycznej, wzmianki o istnieniu bia­ło­rus­kich formacji wojskowych można znaleźć właściwie we wszystkich op­ra­co­wa­niach białoruskich, dotyczących interesującego nas okresu. Jed­nak informacje oparte na materiale źródłowym są rozproszone, a literatura poś­wię­co­na działalności białoruskich formacji wojskowych ma charakter na ogół publicystyczny. Dotyczy to zarówno literatury białoruskiej, pow­s­ta­łej w byłej Białoruskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej, jak i poza jej granicami, zwłaszcza na emigracji.

Pier­w­szym sowieckim opracowaniem utrzymanym w konwencji na­u­ko­wej była praca A. Ziuźkowa pt. „Kryvavy šlach biełaruskaj nac­de­mak­ra­tyi”[19]. Już sam tytuł tej pracy sugeruje stosunek jej autora do przedmiotu ba­dań, tj. białoruskiego ruchu niepodległościowego, w tym także zbroj­ne­go. Opublikowane w pracy A. Ziuźkowa oryginalne dokumenty zostały spre­pa­ro­wa­ne poprzez usunięcie z nich akcentów antypolskich, gdyż za­mia­rem (lub zadaniem) autora było ukazanie uzależnienia białoruskiego ruchu nie­pod­leg­łoś­cio­we­go od Polski.

Po­dob­ny stan rzeczy utrzymywał się w białoruskiej historiografii so­wiec­kiej także po II wojnie światowej. Dopiero w 1966 r. pojawiła się pra­ca Anatola Hryckiewicza, ukazująca problem zbrojnego ruchu nie­pod­leg­łoś­cio­we­go w sposób naukowy, choć nie pozbawiony subiektywizmu[20].

Dzia­łal­noś­ci BKW i gen. S. Bułak-Bałachowicza, Rady Słucczyzny, oraz antypolskiej partyzantki białoruskiej organizowanej z Litwy poświęcili ob­szer­ne fragmenty swej pracy o nieudanej próbie utworzenia BRL Józef Kow­kiel i Mikołaj Staszkiewicz[21].

Pier­w­szą większą pracą poświęconą w całości zbrojnej walce Bia­ło­ru­si­nów o niepodległość była książka A. Hryckiewicza „Vakoł „Słuckaha pa­us­tań­nia”[22]. Praca ta ma w pewnym stopniu charakter polemiczny, gdyż au­tor prostuje błędne jego zdaniem oceny słuckiego czynu zbrojnego w li­te­ra­tu­rze emigracyjnej. A. Hryckiewicz nie uznaje tego czynu za sa­mo­dziel­ny, wskazując na dużą zależność jego organizatorów od Polski.

Obie wspomniane powyżej prace ukazały się w wydawnictwie gazety „Ho­łas Radzimy”, skierowanej do białoruskiej emigracji, i przeznaczone by­ły wyłącznie do rozpowszechniania wśród tejże emigracji. Tłumaczy to za­rów­no naukowy charakter tych prac, jak i względną swobodę, z jaką ich au­to­rzy analizują historię białoruskiego ruchu niepodległościowego.

Bia­ło­rus­ka nauka historyczna na emigracji nie podlegała podobnym og­ra­ni­cze­niom co w kraju, cierpiała jednak na niedostatek profesjonalnej kad­ry historycznej. Stąd też na emigracji nie powstała niemal żadna praca na­u­ko­wa, poświęcona dziejom niepodległościowego ruchu zbrojnego. Kry­te­rium naukowości spełnia jedynie artykuł Wiktora Sienkiewicza, poś­wię­co­ny białoruskim formacjom wojskowym w armii litewskiej[23]. Duże frag­men­ty swojej pracy o białoruskim ruchu narodowym na Grodzieńszczyźnie w la­tach 1918-1919 poświęcił białoruskim jednostkom w Grodnie Wacław Po­nu­ce­wicz[24]. Autor oparł się jednak wyłącznie na źródłach powstałych w krę­gu białoruskich działaczy związanych z Niemcami i Litwą, co prze­są­dzi­ło o jednostronnie antypolskim wydźwięku całej pracy.

Nad książką o powstaniach antybolszewickich i walce partyzanckiej na Bia­ło­ru­si pracował także białoruski pisarz Jurka Wićbicz (prawdziwe naz­wis­ko Jerzy Szczerbakow), używający również pseudonimu Jurij Stukalicz. Au­tor niniejszej pracy miał możliwość zapoznania się z maszynopisem nie­u­koń­czo­nej pracy Jurki Wićbicza[25]. Praca ta oparta jest na literaturze, przy czym autor, starając się znaleźć jak najwięcej przykładów an­ty­bol­sze­wic­kiej walki zbrojnej, odwołuje się także do powieściopisarstwa Sergiusza Pia­sec­kie­go. Jurka Wićbicz z zasady zajmuje się przy tym całym ruchem an­ty­bol­sze­wic­kim na Białorusi, a więc nie tylko białoruskim, lecz także ro­syj­s­kim.

Prze­łom w białoruskich badaniach nad dziejami własnego ruchu nie­pod­leg­łoś­cio­we­go nastąpił dopiero po 1990 r. Zapoczątkowała go seria ar­ty­ku­łów publicystycznych, odwołujących się do dotychczasowego stanu badań, lecz zmieniających w sposób zasadniczy ocenę minionych wydarzeń. Po pew­nym czasie zaczęły się ukazywać artykuły, których autorzy wpro­wa­dzi­li do obiegu naukowego nowy materiał źródłowy, oparty na kwerendzie w bia­ło­rus­kich archiwach, szerzej udostępnionych badaczom.

Zna­ny literaturoznawca Włodzimierz Kazberuk, pisząc o poecie Alesiu Ha­ru­nie (prawdziwe nazwisko Aleksander Pruszyński), obszerny ustęp swej mo­nog­ra­fii poświęcił roli, jaką odegrał jej bohater w działalności BKW. Zda­niem W. Kazberuka, A. Pruszyński zaangażował się w działalność BKW w celu stworzenia białoruskiego wojska, lecz nie chciał dopuścić do te­go, by wojsko to podporządkowane było wyłącznie Polakom[26].

Za­sad­ni­czy postęp w badaniach wiąże się jednak z działalnością na­u­ko­wą nowego pokolenia badaczy, na czoło których wysunęła się Nina Stu­żyń­s­ka. Badaczka ta w swoich artykułach w nowy sposób ukazała dzieje słuc­kie­go czynu zbrojnego, nie idąc w ślady ani historyków sowieckich, ani pub­li­cys­tów emigracyjnych; jako pierwsza też ukazała los białoruskich pod­cho­rą­żych, którzy ukończyli polskie szkoły i wrócili do kraju, a także w spo­sób naukowy przedstawiła dzieje Włościańskiej Partii „Zielonego Dę­bu”, jedynej czysto niepodległościowej organizacji białoruskiej[27].

Wia­czes­ław Sawicki opublikował interesujący artykuł poświęcony pró­bie utworzenia białoruskiego wojska w 1917 r.[28] Tezy swojej pracy o Bia­ło­rus­kiej Centralnej Radzie Wojskowej przedstawił także Walenty Ma­ziec[29]. Należy oczekiwać, że nowe pokolenie białoruskich historyków pog­łę­bi z czasem swoje badania.

Włas­ne badania nad historią białoruskich oddziałów wojskowych w ar­mii litewskiej rozpoczęli także litewscy historycy, czego sygnałem jest ar­ty­kuł Steponasa Gečasa[30].

Os­tat­nie lata przyniosły niewątpliwie znaczny postęp w badaniach nad dzie­ja­mi białoruskiego ruchu niepodległościowego, w tym także zbrojnego. Jed­nak każdy z autorów, którzy poświęcili swe prace białoruskim for­mac­jom zbrojnym, zajmuje się jedynie ich częścią. Stąd też niniejsza praca jest pier­w­szą próbą ukazania całości dziejów tworzenia i działalności bia­ło­rus­kich formacji wojskowych.

Ce­zu­rą czasową niniejszej pracy są lata 1917-1923. W roku 1917 pow­s­tał ruch Białorusinów wojskowych i utworzona została pierwsza bia­ło­rus­ka jednostka wojskowa, I Białoruski Pułk Piechoty w Mińsku. W roku 1923 rozwiązany został ostatni regularny oddział białoruski, białoruska kom­pa­nia w armii litewskiej.

Bia­ło­rus­kie formacje wojskowe powstawały w tym samym czasie w róż­nych krajach. W niektórych krajach, jak np. w Polsce, białoruskie od­dzia­ły tworzone były pod auspicjami różnych ośrodków politycznych. Po­nie­waż w związku z tym niemożliwe było ukazanie wydarzeń w porządku chro­no­lo­gicz­nym, zdecydowano się na mieszaną konstrukcję pracy, chro­no­lo­gicz­no-problemową.

W rozdziale 1 przedstawiono białoruski ruch narodowy od początku XX wie­ku do przełomu lat 1916/1917. Chociaż sytuacja na Białorusi w okresie od rozpoczęcia I wojny światowej do wybuchu rewolucji lutowej stanowi osob­ny problem, włączono jej opis do rozdziału 1 ze względów me­ry­to­rycz­nych — w okresie tym nie było jeszcze białoruskiego ruchu nie­pod­leg­łoś­cio­we­go, w związku z czym nie tylko nie tworzono białoruskich formacji woj­s­ko­wych, lecz nawet tego nie postulowano.

Roz­dział 2 obejmuje okres 1917-1918. Pozornie jest to okres bardzo zróż­ni­co­wa­ny wewnętrznie, gdyż obejmuje takie wydarzenia, jak rewolucja ro­syj­s­ka, rozszerzenie okupacji niemieckiej na większą część Białorusi i prok­la­mac­ję niepodległości BRL. Z drugiej strony, w sferze politycznej, a zwłasz­cza dla białoruskiego ruchu wojskowego, był to okres spójny, zwią­za­ny z działalnością tych samych ośrodków politycznych i osób.

W rozdziale 3 zajęto się białoruskimi oddziałami w armii litewskiej. Po­czą­tek organizacji tych oddziałów następuje chronologicznie po próbie two­rze­nia jednostek białoruskich w armii rosyjskiej. Dopiero w 1919 r. nas­tę­pu­je rozbicie działalności białoruskich polityków i wojskowych na różne oś­rod­ki, ciążące ku Litwie, Polsce i Rosji. W związku z powyższym uznano za stosowne doprowadzenie w tym rozdziale do końca dziejów białoruskich od­dzia­łów w armii litewskiej, aż do ich rozwiązania w 1923 r., gdyż dzieje te tworzą jedną całość.

W rozdziale 4 scharakteryzowano politykę Rosji Sowieckiej względem Bia­ło­ru­si ze szczególnym uwzględnieniem kwestii militarnych. Polityka ta by­ła przejrzysta, a białoruskich formacji wojskowych w wojskach so­wiec­kich właściwie nie było, stąd też rzeczony rozdział stanowi swego rodzaju tło dla wydarzeń, związanych z białoruskim ruchem zbrojnym.

Roz­dział 5 poświęcono działalności BKW. Była to najdłużej działająca bia­ło­rus­ka instytucja o charakterze polityczno-wojskowym, mimo to re­zul­ta­ty jej działalności były znikome. Wyjaśnienie przyczyn takiego stanu rze­czy stanowi zasadniczy problem, którym zajęto się w tym rozdziale.

W rozdziale 6 przedstawiono sprowadzenie do Polski oddziału gen. S. Bu­łak-Bałachowicza, jego działalność w okresie wojny polsko-so­wiec­kiej 1920 roku oraz wyprawę przeciwko Rosji Sowieckiej jesienią tegoż ro­ku. Zasadniczym problemem badawczym w tym rozdziale było ustalenie ro­li oddziału gen. S. Bułak-Bałachowicza w planach politycznych Józefa Pił­sud­s­kie­go względem Białorusi i wydzielenie białoruskiego nurtu w po­li­tycz­nej i militarnej działalności gen. S. Bułak-Bałachowicza.

Roz­dział 7 poświęcono dziejom słuckiego czynu zbrojnego, które sta­no­wią problem osobny i ściśle określony chronologicznie i terytorialnie.

W rozdziale 8 zajęto się likwidacją białoruskich oddziałów wojskowych przez władze polskie w 1921 r. oraz antybolszewicką partyzantką, or­ga­ni­zo­wa­ną przez białoruskich wojskowych w tym okresie.

W rozdziale 9 przedstawiono pokrótce te białoruskie formacje woj­s­ko­we, których działalność nie sposób było ująć przy okazji rozpatrywania in­nych problemów: białoruską dywizję białogwardyjską w Odessie, siły zbroj­ne tzw. Republiki Kojdanowskiej oraz działalność rządu BRL A. Łuc­kie­wi­cza wśród jeńców Białorusinów w obozach niemieckich w 1919 r.

Roz­dział 10 poświęcono umundurowaniu i oznakom formacji bia­ło­rus­kich, gdyż jest to specyficzny i wymagający osobnego podejścia problem.

W zakończeniu, oprócz ogólnych wniosków dotyczących białoruskich for­mac­ji zbrojnych, podjęto także próbę teoretycznego wydzieleniu nurtu nie­pod­leg­łoś­cio­we­go w białoruskim ruchu narodowym.

Pod­s­ta­wo­wą bazę źródłową, na których oparta jest większość roz­dzia­łów niniejszej pracy, stanowią materiały archiwalne. Najbogatsze zbiory tych materiałów w sprawie działalności gen. S. Bułak-Bałachowicza i in­nych białoruskich wojskowych w Polsce ma Centralne Archiwum Woj­s­ko­we w Rembertowie. W archiwum tym można wyróżnić następujące zes­po­ły: Oddział I Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, Teki La­u­dań­s­kie­go, 4 Armia, Wojskowe Biuro Historyczne. Następnym źródłem ma­te­ria­łów archiwalnych, wykorzystanych w tej pracy, są akta przechowywane w In­s­ty­tu­cie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, zwłaszcza zespół Adiu­tan­tu­ry Generalnej Naczelnego Wodza, a także Archiwum Józefa Pił­sud­s­kie­go.

W odniesieniu do działalności BCRW najwięcej wykorzystanych do­ku­men­tów skupionych jest w zespole BRL (fond 62) przechowywanych w Na­ro­do­wym Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku.

Mniej­sze kolekcje dokumentów, wykorzystane w niniejszej pracy, znaj­du­ją się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (zespół Towarzystwo Stra­ży Kresowej), Instytucie Marksizmu-Leninizmu w Moskwie, Instytucie Ho­o­ve­ra w Stanford, Białoruskiej Bibliotece i Muzeum im. Franciszka Sko­ry­ny w Londynie, Białoruskim Instytucie Kultury i Sztuki w Nowym Jor­ku, Państwowym Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku i Mię­dzy­na­ro­do­wym Instytucie Historii Społecznej w Amsterdamie.

Op­rócz kwerendy archiwalnej posłużono się także publikacjami do­ku­men­tów[31].

Po­waż­nym źródłem informacji była prasa, zwłaszcza białoruska, z lat 1917-1921. Dotyczy to przede wszystkim działalności BCRW, przed­s­ta­wia­nej szeroko na łamach jej organu prasowego pt. „Beloruskaja Rada”. Ob­fi­te­go materiału faktograficznego dostarczyły również takie białoruskie cza­so­pis­ma, jak „Volnaja Biełaruś”, „Časopiś”, „Biełaruskaje Žyćcio”, „Bie­ła­ruś”, „Krynica” i „Źviastun”, oraz rosyjska „Svoboda” (w od­nie­sie­niu do oddziałów gen. S. Bułak-Bałachowicza).

Z wielką ostrożnością korzystano z literatury wspomnieniowej, prze­ko­naw­szy się, iż te same osoby w zupełnie inny sposób przedstawają dane wy­da­rze­nia we współczesnych raportach, meldunkach, pismach itp., a ina­czej wspominają te same wydarzenia po latach. Dotyczy to np. Karola Wę­dzia­gol­s­kie­go i jego oceny oddziałów gen. S. Bułak-Bałachowicza oraz Sta­nis­ła­wa Lisa-Błońskiego w tej samej kwestii[32]. W tym miejscu można pos­ta­wić hipotezę, że to właśnie S. Lis-Błoński jest autorem osławionego „Krót­kie­go zarysu zagadnienia białoruskiego”, do czego skłania lektura je­go raportów, zdradzających podobieństwo stylu i ocen ze wspomnianym op­ra­co­wa­niem II Oddziału Sztabu Generalnego.

Wiel­ką rolę w zniekształcaniu historycznej rzeczywistości we wspom­nie­niach odgrywa czas. To samo dotyczy zeznań składanych przez niek­tó­rych działaczy białoruskich przed sowieckimi organami śledczymi. W tym przy­pad­ku wchodzi w grę również celowa dezinformacja. Stąd też z takich źró­deł korzystano oględnie, powołując się na nie tylko z braku innych źró­deł z epoki lub w celach porównawczych.

Po­waż­nym problemem dla piszącego te słowa był sposób przekazania bia­ło­rus­kich nazw osobowych. Ponieważ występują one w dokumentach w ję­zy­ku polskim, białoruskim i rosyjskim, zdecydowano się podawać je w for­mie spolszczonej, tym bardziej, że w języku białoruskim te same imio­na i nazwiska zapisywane są w różny sposób. Tradycja spolszczania bia­ło­rus­kich nazw osobowych jest zresztą bardzo dawna i nie należy jej po­chop­nie odrzucać. To samo dotyczy nazw geograficznych.

Naz­wis­ka autorów i tytuły ich publikacji w pisowni cyrylicznej podano w przy­pi­sach w zależności od języka: a) dla języka białoruskiego w ła­ciń­s­kiej ortografii białoruskiej, ustalonej przez Józefa Losika (z ortografii tej ko­rzys­ta­ją dzisiaj Białorusini w wypadku braku czcionki cyrylicznej); z przy­czyn technicznych w przypisach nie zaznaczono u niez­g­łos­kot­wór­cze­go, b) dla języka rosyjskiego w transliteracji. Powołując się na te same naz­wis­ka w tekście użyto formy spolszczonej.

W wielu przypadkach nie udało mi się ustalić imion poszczególnych osób, wobec czego podano samo nazwisko.

Trud­noś­cią nie do pokonania było ustalenie stopni wojskowych posz­cze­gól­nych osób, gdyż stopnie te zmieniały się wraz ze zmianą armii, w której da­na osoba służyła. Ponadto niektóre armie, jak np. armia gen. S. Bułak-Ba­ła­cho­wi­cza, miały specyficzny system oznaczania stopni wojskowych, co prawdopodobnie powodowało pomyłki ze strony kontaktujących się z ofi­ce­ra­mi tej armii oficerów polskich. Wobec powyższego w przypadkach wąt­p­li­wych podano stopień najczęściej przypisywany danej osobie w do­ku­men­tach.

W wielu przypadkach niemożliwe było ustalenie, czy poszczególne daty po­da­wa­ne w literaturze przedmiotu są datami według starego, czy też no­we­go stylu. W związku z tym zrezygnowano z przeliczania dat lub pod­wój­ne­go datowania. Zasadniczo daty w rozdz. 1, 2.1–2.4 podano według sta­re­go stylu. W poszczególnych przypadkach w rozdz. 2.4 podano daty według no­we­go stylu, co zaznaczono w nawiasach — (n.st.).

Ni­niej­sze opracowanie jest poprawioną wersją rozprawy doktorskiej, przy­go­to­wa­nej na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Ko­per­ni­ka w Toruniu. Pragnę złożyć serdeczne podziękowania pro­mo­to­ro­wi pracy prof. dr. hab. Waldemarowi Rezmerowi za naukowe kie­row­ni­ctwo i okazaną życzliwość. Pragnę również podziękować recenzentom prof. dr hab. Teresie Kulak i prof. dr. hab. Mieczysławowi Wojciechow­skie­mu za ich cenne uwagi.

Go­rą­co dziękuję dr Helenie Głogowskiej, dr. Januszowi Ciskowi i dr. Zbig­nie­wo­wi Karpusowi. Bez ich koleżeńskiej pomocy w zbieraniu ma­te­ria­łów źródłowych moja praca nie mogłaby powstać w obecnym kształcie.