|
 Historia Białorusi
Eugeniusz Mironowicz
Oleg Łatyszonek
Od autorów
Pod koniec XX wieku miało miejsce doniosłe wydarzenie w dziejach narodu białoruskiego — Białoruś stała się niepodległym państwem i jest suwerennym sąsiadem niepodległej Polski. Białoruś buduje jednak swoją niepodległość zupełnie inaczej niż Polska, a polityczne, ekonomiczne i kulturalne wybory dokonywane przez Białorusinów budzą niekiedy zdziwienie wśród Polaków. Zrozumienie odmienności Białorusinów, wynikającej przecież z ich niełatwych i skomplikowanych dziejów, wymaga przedstawienia tych dziejów w sposób możliwie obiektywny. Być może, czytelnik uzna pewne sądy autorów za krzywdzące dla Polaków, inne zaś za nieusprawiedliwione. Staraliśmy się jednak uwzględnić także białoruski punkt widzenia, chociaż bez zbytniego szacunku dla białoruskich mitów
historycznych.
Republika Białoruś ma określone granice, uznane przez wszystkich sąsiadów i społeczność międzynarodową. Dzieje Białorusinów toczyły się jednak w granicach o wiele szerszych, stąd też w wykładzie pojawiają się często takie miasta jak Białystok, Smoleńsk i, przede wszystkim, Wilno, które do połowy XIX wieku i jeszcze raz na początku XX wieku pełniło rolę kulturalnej stolicy Białorusi.
W polskiej literaturze historycznej panuje tendencja do dzielenia społeczeństwa Białorusi w dobie feudalizmu na polską szlachtę i białoruski lud. Podobne stwierdzenia można było usłyszeć z ust autorytatywnych historyków nawet na ostatnim, XVI Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich. Jest to myślenie ahistoryczne. Jeśli uznawać naród za wspólnotę ideową, to jako taka naród białoruski przed wiekiem XX po prostu nie istniał. Jeśli nie był Białorusinem dziedzic, oficer, uczony czy poeta, to tym bardziej nie był nim chłop. Wszelkie relacje pomiędzy poszczególnymi warstwami społecznymi zachodziły pomiędzy autochtonami, których potomkowie są dzisiaj Białorusinami, Polakami lub Rosjanami. Przy tym kształtowanie się nowoczesnego narodu białoruskiego było procesem złożonym; w jego skład weszła część szlachty (a także Żydów), nie weszła zaś część katolickich chłopów. Dlatego też nie można dzielić ówczesnego społeczeństwa Białorusi na „polską” szlachtę i „białoruski” lud (czy też, jeszcze gorzej, na „polskich panów” i „białoruskich chłopów”).
W historiografii polskiej, a także białoruskiej, przyjęto uznawać za cezurę w historii obu krajów datę ostatniego rozbioru Rzeczypospolitej, rok 1795. Naszym zdaniem jest to cezura nieadekwatna w odniesieniu do dziejów Białorusi. Jeśli chodzi o rozbiory, to już w wyniku I rozbioru 1772 roku większość ziem białoruskich, w dodatku najbogatszych i najbardziej ludnych, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Proces przyłączania ziem zamieszkanych przez Białorusinów do Imperium Rosyjskiego nie zakończył się też w 1795 r., lecz trwał do 1815 r., kiedy to pod berłem rosyjskim znalazło się południowe Podlasie w granicach Królestwa Polskiego. Skoro więc mamy do czynienia z długotrwałym procesem wchłaniania ziem białoruskich przez Imperium Rosyjskie, usprawiedliwione wydaje się przypomnienie, że proces ten wznowiły: próba likwidacji autonomii Smoleńszczyzny, podjęta przed I rozbiorem Rzeczypospolitej przez Katarzynę II, a jeszcze wcześniej uzyskania od Rzeczypospolitej wschodniej Białorusi przez cesarzowa Elżbietę. Uznano więc za słuszne rozpoczęcie wykładu w połowie XVIII wieku, kiedy to stan względnej równowagi cywilizacyjnej zastąpiło przemożne dążenie do modernizacji państwa i społeczeństwa, zarówno w Rzeczypospolitej, jak i w Rosji, która rozpoczęła kolejny etap reform. Procesy modernizacyjne w obu tych krajach miały podobny przebieg (uwzględniwszy zapóźnienie Rosji). Przez kilka dziesięcioleci pozostawało tylko kwestią sporną, czy Białoruś zmodernizuje się według wzorca polskiego, czy rosyjskiego. Siła Imperium Rosyjskiego zadecydowała o tym, że Białoruś w czasach panowania Mikołaja I ostatecznie została zmuszona do przyjęcia wzorca rosyjskiego, a w XX wieku — sowieckiego. Tym samym dzieje Białorusi od połowy XVIII do końca XX wieku to dzieje cywilizacyjnego oddalania się od Polski tego kraju i kształtującego się nowoczesnego narodu białoruskiego.
W pracy przyjęto polską wersję nazwisk osób należących do polsko-białoruskiej wspólnoty kulturowej XVIII-XIX w. Nazwiska XX-wiecznych Białorusinów (oprócz mieszkańców współczesnej Polski) podano w brzmieniu białoruskim w zapisie fonetycznym. Nazwy miejscowe podano w formie spolszczonej.
Wskazówki bibliograficzne dotyczą przede wszystkim ogólnej literatury przedmiotu w języku polskim. Prace w języku białoruskim uwzględniono w ograniczonym zakresie, gdyż są po prostu w Polsce niedostępne.
Dzieje Białorusi jak dotąd doczekały się w języku polskim tylko jednego pełnego opracowania, „Historii Białorusi” Marcelego Kosmana. Jest to praca już przestarzała, zarówno ze względu na rok wydania (1979), jak i zawartość. Od tego czasu historiografia Białorusi poczyniła znaczne postępy. W ostatnich latach powstały także dwie prace, obejmujące dzieje całości ziem białoruskich w krótszych okresach historycznych: „Białoruś w drugiej połowie XIX stulecia” Stanisława Łańca i „Białoruś” Eugeniusza Mironowicza, poświęcona historii tego kraju w XX wieku. Niniejszy podręcznik powstał w ramach zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej programu nauczania tematyki białoruskiej i regionalnej jako uzupełnienia programu nauczania historii w szkołach podstawowych i średnich w byłym województwie białostockim, opracowanego przez Eugeniusza Wappę. Dlatego też w miarę szeroko przedstawiono w nim dzieje Białorusinów na Podlasiu, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Białorusinów w Polsce po II wojnie światowej, a także historię oświaty. Podręcznik przeznaczony jest dla nauczycieli, niemniej mamy nadzieję, że sięgną po niego także studenci, licealiści i wszyscy czytelnicy zainteresowani historią Białorusi i Białorusinów w
Polsce. Eugeniusz
Mironowicz, Oleg Łatyszonek
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
