ROZDZIAŁ XVIII
Ziemie białoruskie w latach 1900-1915
Ludność Białorusi na początku XX wieku
W 1897 r. przeprowadzono pierwszy spis ludności Imperium Rosyjskiego. Jego wyniki opublikowano dopiero w 1905 r. W pięciu guberniach Północno-Zachodniego Kraju (na Białorusi) — mohylewskiej, mińskiej, witebskiej, wileńskiej, grodzieńskiej — mieszkało 8 518 247 ludzi. W liczbie tej było 5 408 420 Białorusinów (63,5%), 1 202 129 Żydów (14,1%), 492 921 Rosjan (5,8%), 424 236 Polaków (5,0%), 377 487 Ukraińców (4,4%), 288 921 Litwinów (3,4%), 272 775 Łotyszów (3,2%), 27 311 Niemców (0,3%), 8 448 Tatarów (0,1%), 19 658 przedstawicieli innych narodowości (0,2%). Niemal 480 tys. Białorusinów mieszkało poza granicami tych pięciu guberni, głównie na Smoleńszczyźnie i Czernihowszczyźnie. Największy odsetek ludności posługiwał się językiem białoruskim w guberni mohylewskiej — 82,4% oraz mińskiej — 76%. Językiem tym rozmawiało 56% mieszkańców guberni wileńskiej, 52% witebskiej i 42% grodzieńskiej. Rozmieszczenie ludności białoruskojęzycznej było nierównomierne także w poszczególnych guberniach. W wileńskiej, na przykład, w powiecie wilejskim stanowili oni 86,9% mieszkańców, zaś w powiecie wileńskim jedynie 26%. Podobnie w powiecie sokólskim guberni grodzieńskiej ludność białoruskojęzyczna stanowiła 83,9% mieszkańców, zaś w sąsiednim powiecie białostockim pod względem liczebności zajmowała trzecie miejsce (26,1%) za Polakami (34,2%) i Żydami (28,3%). Językiem białoruskim posługiwało się niemal 90% mieszkańców powiatu krasnego guberni smoleńskiej i 70% powiatu sumskiego guberni czernihowskiej.
Struktura wyznaniowa ludności Białorusi nieco różniła się od językowej. 70,4% mieszkańców było wyznania prawosławnego, 13,5% katolickiego, 14,0% mojżeszowego, 2,1% stanowiły inne wyznania.
Przytłaczająca większość ludności białoruskojęzycznej — 85,5% —mieszkała na wsi. Pozostali byli przeważnie mieszkańcami małych miasteczek. W ośrodkach gubernialnych mieszkało zaledwie 2,6% Białorusinów. W miastach na terytorium Białorusi dominowała ludność żydowska, która stanowiła 53,5% ich mieszkańców.
Według spisu z 1897 r. najwięcej Polaków mieszkało w guberniach grodzieńskiej i wileńskiej, gdzie w niektórych powiatach stanowili większość mieszkańców. Natomiast w guberniach: mińskiej, witebskiej i mohylewskiej ich udział w ogólnej strukturze ludności wynosił zaledwie 2,3%. Zdecydowaną większość ludności polskojęzycznej, zwłaszcza w przypadku tych ostatnich guberni, stanowiła szlachta. Spośród 153 tys. osób należących do tej kategorii społecznej 43,3% uznało białoruski za swój język ojczysty, 33,8% — polski i 19,1% — rosyjski. Wśród prawie półmilionowej masy Rosjan jedynie 5% stanowili rolnicy, natomiast urzędnicy i ich rodziny — 51,8%. Język rosyjski jako ojczysty określiło 61,5% duchownych prawosławnych, pozostali wskazali białoruski.
Wśród 5,4 mln ludzi mówiących językiem białoruskim 81% było wyznawcami prawosławia, 18,5% katolicyzmu, 0,4% starowierców, 0,03% luteranizmu. Niemal 40% urzędników i 60% nauczycieli wszystkich typów szkół określiło się jako białoruskojęzyczni. Można przypuszczać, że znaczna część duchownych, urzędników, nauczycieli swoją białoruskość bardziej pojmowała w kategoriach „zapadnorusizmu” niż według koncepcji narodu propagowanej przez „Naszą Niwę”. Natomiast w przypadku szlachty kryterium językowe prawdopodobnie nie przesądzało o świadomości narodowej osób należących do tej kategorii społecznej.
Powstanie białoruskich struktur politycznych
W 1902 r. z inicjatywy Wacława Iwanouskiego powstała Białoruska Partia Rewolucyjna (BPR). Niewiele wiadomo o programie tej organizacji. Z odezwy BPR „Do inteligencji” wydanej w języku polskim jesienią 1902 r. wynika, że partia stawiała na pracę organiczną wśród ludu białoruskiego. Określenie „rewolucyjna” w nazwie organizacji było raczej odbiciem mody panującej w środowisku studenckim, bowiem żadnego przewrotu partia czynić nie zamierzała. Za najpilniejsze zadanie uznano stworzenie oświaty w języku ojczystym oraz upowszechnienie wiedzy o przeszłości własnego narodu. W 1903 r. współtwórcy BPR, bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie, dokonali rozłamu w partii i powołali własną organizację — Białoruską Rewolucyjną Hromadę (BRH). Wacłau Iwanouski zaś założył Koło Białoruskiej Oświaty Ludowej i zapoczątkował systematyczne wydawanie literatury w języku białoruskim.
I Zjazd BRH, który odbył się w Wilnie w grudniu 1903 r. przyjął program zbliżony do rosyjskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów (eserów), wyrosłej na gruncie tradycji „narodowolców”. W kwestii narodowej program był niezbyt jasny. Partia domagała się, aby wszystkie narody Rosji miały wolność, lecz nie określono, gdzie miały sięgać granice owej wolności. Postulat autonomii dla Białorusi do 1905 r. nie pojawił się w propagandzie tej partii. Sprawa ta dzieliła BRH i Polską Partię Socjalistyczną. Polscy socjaliści opowiadali się bowiem w tym czasie za jakąś formą samodzielnego bytu państwowego dla Białorusi, oczywiście sprzymierzonej z Polską. Powstanie BRH i jej program wskazują na zacieranie się różnic między rewolucyjnym nurtem wyrosłym z „zapadnorusizmu” i białoruskimi rewolucjonistami katolicko-szlacheckiego pochodzenia. Na początku XX w. w ruchu białoruskim wyraźnie dominującą stawała się opcja prorosyjska.
Spory wokół kwestii agrarnej
Najbardziej palącym problemem na Białorusi była jednak nie kwestia narodowa, lecz agrarna. Przywódcy Hromady upatrywali także w środowisku chłopskim siły, zdolnej realizować idee narodowe. Sprawa przyszłej własności ziemi dzieliła BRH nie tylko od PPS, lecz także od rosyjskich eserów. Socjaliści polscy, świadomi, że wielka własność ziemska na Białorusi w większości należy do Polaków, nie podnosili tego problemu. Jej podział między chłopów proponowali rozważać w bardziej sprzyjających okolicznościach politycznych. Eserzy, tak jak w przypadku całej Rosji, opowiadali się za przekazaniem ziemi komunom chłopskim. Działacze BRH byli zwolennikami oddania jej w użytkowanie indywidualnych rolników.
Ruch białoruski podczas rewolucji 1905-1907
Rewolucja 1905 r. w Cesarstwie Rosyjskim przyniosła weryfikację wpływów poszczególnych partii socjalistycznych na terenie Białorusi. Białoruska Rewolucyjna Hromada, która w końcu 1904 r. zmieniła nazwę na Białoruską Socjalistyczną Hromadę (BSH), prowadziła działalność przede wszystkim w środowisku wiejskim. W miastach Białorusi dominowały organizacje socjalistyczne rosyjskie, żydowskie i polskie. W 1905 r. BSH propagowała ideę autonomii dla Białorusi w ramach demokratycznej i federacyjnej Rosji. Każdy naród tworzący federację — według BSH — powinien mieć swój sejm, wybierać sobie urzędników, mówić i pisać w swoim języku. Realizację tego ostatniego postulatu ułatwiło partii zorganizowanie w Mińsku w końcu 1905 r. własnej drukarni.
W styczniu 1906 r. II Zjazd BSH powierzył dalsze kierowanie partią Wacławowi Iwanouskiemu, Aleksandrowi Burbisowi oraz braciom Łuckiewiczom. Nowy program organizacji zakładał walkę o uczynienie Rosji demokratyczną i federacyjną republiką i nadanie Białorusi, w ramach tej struktury, autonomii państwowej z sejmem w Wilnie.
Wybory do Dumy rosyjskiej w 1907 r. były miernikiem wpływów i popularności różnych ugrupowań działających na Białorusi. Całkowite zwycięstwo odniosły tu ugrupowania rosyjskie i prorosyjskie („zapadnoruskie”) odwołujące się do haseł podkreślających wspólnotę kulturową prawosławnych mieszkańców Imperium Rosyjskiego. Partie te zdobyły na Białorusi 36 mandatów (80,5%). Klęskę poniósł blok partii socjalistycznych, który tworzyły BSH, PPS, Powszechny Żydowski Związek Robotniczy „Bund” oraz Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (SDPRR). Socjaliści nie zdobyli żadnego mandatu.
Klęska wyborcza spowodowała zaprzestanie działalności przez BSH. Chłopi, wśród których szukali poparcia białoruscy socjaliści, głosowali w większości na ugrupowania „zapadnoruskie”. Hromadę tworzyli w większości ludzie pochodzący za środowisk szlacheckich lub urzędniczych. Nie potrafili oni dotrzeć do umysłów ludności wiejskiej pozostającej pod wpływami Cerkwi prawosławnej i propagandy rządowej głoszonej przez szkołę, wojsko, urzędy oraz organizacje „zapadnoruskie”. Większość przywódców BSH swoją aktywność ograniczyła do pracy organicznej.
Praca organiczna
17 października 1905 r. zostały zniesione przez cara Mikołaja II wszystkie restrykcje hamujące rozwój języków narodowych w Imperium Rosyjskim. Dla zorganizowanych struktur politycznych na Białorusi otwierały się szersze możliwości propagandy własnych idei wśród ludu. 1 września 1906 r. ukazała się pierwsza legalna gazeta białoruska „Nasza Dola”. Wydrukowano ją w nakładzie 10 tys. egzemplarzy, w tym 6 tys. cyrylicą dla prawosławnych i 4 tys. łacinką dla katolików. Pierwszy numer wywołał sensację i ogromne zainteresowanie wśród wileńskich elit. W ciągu dwóch dni sprzedano w Wilnie 3 tys. egzemplarzy, 5 tys. wysłano na prowincję, a resztę skonfiskowała policja. Także kolejne numery pisma, ze względu na radykalizm głoszonych poglądów społecznych, były konfiskowane. Jedynie dwa spośród sześciu wydanych numerów trafiły do czytelników. Nieoficjalnie „Nasza Dola” była organem BSH. Redagowali ją przywódcy partii — Iwan i Anton Łuckiewiczowie, Kazimir Kastrawicki (Karuś Kahaniec), Ałaiza Paszkiewicz (Ciotka), Franciszak Umiastouski oraz prawdopodobnie Wacłau Iwanouski. Przewidując upadek pisma, bracia Łuckiewiczowie najpierw próbowali tonować bardziej radykalne publikacje własnymi artykułami polemicznymi, następnie zaś powołali nowy legalny tygodnik białoruski „Nasza Niwa”, ukierunkowany bardziej na propagowanie pracy organicznej niż haseł i instrukcji dla rewolucjonistów. „Nasza Niwa”, stając się ośrodkiem kształtowania myśli społecznej, zapoczątkowała autentyczny renesans życia umysłowego na Białorusi, zainspirowała twórczość całej plejady pisarzy białoruskiego odrodzenia — Janki Kupały (Iwana Łucewicza), Jakuba Kołasa (Konstantego Mickiewicza), Maksima Bahdanowicza, Alesia Haruna (Alaksandra Pruszynskiego), M. Arła (Sciapana Piatelskiego), Siarhieja Pałujana, Zmitroka Biaduli (Samuiła Płaunika). Tygodnik w latach 1906-1915 był najbardziej znaczącym ośrodkiem białoruskiego życia narodowego. W redakcji pracowali najwybitniejsi białoruscy literaci, publicyści i działacze polityczni. Ich twórczość docierała do wszystkich zakątków Białorusi, a nawet do białoruskich emigrantów w Ameryce. Pismo do 1912 r. było drukowane cyrylicą i łacinką, później wyłącznie cyrylicą. Idea białoruska dzięki „Naszej Niwie” przestawała być zjawiskiem elitarnym, stawała się powszechnym. Redakcja zaś konsekwentnie propagowała koncepcje białoruskiej wspólnoty narodowej, kulturowej i duchowej, odrębnej od polskiej i rosyjskiej.
Po 1910 r. zaczęły powstawać inne białoruskie czasopisma; o profilu satyrycznym — „Piałun” i „Krapiwa” lub adresowane wyłącznie do środowisk wiejskich, jak na przykład „Chatka” wydawana przez Alaksandra Ułasawa. Konkurencję ideologiczną dla socjalizującej „Naszej Niwy” starał się tworzyć powstały w 1913 r. katolicki tygodnik „Biełarus”, wspomagany finansowo przez księżnę Magdalenę Radziwiłł. „Biełarus” zapoczątkował budowę fundamentów białoruskiej myśli konserwatywnej, będącej reakcją na szerzący się wśród młodzieży socjalizm. Ze względu na późniejsze wydarzenia polityczne proces ten został przerwany.
W latach 1906-1907 w petersburskiej spółce wydawniczej „Zahlanie sonce i u nasze wakonce” („Zajrzy słońce i do naszego okna”) ukazały się trzy podręczniki do nauki języka białoruskiego. W 1907 r. powstały pierwsze prywatne szkółki, w których nauczanie odbywało się w języku białoruskim. Nie sposób określić rozmiaru tego zjawiska, lecz nie były to incydentalne przypadki. Jesienią 1907 r. odbył się zjazd nauczycieli tych szkół, który powołał nielegalny Związek Nauczycieli Białoruskich.
W Petersburgu, Wilnie, Mińsku powstawały liczne nowe organizacje — literackie, kulturalne, oświatowe, spółki wydawnicze. W latach 1907-1912 jedynie redakcja „Naszej Niwy” wydała 31 książek w tym 12 drukowanych alfabetem łacińskim. W Wilnie powstały wkrótce nowe wydawnictwa — „Nasza Chatka”, „Pałaczanin” i Białoruskie Towarzystwo Wydawnicze (BTW). To ostatnie, którym kierował Wacłau Iwanouski utworzyło nawet własną księgarnię, będącą specjalistycznym ośrodkiem kolportażu literatury białoruskiej. Oprócz literatury pięknej, historycznej i podręczników BTW przygotowywało się do druku książeczek do nabożeństwa i Pisma Świętego w języku białoruskim.
Reakcje rosyjskie i polskie na białoruskie odrodzenie narodowe
Aktywność nielicznej białoruskiej inteligencji była na tyle widoczna, że wywoływała przeciwdziałanie rosyjskich ugrupowań nacjonalistycznych. Rosyjskie gazety wydawane w Mińsku i Wilnie — „Biełorusskij Wiestnik”, „Minskoje Słowo” oraz zapadnoruska „Biełorusskaja Żyzń” (od 1911 r. „Siewiero-Zapadnaja Żyzń”) prowadziły systematyczną wojnę ideologiczną z „Naszą Niwą”. Wydawcy „Siewiero-Zapadnoj Żyzni” nie kwestionowali wprawdzie istnienia białoruskiej narodowości, lecz językiem literackim, kulturalną mową Białorusinów — przekonywali — jest język Gogola i Puszkina. Druk książek i czasopism w języku białoruskim nazywali polsko-katolicką intrygą.
Białoruskie aspiracje narodowe przyjmowane były także z nieufnością przez niektóre środowiska polskie. „Kurier Litewski”, „Przegląd Wileński” oraz inne polskie pisma niejednokrotnie sugerowały, że wydawanie „Naszej Niwy” i książek w języku białoruskim odbywa się za pieniądze rządowe, a ostatecznym celem tych zabiegów jest rusyfikacja ludu, przejawiającego skłonności w kierunku kultury polskiej. Język białoruski w polskiej prasie wileńskiej dość często był określany „nieokrzesaną gwarą”, a jego upowszechnianie — „odciąganiem prostych tłumów od polskości”. Publicyści polscy z reguły katolików Białorusinów zaliczali do narodu polskiego. Powszechnie natomiast obawiano się, że rozwój ruchu białoruskiego może zagrozić polskiej własności ziemskiej na Białorusi.
Sojusznikami białoruskiej inteligencji nie byli także chłopi, w imieniu których rewolucjoniści i organicznicy formułowali swoje postulaty. Słabość białoruskich warstw uprzywilejowanych ekonomicznie — mieszczaństwa, ziemiaństwa oraz elity intelektualnej, które zazwyczaj były istotnym warunkiem rozwoju kultury i ideologii narodowej, powodowała anemiczność żądań białoruskich na tle intensywnie ścierających się wpływów polskich i rosyjskich. Plebejski charakter społeczności białoruskiej powodował, że problemy społeczne, nie zaś narodowe, determinowały jej świadomość.
ROZDZIAŁ XIX
I wojna światowa na Białorusi
W strefie przyfrontowej
Pierwsza wojna światowa, z punktu widzenia białoruskich interesów politycznych i narodowych, wybuchła zbyt wcześnie. Zastała białoruskie elity polityczne bez wyraźnej koncepcji działania w przypadku naruszenia istniejącego układu geopolitycznego, społeczeństwo zaś na etapie wchodzenia na drogę procesów narodotwórczych. Wojna okazała się jednak katalizatorem przemian w świadomości mas chłopskich. Zburzyła bowiem ich izolowany od świata zewnętrznego tryb życia. Dominacja elementów gospodarki naturalnej na wsi białoruskiej nie zmuszała tej społeczności do kontaktowania się ze światem będącym poza obrębem najbliższej okolicy. Wprawdzie okoliczności te chroniły środowiska chłopskie przed wpływami obcego otoczenia i jego asymilacyjnego oddziaływania, lecz jednocześnie utrudniały kontakty z własną inteligencją. Wojna wyrwała z własnych siedzib miliony ludzi, doprowadziła ich do konfrontacji z obcym światem oraz doświadczeń, których nie znali ich przodkowie.
Białoruś od pierwszych dni wojny stała się strefą przyfrontową. W sierpniu 1914 r. wprowadzono tam stan wojenny, zabroniono zebrań publicznych, handlu gazetami i książkami bez zgody władz, organizowano natomiast liczne manifestacje patriotyczne i nabożeństwa, a wkrótce rozmieszczono prawie półtoramilionową armię rosyjską. W samym Mińsku zakwaterowano 150 tys. żołnierzy. Do armii powołano kilkaset tysięcy mieszkańców Białorusi.
Wraz z wprowadzeniem stanu wojennego większość białoruskich organizacji zaprzestało działalności. Ukazywały się natomiast dwa czasopisma — „Nasza Niwa” i „Biełarus”. „Nasza Niwa” bez entuzjazmu potraktowała mobilizację i propagandowe przygotowania caratu do wojny, zamieszczając publikacje ukazujące jej bezsens i okrucieństwa. Katolicko-konserwatywny „Biełarus” ze zrozumieniem odniósł się do działań władz rosyjskich, podkreślając ich wysiłki zmierzające do zapewnienia bezpieczeństwa kraju i jego mieszkańców.
Białoruskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny
Klęska armii rosyjskich w Prusach Wschodnich w końcu sierpnia 1914 r. skłoniła władze do rewizji polityki w guberniach zachodnich, złagodzenia niektórych ograniczeń stanu wojennego oraz szukania poparcia elit reprezentujących poszczególne narodowości. W kwietniu 1915 r. wileńskie władze gubernialne zezwoliły na utworzenie Białoruskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny (BTPOW), którego przewodniczącym został Wacłau Iwanouski, a zastępcami Anton Łuckiewicz i Wacłau Łastouski. Wkrótce oddziały Towarzystwa powstały w Mińsku, Wilejce, Druskiennikach, Połocku, Grodnie. W ulotce „Do obywateli Białorusi” wydanej w czerwcu 1915 r. BTPOW wezwało ludność do niesienia pomocy osobom, które straciły mienie, rodziny, ucierpiały na zdrowiu. Towarzystwo, jako legalna organizacja, było także znakomitą przykrywką do prowadzenia działalności narodowej. W dużej mierze struktury BTPOW służyły inteligencji białoruskiej do prowadzenia działalności niezupełnie zgodnej ze statutem.
„Bieżanstwa”
W wyniku ofensywy wojsk niemieckich latem 1915 r. linia frontu przesunęła się na terytorium Białorusi. Wycofujący się na wschód Rosjanie rozpowszechniali wieści o rzekomych okrucieństwach żołnierzy niemieckich wobec prawosławnej ludności cywilnej. Pod wpływem propagandy, głoszonej także w cerkwiach, ogromna lawina ludzi ruszyła na wschód. Chłopi ładowali mienie ruchome na wozy i udawali się w kierunku najbliższej stacji kolejowej wskazanej przez władze. Zgodnie z przyjętą taktyką spalonej ziemi, budynki były palone przez żołnierzy rosyjskich.
Dane dotyczące rozmiarów tej migracji („bieżanstwa”) nie są dokładnie znane. W połowie 1916 r. na terenie Rosji przebywało 1,3 mln osób z guberni białoruskich, w maju 1918 r. było ich prawie o milion więcej. Przytłaczającą większość „bieżańców” stanowili prawosławni mieszkańcy guberni grodzieńskiej i wileńskiej oraz zachodnich powiatów mińskiej. Na zachód od linii frontu, przebiegającego przez środek Białorusi, pozostali przeważnie katolicy i Żydzi, którzy nie ulegli histerii wywołanej przez władze rosyjskie i nie opuścili swoich wiosek i miasteczek. Katolicy, którzy w życiu codziennym posługiwali się językiem białoruskim, pozostawali jednak pod wpływami kleru kierującego się polską racją stanu, ta zaś nie wymagała porzucania ziemi z powodu zmiany okupanta.
Większość uchodźców z Białorusi trafiła do guberni kurskiej, riazańskiej, jekaterynburskiej, charkowskiej, saratowskiej, samarskiej oraz do Moskwy i Piotrogrodu (nazwa Petersburga od 1914 r.).
Jesienią 1915 r. front ustabilizował się na linii Dźwińsk—Baranowicze—Pińsk. Po obu stronach tej linii stacjonowało około 2,5 mln żołnierzy. Obecności tak licznych wojsk towarzyszyły rekwizycje koni, bydła, trzody chlewnej, zboża oraz dewastacja pól uprawnych w szerokim pasie strefy przyfrontowej. Pogarszało to sytuację pozostającej w swoich domostwach ludności cywilnej, która ponadto zmuszana była przez obie armie do prac na rzecz wojska — kopania rowów, budowy dróg, usług transportowych.
Pod niemiecką okupacją
W końcu 1915 r. w niemieckiej strefie okupacyjnej, mimo sprzyjającej polityki nowych władz, białoruskie życie narodowe uległo poważnemu osłabieniu. Niemcy popierali dążenia separatystyczne poszczególnych narodowości zamieszkujących ziemie Cesarstwa Rosyjskiego. Na okupowanych przez nich obszarach szybko powstawały struktury polskich i litewskich organizacji społecznych, politycznych, kulturalnych i oświatowych. Ruch białoruski nie miał takiej dynamiki przede wszystkim z powodu exodusu ludności prawosławnej. Białorusini katolicy, w przeciwieństwie do Polaków, w wyniku okupacji niemieckiej zostali pozbawieni kontaktu z większością swojego narodu. Część działaczy BTPOW na czele z Wacławem Iwanouskim wyjechała do Rosji, w Wilnie kontynuowali działalność bracia Łuckiewiczowie, Franciszak Alachnowicz, Ałaiza Paszkiewicz i Wacłau Łastouski. W grudniu 1915 r. udało im się zorganizować kursy nauczycielskie, a wkrótce szkołę z białoruskim językiem nauczania.
Rozwojowi szkolnictwa białoruskiego sprzyjały rozporządzenia okupacyjnych władz niemieckich, zabraniające osobom nie będącym narodowości rosyjskiej nauczania swoich dzieci w języku rosyjskim. Dzięki Kościołowi, warstwom ziemiańskim i inteligencji awansował przede wszystkim język polski. 16 stycznia 1916 r. feldmarszałek Paul von Hindenburg wydał rozporządzenie wprowadzające obowiązek nauczania języka ojczystego. W połowie października 1916 r. zostało otwarte w Świsłoczy na Grodzieńszczyźnie pierwsze seminarium nauczycielskie, w Wilnie wznowiło działalność Białoruskie Towarzystwo Wydawnicze, ukazało się pismo „Homan”, które powróciło do propagowania idei autonomii politycznej i kulturalnej dla Białorusi w obrębie Rosji. Redaktorem gazety został Wacłau Łastouski.
W końcu 1916 r. powstał w Wilnie Klub Białoruski będący czymś w rodzaju forum dyskusyjnego dla osób o różnych poglądach politycznych. Klub stanowił przede wszystkim płaszczyznę ścierania się różnych pomysłów w sprawie przyszłości Białorusi. W 1917 r. wileńscy Białorusini dysponowali własnym teatrem, którym kierował Franciszak Alachnowicz, księgarnią i biblioteką. Powołali nowe organizacje — Białoruski Związek Nauczycielski, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Pomocy Biednym Dzieciom.
Poza Wilnem ośrodkami białoruskiego ruchu narodowego stały się szkoły. W końcu 1916 r. było ich jednak zaledwie osiem. Kilka miesięcy później liczba ta wzrosła do 50, w tym 46 działało w białostocko-grodzieńskim okręgu szkolnym. Było to niewiele w porównaniu do szkolnictwa polskiego, dysponującego setkami placówek na terenie Wileńszczyzny i Grodzieńszczyzny. Rozwój białoruskiego szkolnictwa dość skutecznie hamowało duchowieństwo katolickie, które najczęściej opowiadało się za posyłaniem dzieci do szkół polskich. Liczba szkół białoruskich zaczęła szybko wzrastać dopiero w 1918 r., kiedy powróciła z Rosji część ludności prawosławnej oraz nauczycieli zatrudnionych w oświacie rosyjskiej przed 1915. Seminarium w Świsłoczy mimo przeszkolenia ponad stu nauczycieli nie było w stanie rozwiązać problemów kadrowych białoruskiego szkolnictwa.
19 grudnia 1915 r. ukazała się w Wilnie „Deklaracja Konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego”. Wydrukowano ją w języku białoruskim, litewskim, żydowskim i polskim. Jej autorami byli bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie. „Deklarację” napisali w porozumieniu z kilkoma przedstawicielami wspomnianych narodów, a następnie próbowali zainteresować koncepcją odbudowy Wielkiego Księstwa Litewskiego, jako samodzielnego tworu państwowego, Niemców oraz ośrodki polskiego i litewskiego życia politycznego. Ich propozycje nie znalazły jednak żadnego oddźwięku u adresatów. Zarówno Polacy, jak i Litwini, optowali za odbudową własnych państw narodowych, Niemcy natomiast przynależność państwową Białorusi rozpatrywali w zależności od wyników wojny z Rosją.
Problem białoruski po raz pierwszy pojawił się na arenie międzynarodowej w kwietniu 1916 r. podczas konferencji narodów Rosji w Sztokholmie. Za sprawą obecnych tam polityków białoruskich — Iwana Łuckiewicza i Wacława Łastouskiego — był przedstawiony postulat autonomii politycznej i kulturalnej dla Białorusi w obrębie państwowości rosyjskiej.
Po wschodniej stronie frontu
Dzieje Białorusi po wschodniej stronie linii frontu wiązały się z rozwojem sytuacji w Rosji. Wprawdzie w latach 1915-1916 działały w Mińsku i Piotrogrodzie struktury Białoruskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny oraz wydawane były tygodniki „Swietacz” i „Dziannica”, lecz wpływ tych instytucji na społeczeństwo białoruskie był znikomy. Organizowanie miejsc pracy, kursów z zakresu krawiectwa, pszczelarstwa, ogrodnictwa dla uchodźców oraz zabaw dla ich dzieci to wszystko, na co pozwalały działaczom BTPOW władze rosyjskie. Z drugiej strony, służba w armii rosyjskiej dla setek tysięcy chłopów białoruskich stanowiła przyśpieszoną edukację polityczną. Byli oni świadkami postępującego upadku autorytetu władzy, armii i państwa rosyjskiego. Rewolucja lutowa wprawiła w ruch grupy społeczne i narodowościowe, które kilka lat wcześniej dalekie były od ideałów, z którymi obecnie się utożsamiały.
Upadek caratu witano z nadzieją w Mińsku i wielu innych miastach Białorusi. Powszechnie oczekiwano szybkiego zakończenia wojny. Atmosferę antywojenną pogłębiał fakt stacjonowania na Białorusi niemal półtoramilionowej armii. Dla ludności obecność tak ogromnej masy wojska była niezmiernie uciążliwa, dla żołnierzy rosyjskich zaś wojna, po kilku nieudanych próbach wyparcia Niemców, zupełnie straciła sens. W Mińsku i wokół miasta stacjonowało ponad 150 tys. żołnierzy. O kontrolę nad tą masą wojska zabiegali także bolszewicy, którzy, podobnie jak w całej Rosji, przystąpili do tworzenia rad delegatów robotniczych, żołnierskich i chłopskich. Białoruś pozostawała jednak częścią rosyjskiego teatru politycznego, a białoruski ruch narodowy, chociaż po rewolucji lutowej rozwijał się bardzo intensywnie, stanowił jedynie margines głównego nurtu wydarzeń 1917 r.
Białoruski Komitet Narodowy
Na początku marca 1917 r., po dziesięcioletniej przerwie, wznowiła działalność Białoruska Socjalistyczna Hromada. Jej odrodzenie dokonało się na bazie struktur BTPOW. Największe skupiska zwolenników partii znajdowały się w Mińsku, Piotrogrodzie, Witebsku, Bobrujsku. W ciągu kilku tygodni działalności BSH udało się zgromadzić kilkuset członków, przeważnie przedstawicieli inteligencji. Sprzyjały temu okoliczności polityczne, a przede wszystkim atmosfera swobody i popularność haseł o prawie narodów Rosji do zachowania własnej tożsamości. Na konferencji partii, 25 marca 1917 r., ponownie wysunięto propozycję przekształcenia Rosji w państwo federacyjne i nadania autonomii dla Białorusi z radą krajową jako organem władzy ustawodawczej. Ponadto wysunięto szereg propozycji przeprowadzenia reform społecznych — przekazanie ziemi obszarniczej we władanie chłopów, zniesienie przymusowej służby wojskowej i zastąpienie jej milicją ludową, upaństwowienie oświaty. Na konferencji BSH obecni byli przedstawiciele Białoruskiej Partii Socjalistów Ludowych (BPSL) i kilku mniejszych organizacji środowiskowych. Dlatego jej uczestnicy ogłosili się I Zjazdem Białoruskich Partii i Organizacji oraz powołali organ wykonawczy w postaci Białoruskiego Komitetu Narodowego (BKN), którego prezesem został ziemianin Roman Skirmunt, a w składzie zarządu znaleźli się Paweł Aleksiuk, Branisłau Taraszkiewicz, ks. Wincuk Hadleuski, Kazimir Kastrawicki, Usiewaład Falski, Źmicier Żyłunowicz, Arkadź Smolicz, Iwan Kraskouski, Lawon Dubiejkauski. BKN otrzymał pełnomocnictwa przyjmowania do swojego składu przedstawicieli nowo powstających organizacji białoruskich.
Obok BSH i BPSL działały już inne partie białoruskie, które wysuwały różne projekty dotyczące przyszłości. W Moskwie powstała Białoruska Partia Ludowa, w Piotrogrodzie — katolickie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, w Witebsku — Białoruski Związek Ludowy, w Mohylewie — Białoruski Komitet Narodowy, w Homlu — Związek Demokracji Białoruskiej. Większość z tych organizacji miała swoich przedstawicieli w BKN.
W kwietniu 1917 r. delegacja BKN z Romanem Skirmuntem na czele udała się do Piotrogrodu, aby przedstawić Rządowi Tymczasowemu postulaty dotyczące autonomii Białorusi. Demokratyczne władze Rosji, podobnie jak wcześniej carskie, nie uznawały odrębności narodu białoruskiego i odmówiły rozmów na ten temat. W tej sytuacji socjaliści z BSH, którzy dominowali w białoruskim ruchu narodowym, zaczęli szukać porozumienia z rosyjskimi radykałami — eserami i bolszewikami. Upodobnili nawet retorykę propagandową do tej, którą posługiwali się rewolucjoniści z partii Lenina.
Na zjeździe BSH w Piotrogrodzie w czerwcu 1917 r. na przewodniczącego partii wybrano komunistę Źmiciera Żyłunowicza, a ustrój socjalistyczny na Białorusi postanowiono wprowadzić „drogą walki klasowej i rewolucji socjalnej”. Oznaczało to rozłam w ruchu białoruskim, ponieważ dla części członków kierownictwa BKN — Skirmunta, Aleksiuka, ks. Hadleuskiego — poglądy socjalistów były obce. W atmosferze postępującej radykalizacji nastrojów społecznych rosły akcje polityczne BSH oraz liczba członków partii. W połowie 1917 r. było ich ponad 5 tys. W tej sytuacji zwołany do Mińska 8 lipca 1917 r. II Zjazd Białoruskich Partii i Organizacji przebiegał pod znakiem dominacji BSH. Zjazd zlikwidował Białoruski Komitet Narodowy z powodu jego zbytniej konserwatywności i utworzył Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii mającą reprezentować organizacje tylko „w pełni demokratyczne”, co w ówczesnych realiach oznaczało skrajnie lewicowe.
W przełomowym momencie historii, kiedy rysowały się perspektywy na otrzymanie przynajmniej wymarzonej autonomii i wymagana była konsolidacja wszystkich ugrupowań białoruskich, interesy klasowe wzięły górę nad narodowymi.
Wielka Rada Białoruska
Latem 1917 r. sytuacja polityczna w Mińsku odzwierciedlała stan nastrojów w innych miastach Rosji. Chaos gospodarczy, ogromne masy zdemoralizowanych żołnierzy, nad którymi stracili kontrolę generałowie i Rząd Tymczasowy oraz zaostrzająca się bolszewicka retoryka o potrzebie zbrojnego przejęcia władzy przez „proletariat” powodowały dalszą radykalizację nastrojów społecznych. Rzutowało to także na ruch białoruski. We wrześniu 1917 r. część członków BSH przeszła na pozycje bolszewickie. Partia zresztą coraz bardziej była niesiona przez nastroje społeczne i traciła narodową tożsamość. Dopiero kolejny zjazd BSH w październiku 1917 r. powstrzymał proces wtapiania się tej największej organizacji białoruskiej w nurt rewolucji ogólnorosyjskiej. Zjazd na przewodniczącego i jego zastępców wybrał bardziej umiarkowanych polityków — Jazepa Dyłę, Alaksandra Pruszynskiego i Arkadzia Smolicza, którzy w imię interesu narodowego skłonni byli powrócić do współpracy z partiami o niesocjalistycznej orientacji. Tuż po zjeździe BSH została zwołana Centralna Rada Białoruskich Organizacji i Partii, która już następnego dnia przemianowała się na Wielką Radę Białoruską (WRB). W trakcie trwających od 16 do 24 października obrad WRB jej skład został poszerzony o przedstawicieli środowisk wojskowych i samorządowych. Przewodniczącym komitetu wykonawczego został Wiaczasłau Adamowicz z BSH, ale w jego składzie znaleźli się także działacze orientacji chadeckiej — Edward Budźka i Paweł Aleksiuk. WRB wyznaczyła sobie rolę najwyższego organu tymczasowej władzy autonomicznej Białorusi.
Problem białoruskiego wojska
5 listopada odbywał się w Mińsku Zjazd Wojskowych Białorusinów Frontu Zachodniego, który postanowił politycznie podporządkować się WRB i w jej imieniu przystąpić do formowania własnych sił zbrojnych. W tym celu została powołana Centralna Białoruska Rada Wojskowa (CBRW), która bez przeszkód kontynuowała działalność także po przejęciu władzy na Białorusi przez bolszewików. W ówczesnym chaosie politycznym oraz warunkach deklarowania przez bolszewików prawa narodów do samostanowienia tworzenie białoruskich struktur w armii rosyjskiej uznawano za zjawisko całkiem naturalne, tym bardziej że miały one reprezentować Białoruś pozostającą w obrębie Rosji. Zjazdy wojskowych Białorusinów odbywały się w listopadzie i grudniu 1917 r. także w okręgach wojskowych poza terytorium Białorusi — w Kijowie, Odessie, Smoleńsku. Wszędzie podejmowano deklaracje poparcia dla autonomii Białorusi w ramach federacyjnej państwowości rosyjskiej oraz wyrażano gotowość wspierania wysiłków CBRW w sprawie tworzenia białoruskiego wojska. Niektórzy dowódcy, nie czekając na pozwolenie rosyjskich przełożonych, sami przystępowali do formowania białoruskich jednostek narodowych.
Przewrót bolszewicki na Białorusi
Przewrotem bolszewickim na Białorusi kierowali ludzie z zewnątrz — Karl Lander, Michał Frunze, Wilhelm Knoryn, Aleksander Miasnikow. Mińska Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich praktycznie bez walki przejęła władzę w mieście i kontrolę nad miejscowymi garnizonami wojskowymi. W listopadzie niemal wszystkie formacje wojskowe na Białorusi znalazły się pod kontrolą bolszewickiego Wojskowo-Rewolucyjnego Komitetu Frontu Zachodniego. Dokonało się to poprzez zastąpienie carskich generałów młodszymi oficerami, wiernymi nowym władzom, którzy jednocześnie awansowali kilka stanowisk wyżej.
Wielka Rada Białoruska zbagatelizowała przewrót bolszewicki, potraktowała go jako kolejną zmianę wśród rosyjskiej elity władzy, a jednocześnie za znak pogłębiającej się destabilizacji sytuacji politycznej w Rosji. Uznała nowy rząd w Piotrogrodzie, lecz odmówiła uznania jako legalnej władzy politycznej działającego w Mińsku Komitetu Wykonawczego Obwodu Zachodniego i Frontu, którym kierował Aleksander Miasnikow. Bolszewicki Komitet WRB potraktowała jako twór polityczny podporządkowany jedynie dowódcy armii rosyjskiej stacjonującej na Białorusi. Dla uporządkowania spraw kraju Rada zdecydowała się zwołać 5 grudnia Zjazd Wszechbiałoruski. Miał on być szeroką reprezentacją wszystkich białoruskich środowisk społecznych i politycznych. Zjazd, w myśl intencji WRB, powinien był określić ustrój autonomicznej Białorusi. Sprawa niepodległości państwowej nie była rozważana przez żadną wpływową białoruską siłę polityczną. Sytuacja w kraju na początku 1918 r. oraz polityka narodowościowa bolszewików spowodowały radykalną zmianę orientacji działaczy białoruskich.
ROZDZIAŁ XX
Białoruska Republika Ludowa
I Zjazd Wszechbiałoruski
I Zjazd Wszechbiałoruski został zwołany w Mińsku za zgodą i finansowym wsparciem Ludowego Komisariatu do Spraw Narodowościowych, którym kierował Józef Stalin. Wprawdzie część delegatów — 300 osób — zebrało się 5 grudnia 1917 r., lecz oficjalnie zjazd otwarto dwa dni później. Z różnych stron Białorusi oraz Rosji i Ukrainy napływali przedstawiciele białoruskich formacji wojskowych, ziemstw gubernialnych, samorządów powiatowych, gminnych, związków zawodowych, komitetów reprezentujących uciekinierów z 1915 r. W sumie do 14 grudnia zarejestrowano 1872 delegatów. Dominowali wojskowi, nauczyciele i urzędnicy. W Zjeździe uczestniczyło ponad 700 oficerów i podoficerów z wszystkich garnizonów rosyjskich. Przytłaczająca większość delegatów legitymowała się chłopskim pochodzeniem. Przewodniczącym Zjazdu został przedstawiciel Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej Iwan Sierada. Do 14 grudnia trwały uzgodnienia proceduralne między zwolennikami różnych opcji politycznych i opracowywanie dokumentów, które miały być rozpatrzone przez Zjazd. W tym czasie organizowano liczne odczyty i wykłady dla delegatów na temat historii i aktualnej sytuacji kraju. W trakcie obrad przedstawiciele Wileńszczyzny, Grodzieńszczyzny i Mińszczyzny zdecydowanie opowiadali się za autonomią polityczną dla Białorusi. Delegaci z Mohylewszczyzny, Witebszczyzny i Smoleńszczyzny oraz bardzo wpływowi przedstawiciele białoruskich partii socjalistycznych z Piotrogrodu stali na gruncie jedności państwa rosyjskiego i zagwarantowania Białorusinom jedynie swobód rozwoju kulturalnego. 17 grudnia uzgodniono i przegłosowano rezolucję Zjazdu, która mówiła, że „w celu ratowania kraju ojczystego i uchronienia go przed podziałem i oderwaniem od Rosyjskiej Demokratycznej Federacyjnej Republiki I Wszechbiałoruski Zjazd postanawia wyłonić ze swego składu organ władzy krajowej w postaci Wszechbiałoruskiej Rady Chłopskich, Żołnierskich i Robotniczych Delegatów, który staje się tymczasowym rządem krajowym i działa w porozumieniu z rządem centralnym odpowiedzialnym przed Radą Delegatów Robotniczych, Żołnierskich i Chłopskich”. Zjazd podjął więc próbę ustanowienia białoruskiej władzy radzieckiej z pominięciem bolszewickiego Komitetu Wykonawczego Obwodu Zachodniego i Frontu. 17 grudnia tuż przed północą miejsce obrad zostało otoczone przez oddziały Frontu Zachodniego. Na rozkaz Miasnikowa aresztowano prezydium Zjazdu, a delegatów rozpędzono. Bolszewicy opanowali także siedzibę Wielkiej Rady Białoruskiej, Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej i Białoruskiej Socjalistycznej Hromady. Białoruscy wojskowi byli zupełnie nieprzygotowani do walki z rosyjskimi bolszewikami. Wcześniej zresztą deklarowali wolę współpracy z nimi.
Dwuwładza w Mińsku
Zjazd, zanim został rozpędzony, zdążył wybrać Radę, która zebrała się na pierwszym posiedzeniu 18 grudnia 1917 r. i powołała stałe przedstawicielstwo narodowe w postaci Komitetu Wykonawczego Rady I Wszechbiałoruskiego Zjazdu. Przewodniczącym Komitetu i kierownikiem referatu zagranicznego został Jazep Waronka, resort spraw wojskowych powierzono Symonowi Rak-Michajłauskiemu, a spraw wewnętrznych Iwanowi Sieradzie. Do jedenastoosobowego Komitetu dokooptowano wkrótce przedstawicieli mniejszości narodowych — Polaka Aleksandra Prystora, Żydów Gutmana i Zerubawela (Witkina), Litwina Miczulisa i Rosjanina Złobina. W ten sposób powstały w Mińsku jakby dwa rządy: jawny — radziecki i nielegalny — białoruski. Główną słabością Komitetu Wykonawczego był brak środków finansowych na jakąkolwiek działalność. Komitet nie był w stanie nawet zaaprowidować oddziałów wojskowych, które uznały jego zwierzchność jako władzy politycznej na Białorusi.
Rokowania w Brześciu, walki w Mińsku
W styczniu 1918 r. doszło do walk między rozproszonymi po całej Białorusi oddziałami I Korpusu Polskiego generała Józefa Dowbór-Muśnickiego a jednostkami armii rosyjskiej Frontu Zachodniego, które znajdowały się pod kontrolą bolszewików. W propagandzie bolszewickiej wszystkie siły polityczne kwestionujące ich władzę zostały oskarżone o sprzyjanie Polakom. Za rzekomą współpracę z Polakami 31 stycznia zostali aresztowani w Mińsku kierownicy Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej Kanstantyn Jezawitau i Wasil Zacharka. Spowodowało to dalszą dezorganizację w procesie tworzenia białoruskich struktur wojskowych. Bolszewicy rozwiązali większość jednostek białoruskich w szeregach własnej armii, żołnierzy rozproszono, wysłano do domów lub innych oddziałów poza terytorium Białorusi.
W lutym 1918 r. w Brześciu rozpoczęły się rokowania pokojowe między Rosją Radziecką i Niemcami. Na życzenie przewodniczącego delegacji radzieckiej Lwa Trockiego Niemcy nie wpuścili na konferencję przedstawicieli białoruskiego Komitetu Wykonawczego. Sprawa przynależności państwowej Białorusi nie leżała bowiem w kręgu ich zainteresowań. Od Rosji żądali jedynie szybkiego zapłacenia kontrybucji, a wobec ociągania się jej przedstawicieli przed podpisaniem stosownych zobowiązań, 18 lutego armia niemiecka ruszyła na wschód i dotarła do Dźwiny i Dniepru, zajmując prawie całą Białoruś.
Niemcy traktowali ten obszar jako część terytorium Rosji, a tymczasowo jako zastaw za żądaną kontrybucję. Dlatego też na własną rękę starali się zgarnąć z Białorusi część należności, jakie — ich zdaniem — była im winna Rosja.
Na wieść o zbliżaniu się wojsk niemieckich bolszewicy uciekli z Mińska. Wojsko rosyjskie, sparaliżowane pacyfistyczną propagandą, nie próbowało nawet stawić oporu Niemcom. W ogarniętym ewakuacyjnym chaosem Mińsku do walki o władzę przystąpiły pośpiesznie organizowane kilkunastoosobowe oddziały polskie i resztki formacji białoruskich. Polacy opanowali składy broni pozostawionej przez bolszewików i uzbroili kilkuset ochotników. Uwolnionym z więzienia szefom Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej także udało się zgromadzić kilkuset żołnierzy, chętnych do walki o strategiczne obiekty w mieście. Niewiele większe siły były zaangażowane po stronie rosyjskiej w postaci różnych służb wartowniczych. Kilkunastogodzinne walki wszystkich ze wszystkimi przerwało wkroczenie do miasta 21 lutego wojsk niemieckich.
Zwrot ku niepodległości
Tego samego dnia Komitet Wykonawczy Rady I Wszechbiałoruskiego Zjazdu wydał hramotę (deklarację) „Do narodów Białorusi”, w której ogłosił się najwyższą władzą cywilną na Białorusi. Odwołując się do prawa narodów do samostanowienia, autorzy hramoty stwierdzali, że władza na Białorusi powinna być tworzona zgodnie w wolą ludów ten kraj zamieszkujących. Zasada ta powinna być realizowana na drodze demokratycznych wyborów do Wszechbiałoruskiego Sejmu Ustawodawczego. Komitet Wykonawczy powołał Sekretariat Ludowy Białorusi, jego przewodniczącym mianował Jazepa Waronkę. We wspomnianej hramocie po raz pierwszy nic nie wspomniano o autonomii i konieczności pozostania w składzie rosyjskiej federacji. Jej tekst w języku białoruskim i rosyjskim rozplakatowano w całym Mińsku.
Działania białoruskie nie miały jednak większego znaczenia, gdyż całkowita władza na Białorusi znajdowała się w rękach dowódców armii niemieckiej. 22 lutego nakazali oni opuszczenie Mińska oddziałom polskim, zaś białoruskim —złożenie broni. Nie chcąc komplikować stosunków z Rosją Niemcy nie uznali rządu białoruskiego, zajęli siedzibę Sekretariatu Ludowego, skonfiskowali jego mienie, zrzucili z budynków białoruskie flagi narodowe, zabronili członkom rządu opuszczania miasta. Pod koniec lutego doszło jednak do rozmów między Sekretariatem i niemiecką administracją wojskową, w wyniku których okupanci uznali rząd Waronki za reprezentację ludności białoruskiej. Pozwolili Sekretariatowi na prowadzenie legalnej działalności na terenie Mińszczyzny, głównie w zakresie organizacji lokalnej administracji, szkolnictwa i ruchu wydawniczego.
9 marca Komitet Wykonawczy Rady I Wszechbiałoruskiego Zjazdu ogłosił drugą hramotę, która mówiła, że „po trzech i pół wiekach niewoli naród białoruski ogłasza światu, że żyje i żyć będzie”. Komitet ogłosił powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej, określił jej granice i tymczasowy ustrój. Państwowość białoruska — według hramoty — powinna była obejmować „ziemie w większości zamieszkałe przez ludność białoruską”. Do czasu przeprowadzenia wolnych wyborów do Sejmu Ustawodawczego władzę wykonawczą miał sprawować Sekretariat Ludowy.
Ponieważ Komitet był jedyną legalną reprezentacją ludności Białorusi uznawaną przez Niemców, jego struktury szybko się rozrastały. Garnęły się do niego przede wszystkim samorządy ziemskie i miejskie upatrując siły zdolnej powstrzymać grabieże niemieckiego wojska. 9 marca Komitet przemianował się na Radę BRL nadając sobie kompetencje tymczasowej władzy ustawodawczej. Opanowanie przez Niemców całości terytorium Białorusi pozwoliło na połączenie wysiłków działaczy z dwóch ośrodków — wileńskiego i mińskiego. Przebywający w Wilnie przez cały okres okupacji niemieckiej bracia Iwan i Anton Łuckiewiczowie oraz Wacłau Łastouski ostatecznie wyrzekli się planów tworzenia konfederacyjnego państwa litewsko-białoruskiego, kiedy Litwini 19 lutego ogłosili niepodległość. Przykład Litwy był także drogowskazem dla wileńskich działaczy białoruskich. Ponadto zakładali oni, że Niemcy, podobnie jak Litwinów, będą popierać także Białorusinów. 18 marca Wileńska Rada Białoruska dołączyła się do Rady BRL.
Ogłoszenie niepodległości Białorusi
Poszerzona o przedstawicieli wszystkich ziem i środowisk Rada BRL 25 marca 1918 r. ogłosiła niepodległość Białorusi. Miała ona obejmować Mohylewszczyznę, Mińszczyznę, Witebszczyznę, Grodzieńszczyznę (z Białymstokiem), białoruskie części Wileńszczyzny, Smoleńszczyzny i Czernihowszczyzny. Polesie przekazane przez Niemców traktatem brzeskim Ukrainie stanowiło część postulowanego terytorium Białorusi. Basen Prypeci stał się wkrótce przedmiotem ostrego sporu między rządami niepodległej Białorusi i Ukrainy.
Decyzja o ogłoszeniu niepodległości nie była podjęta przez Radę jednomyślnie. Wielu jej członków było przeciwnych zrywaniu więzi z Rosją. Większość jednak podjęła dramatyczną próbę budowy własnej państwowości mając nadzieję na znalezienie poparcia Niemców. 25 kwietnia przywódcy Rady wraz z jej przewodniczącym Iwanem Sieradą wysłali telegram do cesarza Niemiec Wilhelma II z podziękowaniem za wyzwolenie Białorusi oraz propozycją zawarcia sojuszu niemiecko-białoruskiego. Telegram oprócz Sierady podpisali Roman Skirmunt, który był inicjatorem tej akcji dyplomatycznej, Paweł Aleksiuk, Jazep Losik i Piotr Kreczeuski. Niemcy nie odpowiedzieli na propozycje białoruskie. Natomiast gwałtowna zmiana orientacji z prorosyjskiej na proniemiecką wywołała ostry konflikt wewnątrz ruchu białoruskiego. Do dymisji podał się gabinet Jazepa Waronki, a największa białoruska organizacja — Białoruska Socjalistyczna Hromada — rozpadła się na trzy partie: Białoruską Partię Socjalistów-Rewolucjonistów (BPSR), Białoruską Partię Socjaldemokratyczną (BPSD), Białoruską Partię Socjalistów-Federalistów (BPSF). Rewolucjoniści opowiadali się za współpracą z Rosją i bolszewikami, federaliści chcieli sojuszu z Rosją, lecz niechętni byli kontaktom z bolszewikami, socjaldemokraci zaś nie precyzowali swojego stosunku do Rosji, skupili się na ratowaniu autorytetu Rady i tworzeniu narodowego wojska.
Walka o międzynarodowe uznanie BRL
Nowy przewodniczący Sekretariatu Ludowego Roman Skirmunt gotów był dalej szukać dróg porozumienia z Niemcami, lecz Rada zablokowała wszelkie inicjatywy w tym kierunku. Niemcy ze swej strony nie czynili żadnych istotnych koncesji na rzecz Białorusinów. Stanowczo hamowali wszelkie inicjatywy w kierunku tworzenia białoruskich struktur wojskowych, policyjnych lub paramilitarnych. Niemcy obawiali się, że mogą one wzmocnić spontaniczny partyzancki ruch chłopski, organizowany w celu obrony przed grabieżami mienia, dokonywanymi przez żołnierzy niemieckich w ramach ściągania kontrybucji nałożonej w Brześciu na Rosję.
W październiku 1918 r. premierem rządu został Anton Łuckiewicz. Nie dysponując możliwościami realizowania polityki na terytorium własnego kraju, skupił się na działalności dyplomatycznej, a głównie na poszukiwaniu wśród sąsiadów sojuszników dla idei niepodległej Białorusi. Szefa resortu spraw wojskowych pułkownika Kanstantyna Jezawitawa wysłał do Kowna i Warszawy, sam udał się do Kijowa. Nie uzyskawszy żadnych obietnic wsparcia w stolicach nowo powstających państw, Łuckiewicz przyjął zaproszenie Lenina na rozmowy do Moskwy. Nie wiadomo jaki był przebieg tych rozmów, lecz Łuckiewicz nie próbował więcej układać się z bolszewikami.
Pod koniec listopada 1918 r. Niemcy rozpoczęli ewakuację swoich wojsk z Białorusi. Opuszczane przez nich tereny zajmowała Armia Czerwona. 10 grudnia bolszewicy byli już w Mińsku. Dwa dni wcześniej do Wilna udała się Rada BRL i rząd Antona Łuckiewicza. Na Białorusi nie było żadnych wojsk, które próbowałyby stawić opór niezbyt licznym oddziałom radzieckim. Niemcy bowiem o wiele skuteczniej rozprawili się z białoruskimi strukturami wojskowymi niż bolszewicy.
ROZDZIAŁ XXI
Białoruska państwowość radziecka
Bolszewicka strategia
Białoruska Republika Ludowa była katalizatorem prowadzącym do powstania białoruskiej radzieckiej państwowości. Za taką formą bytu narodowego opowiedział się także I Wszechbiałoruski Zjazd, zanim został rozpędzony z woli mińskich reprezentantów Rady Komisarzy Ludowych. Domagali się tego białoruscy bolszewicy działający w różnych sekcjach Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) [RKP(b)]. Wola Białorusinów odgrywała jednak w tym przypadku rolę drugorzędną. O tworzeniu kolejnych tworów w postaci białoruskiej lub litewsko-białoruskiej państwowości przesądzały potrzeby bieżącej polityki radzieckiej. Eksport rewolucji do Europy potrzebował przede wszystkim uwiarygodnienia bolszewickich haseł o samostanowieniu narodów. Z tego powodu należało zneutralizować także rząd BRL, który rozesłał swoje misje dyplomatyczne do większości krajów europejskich.
Powstanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
8 grudnia 1918 r. władze radzieckie proklamowały w Moskwie utworzenie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W jej granicach miały znaleźć się niemal wszystkie ziemie białoruskie. Szybko jednak wycofano się z tego pomysłu i już w połowie grudnia Komitet Centralny RKP(b) rozważał projekt powołania odrębnych — litewskiej i białoruskiej — sowieckich republik. 25 grudnia podczas spotkania Józefa Stalina, wówczas komisarza spraw narodowościowych w rządzie radzieckim, i przewodniczącego Północno-Zachodniego Komitetu Obwodowego RKP(b) Aleksandra Miasnikowa ustalono kształt terytorium obu państw. Białoruś — według zaleceń Stalina — miała składać się z guberni grodzieńskiej, mińskiej, witebskiej i smoleńskiej, Litwa zaś z kowieńskiej i wileńskiej. Trzy dni później drogą telegraficzną Stalin polecił dołączyć do Białorusi Mohylewszczyznę i Homelszczyznę. Odbywająca się 30 grudnia w Smoleńsku VI Konferencja Północno-Zachodniego Obwodu RKP(b) przekształciła się w I Zjazd Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi, który tego samego dnia ogłosił rezolucję o powstaniu Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (BSRR). „Aby zapewnić swobodę masom pracującym i odradzającym się narodom oraz przeciwstawić się otaczającym nas bandom najemników mrocznych sił imperializmu — pisano w rezolucji — VI Obwodowa Konferencja Bolszewików uważa za konieczne powołanie samodzielnej Socjalistycznej Republiki Białoruskiej”.
Tymczasowy Rewolucyjny Robotniczo-Chłopski Rząd Białorusi
1 stycznia 1919 r. rozpoczął działalność Tymczasowy Rewolucyjny Robotniczo-Chłopski Rząd Białorusi, wydając manifest wzywający ludy Białorusi do walki ze „sprzedajną burżuazją, kupcami, fabrykantami, klerem, obszarnikami”, których reprezentantami była Rada BRL i pozostający na jej usługach niemieccy, polscy i ukraińscy okupanci. Treść manifestu i ciężar oskarżeń świadczyły o tym, że bolszewicy uważali Radę BRL za poważnego konkurenta do władzy na Białorusi. Manifest jednocześnie unieważniał wszystkie rozporządzenia władz BRL. Na czele rządu radzieckiego postawiono białoruskiego komunistę Źmiciera Żyłunowicza, lecz formowanie Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych powierzono Ormianinowi Aleksandrowi Miasnikowowi, który 17 grudnia 1917 r. rozpędzał I Wszechbiałoruski Zjazd. W składzie rządu było 8 komisarzy Białorusinów i 11 komunistów rosyjskich.
Socjalistyczna Radziecka Republika Litwy i Białorusi
3 lutego Zjazd Rad Białorusi postanowił o ustanowieniu federacyjnego związku z Rosją Radziecką oraz ogłosił konstytucję BSRR pod nazwą „Deklaracja praw ludu pracującego i eksploatowanego”. Kilka dni wcześniej Komitet Centralny RKP(b) uszczuplił terytorium Białorusi o gubernie smoleńską, witebską i mohylewską, włączając je do Rosji. Wkrótce za zbędne uznano także istnienie okrojonej terytorialnie BSRR. Stosowne decyzje o jej likwidacji „w imieniu robotników i chłopów białoruskich” przegłosował Zjazd Rad Białorusi, ogłaszając 16 lutego 1918 r. wolę przystąpienia BSRR do Socjalistycznej Radzieckiej Republiki Litwy i Białorusi (SRRLiB). Białoruscy komuniści z Źmicierem Żyłunowiczem na czele, którzy w końcu 1918 r. współtworzyli BSRR, zostali aresztowani. Protestowali bowiem przeciw nowym podziałom kraju. We władzach SRRLiB nie było natomiast żadnego Białorusina. Radzieckie państwo litewsko-białoruskie zostało sfederowane z Rosją. Jako organizacja ponadnarodowa miało uniemożliwić odrodzenie się aspiracji niepodległościowych Białorusinów i Litwinów, a jednocześnie samo jego istnienie dawało atut propagandowy bolszewikom o ich konsekwentnej realizacji zasady o prawie narodów do samookreślenia.
Rządy bolszewickie
Do końca lutego większość ziem białoruskich została opanowana przez Armię Czerwoną. 13 marca z części radzieckich sił zbrojnych utworzono Armię Litewsko-Białoruską, ale zmobilizowanych na Białorusi żołnierzy wysyłano najczęściej na front wschodni lub południowy. Nazwa Armii Litewsko-Białoruskiej nie miała nic wspólnego z jej składem etnicznym, bowiem tworzyli ją w większości żołnierze rosyjscy.
Na opanowanym obszarze Białorusi bolszewicy pośpiesznie organizowali rady gminne, które przystąpiły do podziału wielkiej własności ziemskiej oraz zachęcały chłopów do wystąpień przeciw dworom. Wielu przedstawicieli ziemiaństwa, którzy wcześniej popierali tworzenie niepodległej białoruskiej państwowości, zmieniło orientację licząc na zapewnienie własnego bezpieczeństwa oraz zagwarantowanie interesów w odradzającej się Polsce. Większość w obawie przed represjami znalazła się na terenie Polski. W części przejętych na rzecz państwa majątków ziemskich tworzono komuny chłopskie. Ich członkami byli przeważnie ludzie wcześniej należący do służby folwarcznej. Chłopi nie otrzymywali nic, a ponadto byli zmuszani do zaopatrywania czerwonoarmistów w żywność, paszę dla koni, wykonywania różnych usług transportowych. Mobilizacja kolejnych roczników do wojska sowieckiego powodowała ucieczkę tysięcy młodych ludzi do lasów, sprzyjała tworzeniu różnych grup, które podejmowały także walkę partyzancką z oddziałami Armii Czerwonej, wysyłanymi na wieś w celu rekwizycji zboża, koni, trzody chlewnej.
ROZDZIAŁ XXII
Wojna polsko-radziecka. Podział Białorusi
Obietnice polskich wodzów i białoruskie oczekiwania
17 lutego 1919 r. doszło do pierwszych starć polsko-radzieckich. W marcu wojsko polskie osiągnęło linię rzek Pina — Jasiołda, a 21 kwietnia, po trzech dniach walk, zostało zdobyte Wilno. Dzień później ogłoszono odezwę Naczelnego Wodza wojsk polskich Józefa Piłsudskiego „Do ludności byłego W. Ks. Litewskiego”. „Wojsko polskie niesie Wam wszystkim wolność i swobodę” — zapewniał J. Piłsudski. Wódz Naczelny deklarował także stworzenie możliwości rozwiązywania problemów narodowych i wyznaniowych bez jakiegokolwiek gwałtu i ucisku ze strony Polski. Oprócz J. Piłsudskiego własne odezwy i rozkazy w języku polskim i białoruskim wydali generałowie Edward Rydz-Śmigły i Stanisław Szeptycki. Z rozkazu E. Rydza-Śmigłego wynika, że językiem urzędowym miał być język polski, a wszystkie rozporządzenia władz miały być tłumaczone na białoruski. W kontaktach z władzami dopuszczalny był język białoruski. W obliczu dalszej konfrontacji z Rosją Radziecką władze polskie starały się pozyskać również poparcie Białorusinów. Dla części polityków tworzących struktury BRL Józef Piłsudski, jako znany zwolennik federalizmu, jawił się potencjalnym sojusznikiem białoruskiej niepodległości.
8 sierpnia wojska polskie zdobyły Mińsk, we wrześniu opanowały linię Lubań — Borysów — Połock — Dyneburg. Większość ziem białoruskich znalazła się pod kontrolą polską. Piłsudski w Mińsku, podobnie jak wcześniej w Wilnie, zapewniał, że „ziemi tej nic gwałtem narzuconym nie będzie”. Po kilku miesiącach doświadczeń z bolszewikami, zapewnienia Naczelnika Państwa Polskiego wywoływały euforię wśród działaczy białoruskich. Wielu uwierzyło, że niepodległość może być podarowana w prezencie. 20 września 1919 r. Konwent Seniorów Rady BRL wystosował do J. Piłsudskiego list informujący o wznowieniu działalności organów Republiki Białoruskiej. Od lipca działała w Wilnie Białoruska Komisja Wojskowa, która czekała na pozwolenie dowództwa polskiego na tworzenie białoruskiego wojska. W Paryżu 1 lipca 1919 r. premier rządu BRL Anton Łuckiewicz i premier rządu polskiego Ignacy Paderewski uzgodnili nawet projekt umowy federacyjnej dwóch państw, które miały mieć wspólną politykę zagraniczną i wspólne dowództwo sił zbrojnych.
Pokojowe propozycje bolszewików
Sukcesy wojsk polskich latem 1919 r., a zwłaszcza federalistyczne deklaracje Piłsudskiego, które tak entuzjastycznie były przyjmowane w Mińsku i Wilnie, zaniepokoiły rząd radziecki. Istniały bowiem realne szanse powołania federacji narodów pod egidą Polski, zdolnej do przeciwstawienia się imperializmowi rosyjskiemu i niemieckiemu. Dlatego też bolszewicy pośpiesznie zlikwidowali Socjalistyczną Radziecką Republikę Litwy i Białorusi oraz zaproponowali Polakom pokój „z wieczystą granicą na Dźwinie, Ulle i Berezynie”. Lenin oddawał niemal całą Białoruś w zamian za wstrzymanie działań wojennych. Propozycje te były kilkakrotnie ponawiane podczas rozmów pokojowych jesienią 1919 r. w Mikaszewiczach. Jednocześnie władze radzieckie wspierały wszelkie działania zmierzające do destabilizacji na zapleczu wojsk polskich. Jesienią 1919 r. została podpisana w Smoleńsku umowa między Białoruską Partią Socjalistów-Rewolucjonistów i Rosyjską Komunistyczną Partią (bolszewików) o organizowaniu białoruskich oddziałów powstańczych na terenach zajętych przez Polaków. Umowa przewidywała, że w przypadku opanowania Białorusi przez Armię Czerwoną zostanie utworzona białoruska sowiecka państwowość, a władza zostanie przekazana eserom i miejscowym komunistom.
Polityka polska na Białorusi (1919-1920)
Polityka polska na Białorusi ułatwiała eserom realizację tej umowy. Entuzjazm wywołany deklaracjami Józefa Piłsudskiego szybko wygasał z powodu faktów dokonywanych przez wojsko polskie i administrację Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich (ZCZW). Rzeczywistość na Białorusi pod rządami polskimi w latach 1919-1920 niekiedy niewiele różniła się od obrazu kreowanego przez propagandę bolszewicką. Według oceny II Oddziału Sztabu Generalnego Wojska Polskiego początkowy entuzjazm białoruski szybko przechodził w niechęć, aż wreszcie przerodził się w nienawiść do wszystkiego co polskie. Komisarz ZCZW Jerzy Osmołowski wszystkie urzędy obsadził miejscowymi obszarnikami Polakami, którzy władzę wykorzystywali przede wszystkim do rozprawy z chłopami, odreagowując w ten sposób skutki bolszewickiej okupacji. Starostami powiatowymi z reguły byli ziemianie, wójtami w gminach naznaczano wyłącznie Polaków i katolików, często osoby znienawidzone przez miejscową ludność białoruską. Gwałty i rekwizycje dokonywane na mieszkańcach wsi przez oddziały wojskowe, żandarmerię i policję — pisali później oficerowie II Oddziału Sztabu Generalnego — zacierały negatywne wrażenie wyniesione z okresu panowania sowieckiego. Grabieże mienia, terror i rozstrzeliwania podejrzanych o komunizm — nawet w opinii białoruskich polityków o propolskiej orientacji — nadawały obecności polskiej cech władzy okupacyjnej. Jako siedlisko komunizmu traktowano prawosławne cerkwie i żydowskie synagogi. Pośpiesznie i bezwzględnie przekazywano katolikom świątynie, które przez ponad sto lat były we władaniu prawosławnych. Działo się to także w tych miejscowościach, gdzie katolicy stanowili znikomy procent ludności. Inteligencję białoruską zrażało tępienie wszelkich przejawów odradzania się życia narodowego. Rekwizycjami i sądami szykanowano niezależne gazety białoruskie, w Mińsku zabroniono wystawiania sztuk popularnych pisarzy białoruskich — Janki Kupały i Karusia Kahanca. Propaganda uprawiana przez Komitet Obrony Kresów na łamach pisma „Straż Kresowa” pozbawiała złudzeń nawet największych zwolenników przymierza z Polską. Koncepcja federalistyczna — pisał polski historyk Józef Lewandowski — miała po swojej stronie cały obóz belwederski i poparcie Józefa Piłsudskiego, a w wojsku, kształtującym się jako wojsko narodowe, zrozumienie tych dążeń było znikome. Wojsko prowadziło, spontanicznie i na każdym kroku, politykę odpowiadającą koncepcji inkorporacyjnej.
Politycy białoruscy wobec rządów polskich
Stosunek do Polski i Polaków podzielił białoruskich polityków. Fakty dokonywane przez wojsko i administrację ożywiały idee „zapadnorusizmu”. W Radzie BRL zdecydowanie antypolskie stanowisko zajmowali działacze BPSR i BPSF. Część polityków tych partii, a zwłaszcza federaliści, nie była także zwolennikami porozumienia z sowietami, lecz w zaistniałej sytuacji traktowali jako jednakowe zło zawieranie jakichkolwiek układów z jedną z walczących stron, upatrując w działaniach każdej z nich jedynie realizację swoich imperialnych dążeń.
Porozumienia z Polakami szukali natomiast działacze skupieni wokół premiera rządu BRL Antona Łuckiewicza. Nie ufali oni bolszewikom, liczyli natomiast, w przypadku zwycięstwa Polski, na spełnienie obietnic Naczelnika Państwa Polskiego składanych w Wilnie i Mińsku. 20 listopada 1919 r. podczas spotkania A. Łuckiewicza z J. Piłsudskim uzgodniono, że Rada BRL przekształci się w Narodową Radę Białoruską, co oznaczałoby zmianę jej statusu z przedstawicielstwa państwowego na narodowe. Porozumienie to zostało odrzucone przez większość członków Rady. Zwolennicy zachowania niepodległości Białorusi — Wacłau Łastouski, Piotr Kreczeuski, Wasil Zacharka, Alaksandr Ćwikiewicz, Tamasz Hryb, ks. Adam Stankiewicz — postanowili odwołać premiera A. Łuckiewicza z zajmowanego stanowiska i w ten sposób odebrać mu pełnomocnictwa do występowania w imieniu Rady BRL. Zwolennicy Łuckiewicza z Pawłem Aleksiukiem na czele zaproponowali natomiast utworzenie „Dyrektoriatu” jako przedstawicielstwa narodowego i dalsze prowadzenie rozmów z Polakami. 13 grudnia 1919 r. większość członków Rady wybrała na nowego premiera Wacława Łastouskiego i ogłosiła się Radą Ludową BRL. Przewodniczącym Rady został Piotr Kreczeuski. Pozostali, zwolennicy współpracy z Polską, ogłosili się Radą Najwyższą BRL i pozostawili na stanowisku premiera Antona Łuckiewicza. Przewodniczącym Rady Najwyższej został Iwan Sierada. Przez kilka dni istniały w Mińsku dwa rządy białoruskie i dwie rady występujące w imieniu narodu białoruskiego. Wkrótce rząd W. Łastouskiego i część członków Rady Ludowej zostało aresztowanych przez Polaków. Po zwolnieniu z więzienia większość z nich udała się do Kowna, gdzie otrzymali status rządu emigracyjnego i środki na prowadzenie działalności konspiracyjnej na terenie Polski. Anton Łuckiewicz i większość członków Rady Najwyższej przenieśli się do Wilna. Był to jednocześnie koniec nadziei na rozwiązanie problemów białoruskich w oparciu o Polskę. Wprawdzie jeszcze 24 marca 1920 r. Wacłau Iwanouski, działający z upoważnienia Rady Najwyższej, zawarł porozumienie z Leonem Wasilewskim, reprezentującym Naczelnika Państwa Polskiego, regulujące współżycie polsko-białoruskie na Mińszczyźnie, lecz nie było już odpowiedniej atmosfery i — jak się okazało — czasu, na realizację podpisanych zobowiązań.
BSRR po raz drugi
W lipcu 1920 r. Białoruś ponownie została opanowana przez Armię Czerwoną. 12 lipca bolszewicy podpisali porozumienie z rządem litewskim, na mocy którego Wileńszczyznę i Grodzieńszczyznę przekazali Litwie. Układ ten gwarantował neutralność Litwy podczas wojny radziecko-polskiej, a tym samym bezpieczeństwo prawej flanki wojsk Frontu Zachodniego zmierzających w kierunku Warszawy. Jednocześnie niemal milionowa masa Białorusinów w granicach Litwy stwarzała Rosji Radzieckiej perspektywy wpływania na sytuację wewnętrzną w tym kraju.
31 lipca istniejący wciąż jeszcze Komitet Centralny Komunistycznej Partii (bolszewików) Litwy i Białorusi proklamował ponownie powstanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Utworzony w tym samym czasie Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, w składzie: Alaksandr Czarwiakou, Wilhelm Knoryn, Jazep Adamowicz, pełnił funkcje białoruskiego rządu radzieckiego. W deklaracji KC KP(b)LiB o powstaniu „niepodległej BSRR” stwierdzono, iż granice Białorusi z państwami burżuazyjnymi będą wyznaczone według kryterium etnograficznego, natomiast granice z socjalistyczną Rosją i Ukrainą — „zgodnie z wolą ludu białoruskiego”. Powołane na mocy tego dokumentu państwo składało się jednak zaledwie z 18 powiatów. Jego terytorium nieznacznie przekraczało granice Mińszczyzny. W październiku 1920 r. większość terytorium Białorusi wraz z Mińskiem zostało ponownie zajęte przez wojsko polskie. Po podpisaniu traktatu preliminaryjnego w Rydze 12 powiatów wchodzących w skład BSRR znalazło się w granicach Rzeczypospolitej. Po stronie radzieckiej pozostała mikroskopijna republika składająca się z 6 powiatów dawnej guberni mińskiej.
Białoruski Komitet Polityczny i generał Bułak-Bałachowicz
W okresie wojny polsko-radzieckiej znaczna część polityków białoruskich, nauczona doświadczeniem bolszewickiego panowania w 1919 r., nie kwapiła się do zawierania jakichkolwiek porozumień z A. Czarwiakowem i W. Knorynem. Wraz z armią polską wycofała się do Łodzi Białoruska Komisja Wojskowa oraz podległe jej jednostki. Niezależnie od BKW, w imieniu rządu białoruskiego Antona Łuckiewicza, walczył po stronie polskiej oddział dowodzony przez gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza. 12 października Paweł Aleksiuk, pełniący funkcję przewodniczącego Białoruskiego Komitetu Politycznego, zawarł porozumienie z gen. S. Bułak-Bałachowiczem, na mocy którego Komitet miał prowadzić akcję werbunkową do wojska białoruskiego. Jego dowódcą miał być S. Bułak-Bałachowicz. W zamian miał on wspomóc przejmowanie władzy cywilnej przez Komitet na zajmowanych obszarach Białorusi. Nie wiadomo jednak czy Paweł Aleksiuk podpisując to porozumienie działał w imieniu Antona Łuckiewicza, czy próbował realizować własne ambicje polityczne. Późniejsze działania Bułak-Bałachowicz i Aleksiuka przemawiają raczej za tym drugim wariantem.
Generał S. Bułak-Bałachowicz wraz ze swoim oddziałem, paraliżując zaplecze Armii Czerwonej, oddał znaczne usługi podczas kontrofensywy wojsk polskich we wrześniu 1920 r. Próbował, w cichym porozumieniu z J. Piłsudskim, prowadzić wojnę z Rosją Radziecką także po zawieszeniu broni na froncie polsko-radzieckim w październiku 1920 r. Jesienią armia S. Bułak-Bałachowicza liczyła niemal 15 tys. żołnierzy. 10 listopada jego oddziały zdobyły Mozyrz i przygotowywały się do ofensywy na Mińsk i Homel. W Mozyrzu S. Bułak-Bałachowicz proklamował niepodległość Białoruskiej Republiki Ludowej, siebie ogłosił Naczelnym Wodzem, a Białoruski Komitet Polityczny — rządem BRL, odmawiając tym samym uznania zwierzchnictwa istniejących już ośrodków władzy — rządu A. Łuckiewicza w Warszawie i W. Łastouskiego w Kownie. Premierem nowego rządu został Wiaczasłau Adamowicz, który w imieniu swojego gabinetu wydał manifest do narodu białoruskiego, zapowiadający dalszą walkę o niepodległą Białoruś w przymierzu z Polską, przeprowadzenie reformy rolnej, łącznie z wywłaszczeniem wielkiej własności ziemskiej oraz zwołanie przedstawicielstwa narodowego dla określenia ustroju państwa. Po kilku dniach walk oddziały gen. S. Bułak-Bałachowicza zostały rozbite przez Armię Czerwoną i zmuszone do odwrotu na terytorium Polski, gdzie je internowano.
Powstanie Słuckie
W tym samym czasie walkę o niepodległą Białoruś próbowali prowadzić także oficerowie pochodzący z powiatu słuckiego. W połowie listopada 1920 r. odbył się Zjazd Słucczyzny. Reprezentanci partii politycznych, rad gminnych, organizacji społeczno-kulturalnych określili Słucczyznę jako część Białoruskiej Republiki Ludowej i uznali za stosowne bronić jej niepodległości. Spodziewali się, że ich walka będzie początkiem akcji, która ogarnie całą Białoruś. W ciągu dwóch dni mieszkańcom Słucczyzny udało się utworzyć dwa pułki strzelców. Na ich bazie utworzono Brygadę Słucką liczącą około 4 tys. żołnierzy. 30 listopada rozpoczęły się walki z oddziałami Armii Czerwonej, których wynik, z powodu przewagi Rosjan, był przesądzony. Niemniej jednak działania wojenne, głównie partyzanckie, toczyły się niemal do końca grudnia 1920 r. Powstańcy słuccy, podobnie jak wcześniej armia gen. S. Bułak-Bałachowicza, wycofali się na terytorium Polski, gdzie zostali internowani.
„Zielony Dąb”
W końcu 1920 r. na terenach przyfrontowych, po obu stronach linii demarkacyjnej, działało kilkanaście białoruskich oddziałów partyzanckich. Występowały one pod wspólną nazwą „Zielony Dąb”. Za przyzwoleniem i wsparciem polskiego wywiadu partyzanci dokonywali wypadów na terytorium kontrolowane przez wojsko sowieckie, a w przypadku niebezpieczeństwa wycofywali się do Polski. Wprawdzie hasłem „Zielonego Dębu” była walka o niepodległą Białoruś w granicach etnograficznych, lecz, jak się wydaje, miało ono jedynie propagandowe znaczenie. Wielu oficerów białoruskich, prowadzących wojnę z bolszewikami na początku 1921 r., uważało zawieszenie broni na granicy polsko-radzieckiej za stan przejściowy. W tym przekonaniu prawdopodobnie utwierdzali ich przedstawiciele polskiego wywiadu, dostarczając broni i środków na utrzymanie oddziałów. Po podpisaniu 18 marca 1921 r. traktatu ryskiego część dowódców „Zielonego Dębu” uznała białoruski rząd emigracyjny Wacława Łastouskiego za jedynego reprezentanta narodu białoruskiego. Wielu zmieniło front, zaprzestało prowadzenia partyzantki antyradzieckiej, przyłączyło się do ruchu organizowanego przez ośrodek kowieński na terenie Grodzieńszczyzny i Wileńszczyzny.
Latem 1921 r. władze polskie, zgodnie z postanowieniami traktatu ryskiego, zabroniły Białorusinom prowadzenia jakichkolwiek działań przeciwko ZSRR z terytorium Polski. W ramach likwidowania antyradzieckich ośrodków w granicach państwa polskiego zabroniono wydawania pism w języku białoruskim oraz zamknięto szkoły białoruskie na Grodzieńszczyźnie.
Białorusini wobec „buntu” Żeligowskiego
W październiku 1920 r. wojsko polskie pod dowództwem gen. Lucjana Żeligowskiego opanowało Wileńszczyznę, znajdującą się od lipca w granicach Litwy. Pokonani Litwini, zainteresowani osłabieniem Polski, stali się sprzymierzeńcami białoruskiego ruchu niepodległościowego.
Na terenie proklamowanej przez gen. L. Żeligowskiego tzw. Litwy Środkowej Białorusini — Wacłau Iwanouski i Branisłau Taraszkiewicz — otrzymali wysokie stanowiska w polskiej administracji — Tymczasowej Komisji Rządzącej. Nie uzyskali jednak poparcia dla swojej misji ze strony wileńskiego Białoruskiego Komitetu Narodowego. Poza terytorium Litwy Środkowej, wszędzie tam, gdzie powracała polska administracja przestawały istnieć szkoły białoruskie. Na terenie Wileńszczyzny szkolnictwo białoruskie istniało dopóty, dopóki obecni byli w składzie Tymczasowej Komisji Rządzącej Wacłau Iwanouski i Branisłau Taraszkiewicz.
Sojusz białorusko-litewski
13 listopada 1920 r. rząd BRL Wacława Łastouskiego podpisał umowę z rządem Litwy o wzajemnym wspieraniu się w celu „powstrzymania polskiego imperializmu”. W zamian za pomoc finansową oraz wsparcie na arenie międzynarodowej rząd Łastouskiego zobowiązał się przekazać do dyspozycji litewskiego naczelnego dowództwa wszystkie białoruskie jednostki wojskowe znajdujące się na terenie Litwy. Zadeklarował się także wpłynąć na Białorusinów Wileńszczyzny, aby w przypadku ogłoszenia referendum w sprawie przynależności państwowej tego obszaru głosowali za rozwiązaniem korzystnym dla Litwy. Rząd W. Łastouskiego uzyskał także 40 mln marek pożyczki z Niemiec na finansowanie partyzanckich oddziałów, które miały walczyć z Polską w przypadku jej wojny z Litwą.
Traktat ryski. Podział Białorusi
Podczas rokowań pokojowych kończących wojnę polsko-radziecką, toczących się w Rydze od jesieni 1920 r. Białorusinów nie reprezentował żaden ośrodek polityczny. O losach Białorusi decydowano nie zwracając uwagi na Białorusinów. Zdaniem negocjatora strony polskiej Stanisława Grabskiego, rząd radziecki, w zamian za ustępstwa na terenie Ukrainy, oferował Polsce większość Białorusi wraz z całą Mińszczyzną. Obawiając się zbyt wielkiej liczby ludności prawosławnej w granicach Rzeczypospolitej, S. Grabski, reprezentujący endecką myśl polityczną, przeforsował granicę wzdłuż Dźwiny, od granicy łotewsko-radzieckiej w kierunku środkowego biegu Prypeci. Taki przebieg granicy z ZSRR wykluczał, nawet przy dobrej woli strony polskiej, realizację jakichkolwiek pomysłów federacyjnych, sprzyjał endeckiej koncepcji polityki inkorporacyjnej.
Traktat ryski stanowił ogromny cios dla polityków białoruskich z Rady Najwyższej BRL i Białoruskiego Komitetu Politycznego, którzy konsekwentnie stawiali na zjednoczenie ziem białoruskich i utworzenie federacji z Polską. Akcja gen. S. Bułak-Bałachowicza w Mozyrzu oraz powstanie słuckie nie zmieniły stanowiska rządu i Sejmu polskiego w sprawie realizacji porozumień zawartych z bolszewikami w październiku 1920 r., potwierdzonych następnie traktatem ryskim. Traktat ten, który podzielił Białoruś i nigdy nie został zaakceptowany przez żaden liczący się białoruski ośrodek w Polsce, stwarzał sytuację sprzeczności interesów polsko-białoruskich oraz ogromne możliwości wpływania na ten układ ze strony Moskwy.
ROZDZIAŁ XXIII
Białoruś Radziecka (1921-1939)
Ludność i terytorium. Status prawny republiki
Jednym z punktów traktatu pokojowego w Rydze, podpisanego przez Polskę i Rosję Radziecką 18 marca 1921 r., było uznanie przez obie strony „niepodległości Białorusi i Ukrainy”. Terytorium „niepodległej Białorusi” miało powierzchnię 59,6 tys. km2. Tworzyło ją 6 powiatów mińskiej guberni — bobrujski, mozyrski, słucki, ihumeński, borysowski i miński. Mieszkało na tym obszarze 1,6 mln ludzi. Okrojona terytorialnie od wschodu i zachodu Białoruś była tworem państwowym dosyć osobliwym. Chociaż całkowicie zależna, zarówno pod względem politycznym jak i gospodarczym, od Rosji, formalnie stanowiła podmiot prawa międzynarodowego.
Wyznaczony na sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii (bolszewików) Białorusi Wilhelm Knoryn miał ambicje stać się głową białoruskiego państwa sowieckiego w granicach znacznie szerszych niż gubernia mińska. W listopadzie 1920 r. próbował wytargować w Moskwie zwrot powiatów zamieszkałych przez Białorusinów należących do guberni witebskiej, smoleńskiej i homelskiej. Zdecydowana odmowa centralnych władz partii bolszewickiej rozmów na ten temat czyniła bezpodstawnymi dalsze zabiegi komunistów rosyjskich, kierujących BSRR, o poszerzenie granic tego państwa. Dyskusja na ten temat stała się możliwa na początku 1921 r., kiedy została podpisana „związkowa robotniczo-chłopska umowa” między Rosyjską Socjalistyczną Federacyjną Republiką Radziecką (RSFRR) i Białoruską SRR. Obie strony „stojąc na gruncie prawa narodów do samookreślenia postanowiły zespolić siły w celach obronnych oraz budownictwa państwowego”. Umowa wprowadzała wspólne dla obu państw komisariaty ludowe (ministerstwa): spraw wojskowych i morskich, gospodarki, handlu zagranicznego, finansów, pracy, transportu oraz poczty i telegrafu. Oznaczało to praktycznie podporządkowanie administracji na terenie Białoruskiej SRR władzom centralnym w Moskwie, zanim powstał Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Umowa jednak otwierała rządzącym w Mińsku komunistom możliwość domagania się poszerzenia granic republiki o ziemie zamieszkałe przez Białorusinów znajdujące się w granicach Rosji. Moskwa, przesuwając granicę rosyjsko-białoruską na wschód, nie traciła kontroli nad całością terytorium i zarazem mogła zyskać zaufanie białoruskiej inteligencji oraz polityków emigracyjnych, kontestujących zarówno autentyczność państwa białoruskiego, jak i wiarygodność radzieckiej polityki narodowościowej.
W październiku 1922 r. Plenum Komitetu Centralnego Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) przyjęło postanowienie o powołaniu ZSRR. 30 grudnia Zjazd Rad sowieckich republik Białorusi, Ukrainy, Rosji i Zakaukazia ogłosił odpowiednią deklarację, stanowiącą akt prawny sprzyjający restauracji imperium rosyjskiego z nową fasadą ideologiczną.
W marcu 1923 r. VII Zjazd KP(b)B podjął uchwałę mówiącą, że dla odrodzenia Radzieckiej Białorusi niezbędne jest włączenie do jej składu terytorium sąsiednich rejonów „zgodnie z ich historyczną, ekonomiczną i narodowo-kulturalną specyfiką”. Treść tego dokumentu wcześniej uzgodniono z KC RKP(b). Odpowiednie uchwały wystosowali także do KC RKP(b) delegaci zjazdów Rad Robotniczych, Chłopskich i Czerwonoarmijnych z Homla i Witebska. Uwiarygodnianie internacjonalistycznego charakteru władzy bolszewickiej na Białorusi dokonywało się m.in. poprzez jednoczenie ziem białoruskich, które znajdowały się po wschodniej stronie granicy ryskiej. 4 lutego 1924 r. Prezydium Wszechzwiązkowego Komitetu Wykonawczego wydało decyzję o przekazaniu Białorusi 15 powiatów ze składu guberni witebskiej, smoleńskiej i homelskiej. Terytorium republiki uległo podwojeniu i wynosiło, po dołączeniu owych powiatów, 110,5 tys. km2. Liczba ludności przekroczyła 4 mln.
W grudniu 1926 r. do BSRR dołączono jeszcze powiaty homelski i rzeczycki, które do tej pory znajdowały się w granicach Ukraińskiej SSR. W ten sposób powierzchnia Białorusi powiększyła się do 125 tys. km2, a liczba ludności wzrosła do 5 mln. Według spisu z 1926 r. Białorusini stanowili 80,6% ludności kraju, Żydzi — 8,2%, Rosjanie — 7,7%, Polacy — 2%, inne narodowości — 1,5%.
Umowa związkowa z 30 grudnia 1922 r. wprowadzała wspólne obywatelstwo dla mieszkańców wszystkich republik. 31 stycznia 1924 r. Zjazd Rad ZSRR uchwalił konstytucję, która stała się najwyższym prawem na tym obszarze. Uchwalone w następnych latach akty prawne poszczególnych republik nie mogły być sprzeczne z konstytucją ZSRR.
Ustrój społeczny i polityczny
Konstytucja BSRR została uchwalona z pewnym opóźnieniem w stosunku do pozostałych republik związkowych, ponieważ dopiero w 1927 r. białoruscy komuniści, ośmieleni stosunkowo liberalną polityką narodowościową władz centralnych, próbowali uniknąć zapisu o dyktaturze proletariatu, uznając takie sformułowanie za nielogiczne w przypadku republiki, gdzie ponad 80% mieszkańców stanowili chłopi. Ten grzech został im wkrótce wypomniany w trakcie rozprawy z tzw. narodowym demokratyzmem.
Konstytucja BSRR formalnie przekazywała władzę radom delegatów robotniczych, czerwonoarmijnych i chłopskich wszystkich szczebli. Prawo wyboru do rad — bierne i czynne — posiadali robotnicy, chłopi i żołnierze. Pozbawieni takich praw byli duchowni, prywatni handlowcy, osoby zatrudniające najemną siłę roboczą w sektorze prywatnym, dawni urzędnicy i policjanci, osoby zaangażowane w działalność polityczną w latach 1917-1921 po stronie przeciwników reżymu bolszewickiego.
Likwidacja niekomunistycznych organizacji politycznych
Na początku lat dwudziestych na Białorusi wciąż działało kilka partii o charakterze socjalistycznym, zazwyczaj akceptujących porządek stanowiony przez bolszewików. Największe wpływy i największą liczbę członków — ponad 20 tys. — miała Białoruska Partia Socjalistów-Rewolucjonistów. Dla porównania Komunistyczna Partia (bolszewików) Białorusi w końcu 1921 r. liczyła zaledwie 1,5 tys. członków, a cztery lata później liczba ta wzrosła do 6,6 tys. BPSR miała swoje struktury przede wszystkim w środowisku chłopskim, gdzie wpływy komunistów były znikome. Ponadto przywódcy tej partii współtworzyli rząd emigracyjny w Kownie, organizowali ruch partyzancki na terenie II Rzeczypospolitej. Drugą partią posiadającą autentyczne poparcie społeczne był Powszechny Żydowski Związek Robotniczy „Bund”. Pod względem liczby członków „Bund” przewyższał nawet BPSR. Porządek prawny ZSRR nie przewidywał istnienia — poza partią bolszewicką — żadnych innych organizacji politycznych, bez względu na ich charakter, ideologię i poparcie społeczne. Najszybciej został rozwiązany problem „Bundu”. W wyniku nacisków ze strony bolszewików 25 marca 1921 r. nadzwyczajny zjazd tej partii podjął decyzję o jej samolikwidacji. Zgodnie z apelem zjazdu część socjalistów żydowskich zasiliła szeregi KP(b)B.
W wyniku decyzji podjętych przez Biuro Centralne KC KP(b)B na początku 1921 r. przeprowadzono masowe aresztowania wśród działaczy BPSR. Do więzienia wtrącono 860 najaktywniejszych członków partii. W ten sposób bolszewicy pozbyli się ostatniej poważnej i zorganizowanej konkurencji politycznej na Białorusi. Formalnie jednak BPSR uległa „samorozwiązaniu” podczas legalnego zjazdu partii w Mińsku 8 czerwca 1924 r. Ostatni zjazd białoruskich eserów uznał, że istnienie ich partii rozbija wspólny front mas pracujących, powstrzymuje rozwój rewolucji socjalnej, utrudnia umacnianie ustroju radzieckiego i sprzyja kontrrewolucji. Zjazd, w imieniu wszystkich członków partii, wyraził wolę wstąpienia w szeregi organizacji bolszewickiej i dalszą wspólną walkę z kapitalizmem o socjalne i narodowe prawa ludu Białorusi. Treść uchwał ostatniego zjazdu BPSR świadczy, że były one pisane jeśli nie przez Biuro Centralne KC KP(b)B, to pod jego kontrolą.
W lipcu 1923 r. ogłoszono amnestię dla działaczy i członków niebolszewickich organizacji działających na Białorusi w latach 1918-1921. Pozwoliło to na zewidencjonowanie wszystkich potencjalnych przeciwników władzy radzieckiej, a kilkanaście lat później ułatwiło ich fizyczną eliminację. Ponieważ jednak w 1923 roku ani w latach następnych nikogo nie aresztowano, nawet za działalność w antybolszewickich formacjach zbrojnych, rosło przeświadczenie o postępującej demokratyzacji systemu komunistycznego.
Gospodarka Białorusi w okresie NEP-u
Po sześciu latach niemiecko-rosyjskiej i polsko-rosyjskiej wojny oraz kilkakrotnie zmieniających się okupacjach gospodarka Białorusi leżała w ruinach. Wiele zakładów wraz z załogami w 1915 r. zostało wywiezionych w głąb Rosji. Rekwizycje koni, bydła, trzody chlewnej oraz zboża dokonywane przez wszystkie walczące armie doprowadziły do powstawania ognisk klęski głodowej w kilkunastu rejonach Białorusi. Niewątpliwie ratunkiem dla gospodarki wiejskiej, dominującej w tym kraju, było odejście bolszewików od komunizmu wojennego i ogłoszenie przez Lenina w marcu 1921 r. planu gospodarczego znanego pod nazwą „Nowej Ekonomicznej Polityki” (NEP). W przemyśle liberalizacja metod gospodarowania wywołała jedynie chaos. Niekompetencja nowych władz w dziedzinie gospodarki powodowała, że część zakładów wykonywała produkcję akurat niezgodną z oczekiwaniami rynku lub stała bezczynnie w oczekiwaniu na surowce i paliwa. Wprowadzenie zasady grupowego kierownictwa, co miało zapobiec korupcji i kradzieży mienia, doprowadziło do powszechnego braku odpowiedzialności wśród kadry administrującej majątkiem państwowym. Aby zapobiec dalszej dezorganizacji w sektorze pozarolniczym, próbowano socjalistycznej formie własności zaszczepić elementy kapitalistycznych zasad gospodarowania. Poszczególne przedsiębiorstwa otrzymały autonomię w zakresie kierowania, wyboru rodzaju produkcji oraz zbytu. Zamykano nierentowne, małe przedsiębiorstwa państwowe lub oddawano je w arendę osobom prywatnym.
Stawka na drobną wytwórczość i drobny handel okazała się niezwykle skuteczną metodą ożywienia gospodarki, a zwłaszcza tworzenia relacji ekonomicznych między miastem i wsią. Ani prywatna drobna wytwórczość, ani handel nie potrzebowały wielkich nakładów na uruchomienie działalności. Ponadto dokonywało się to bez udziału kapitału państwowego. Najważniejsze jednak, że sektory te mogły dostarczyć towarów dla ludności wiejskiej w zamian za żywność. Sprzyjało to zainteresowaniu chłopów rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej oraz tworzeniu się wzajemnych powiązań różnych sektorów gospodarki i regionów kraju. Stan taki nie mógł jednak trwać zbyt długo, gdyż efektywność pracy i płace w zakładach prywatnych stale rosły, podczas gdy w państwowych następowały akurat
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
