|
Antoni Mironowicz
O parafii kornińskiej, ikonie łaskami słynącej i księdze cudów
Lata od 1707 do 1710 roku były na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego okresem epidemii morowego powietrza. Przemarsz wojsk bio rących udział w wojnie północnej znacznie rozszerzył liczbę zachorowań na terenie Podlasia i Grodzieńszczyzny. Epidemia zdziesiątkowała ludność wielu miast i wsi. W tak trudnym dla mieszkańców okresie odwoływano się do orędownictwa Matki Bożej. Rozwój kultu maryjnego na początku XVIII wieku należy łączyć z cudownymi objawieniami Najświętszej Marii Panny i z powstaniem wielu miejscowości pątniczych. Na Białostocczyźnie większość z nich powstała około roku 1710. Od tego roku datuje się początek bądź rozwój takich ośrodków kultowych, jak Piatienka k. Folwark Tylwickich, Święta Woda k. Wasilkowa, Knorydy, Krynoczka, Stary Kornin i św. Góra Grabarka1. Historia tych ośrodków była związana z cudownymi objawieniami postaci Matki Bożej lub ikon z Jej wizerunkiem. Zwykle objawieniu towarzyszyły cudowne uzdrowienia ludności. Ważnym elementem powstania miejsca kultowego była woda — symbol oczyszczenia, życia; krzyż — znak męki Chrystusa czy góra — miejsce objawienia. W przypadku Starego Kornina istotnym elementem powstania miejsca kultowego była ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem. W tradycji wschodniej Bogurodzica pozostała Matką rodzaju ludzkiego, jego orędowniczką i opiekunką. Kościół wschodni czci Matkę Bożą jako czcigodniejszą od cherubinów i chwalebniejszą od serafinów, przewyższającą całe stworzenie. Z tego względu modlitwy wiernych zwrócone są do Niej i Jej ikon2.
Kult cudownych ikon ma swoje uzasadnienie w psychologii religijnej wiernych. W tradycyjnej pobożności wiernych Kościoła wschodniego ikona stanowi istotną konieczność, jako poczucie „namacalnej” obecności Boga. Potrzeba modlitwy przed ikoną wypływa z konkretności uczucia religijnego, szukania bezpośredniej obecności Stwórcy, Matki Bożej czy świętych. Z tego powodu kult ikon znajduje uzasadnienie nie tylko w treści wyobrażanych na ikonach wydarzeniach i postaciach, lecz także w wierze w ich obecność, którą Cerkiew daje poprzez poświęcone ikony. Poświęcenie ikony, według Sergiusza Bułgakowa, daje „więź między praobrazem i obrazem, między wyobrażeniem i wyobrażanym (...). Na mocy tej pełnej obecności łaski, poprzez ikonę może być okazana pomoc, jakby przez wyobrażonych na niej, i w tym sensie każda poświęcona ikona jest ikoną cudowną. Jednakże jako cudowna, czyli czyniąca cuda we właściwym znaczeniu tego słowa, czczone są te ikony, które przejawiły swoją cudowną moc w sposób bardzo jasny i dostępny”3. Wśród cudownych obrazów najwięcej jest ikon z wizerunkami Matki Bożej. Zgodnie z wiarą Kościoła opiece Matki Bożej powierzona została cała ludność. Bogurodzica objawia się światu w cudownych ikonach, jako odczuwalny ślad Jej obecności na ziemi.
Charakterystyczną cechą religijności na ziemiach Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego w drugiej połowie XVII i pierwszej połowie XVIII wieku był rozwój kultu maryjnego. Rozwijał się on w okresie wojen, klęsk elementarnych i zagrożeń wewnętrznych kraju. Kult cudownych obrazów łączył się głęboką religijnością społeczeństwa ostentacyjnie manifestującego swoją pobożność. Wzrastało znaczenie miejsc pielgrzymkowych i rola sanktuariów w życiu Kościoła z cudownymi obrazami lub ikonami. Wielka popularność kultu cudownych ikon Matki Bożej występowała w równym stopniu na ziemiach ruskich i polskich Rzeczypospolitej. Najbardziej znane słynące łaskami ikony były w ośrodkach klasztornych: Żyrowicach, Poczajowie czy Częstochowie4. Obok znanych ośrodków kultowych powstawały nowe o znaczeniu lokalnym bądź regionalnym. Kult maryjny tego typu szczególnie rozwinął się w okresie konfederacji barskiej. Objął on szerokie masy społeczności ruskiej i polskiej. Kult maryjny wyrażający się w oddawaniu czci cudownym ikonom pozostawał głównie jako kult Opiekunki, broniącej ludność od wszelkich nieszczęść. Taki właśnie charakter mają kulty typowo lokalne. Jednym z takich miejsc pątniczych była cerkiew w Starym Korninie z cudowną ikoną Matki Bożej.
Większość prawosławnych ośrodków kultowych nie posiadają własnych rejestracji doznawanych przez wiernych przed ikoną cudów. Księgi cudów, tak charakterystyczne dla łacińskich i unickich miejsc kultowych, stanowią trwały pisany ślad zjawiska. Opierając się na przekazach historycznych można prześledzić formy kultu jednostkowego i masowego. W każdej z tych form wyrażają się postawy religijne różnych środowisk wiernych. Kult indywidualny ma swoje oparcie w kulcie masowym i stanowi jego jednostkową interpretację. Księga cudów ze Starego Kornina należy do wyjątkowych źródeł do dziejów postaw religijnych w Kościele wschodnim. Zanim przejdziemy do omówienia tego źródła, należy przybliżyć dzieje parafii kornińskiej do połowy XVIII wieku i przedstawić okoliczności towarzyszące pojawieniu się cudownej ikony Matki Bożej.
* * *
Obszar wschodniej Białostocczyzny w znacznym stopniu był zamieszkały przez ludność białoruską wyznania prawosławnego. W XVI wieku na terenie województwa podlaskiego oraz zachodniej części województwa trockiego i brzeskiego funkcjonowało ponad 146 parafii prawosławnych5. Większość z nich na początku XVIII wieku przeszła na unię. Przy prawosławiu do końca istnienia Rzeczypospolitej pozostały ośrodki klasztorne w Bielsku, Drohiczynie i Zabłudowie. Los tych ośrodków został szeroko omówiony w literaturze historycznej6.
Miejscowość Stary Kornin powstała przed 1570 rokiem, kiedy dworzanin królewski Ostafi Chalecki założył kilka wsi na południe od rzeki Narew: Witułtowo (dziś Witowo), Stok (Istok), Koryciska (Korycisk), Mochnate, Morze, Berezowo (Stare), Zbucz, Kuraszewo, Kamień i młyn Wieżanka7. Do obsługi mieszkającej tam ludności ruskiej założono parafię prawosławną w Starym Berezowie. Parafia w Starym Korninie powstała dopiero w 1631 roku. Na istniejącym do dziś owalnym kamieniu zachował się wgłębiony napis, w języku cerkiewnosłowiańskim, informujący o fundacji pierwszej świątyni parafialnej: SOZDAN SEI CHRAM ROKU 1631 dalej inicjały MŁ. Na zachowanej tablicy pamiątkowej pochodzącej z 1733 roku została zamieszczona informacja o powstaniu parafii: RELACYA ALBO WIADOMOŚĆ,/ iż Cerkiew Stara assumpsit Tytuły SS: Michała Archanjoła, y Anny, od założenia/ swego, y dokończenia, kosztem Parachianów była ze wszystkim wystawiona a Die/ 7ma November: Anni 1630mi, ad Diem 25iam Augusti, Ano Dni 1631mo/ w Korninie. Gdzie Obraz MATKI BOSKIEY Cudami y Łaskami wsławiony/ Roku 1710, w którym, po różnych mieyscach powietrze panowało y szarańcza./ Cerkiew Teraznieysza nowo założona Die 26 Maj Anno Dni: 1724 to/ pod tymiż Tytułami y Praznikami przez Iaśnie Wielmożnego IMCi Pana Klemen/sa BRANICKIEGO Chorążego, Wiel: Kor: y za staraniem Iego konsekrowana od I: W: IMCi Xdza/ Theofila GODEBSKIEGO Biskupa Włodzimierskiego y Brzeskiego przy wielkim konkursie ka/płanów y ludzi godnych, w Roku 1733. Die 2da Iunij, Festu Położenya Czestnya RYZY/ za panowania N: K: AUGUSTA II: a Prezbiterów Grzeg: Simonowicza y Mikołaya Daniłowicza//. Z zapisu tego wynika, iż cerkiew kornińska była ufundowana sumptem parafian. Nie była to praktyka odosobniona w owym czasie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Z zapisów dokonanych w czasie wizytacji w 1727 roku wynika, że parafia kornińska została wydzielona z części parafii: dubickiej i staroberezowskiej. W jej skład weszły wsie: Kornin, Mochnate, Jahodniki, Stok, Witowo, Popławskie i Korytyska8.
Księga cudów ze Starego Kornina podaje informacje o istotnej roli pierwszego proboszcza Szymona Simonowicza przy powstaniu parafii, który pod budowę przyszłej cerkwi przekazał część własnego ogrodu i odkupił od sąsiadów parcele ziemskie. Wielebny Ojciec z relacji starych i w leciech podeszłych ludzi w parafii swojej i nieboszczyka W. Ojca rodzica swego afirmował, że antecessorowie jego do wystawienia domu bożego pierwszymi byli fundatorami, osobliwie pradziad na imię Simon Simonowicz, fundusz od króla Imści wyprawiwszy, przy którym część parafii cerkwi dubickiej i berezowskiej odjąwszy, kornińskiej nadany, taż parafia za powodem Simonowicza, który część ogroda swego i innych sąsiadów pospłacawszy nadał ten plac na chwałę boską, na którym z pomocą parafii cerkiew wystawił9. Z informacji tej wynika, że wspólna inwestycja parafian i proboszcza doprowadziła do wyświęcenia w dniu 25 sierpnia 1631 roku cerkwi parafialnej. Powstanie parafii uzyskało potwierdzenie królewskie. Źródła nie informują kiedy to nastąpiło i przez jakiego panującego.
Szymon Simonowicz po wybudowaniu cerkwi wystawił na kapłaństwo syna swego na imię Jana Simonowicza, promował swoim kosztem tego pierwszego do tej cerkwi kapłana10. Duchowny ten otrzymał 23 maja 1632 roku od wojewody nowogródzkiego Mikołaja Sapiehy z polecenia królowej Konstancji na uposażenie dwie włóki ziemi. Przywilej ten został konfirmowany przez króla Władysława IV 27 kwietnia 1635 roku11. Zapewne informacja z Księgi cudów o potwierdzeniu królewskim dotyczyła tej właśnie konfirmacji Władysława IV. W 1639 roku Mikołaj Sapieha wydzielił dodatkowo duchownemu w leśnictwie bielskim dwie włóki ziemi. Zastrzegł przy tym, aby ten duchowny obrządku wschodniego przyjął unię. Dominus honestus et venerabilis Ioannes Simonowicz, praesbiter ritus Graeci in unione cum Ecclesia Romana, papo Ecclesiae Ruthenicae in villa Cornina antiqua. Również Władysław IV w potwierdzeniu nadania nakazał, aby właściciele dóbr pozostali w unii z Kościołem rzymskim i do cerkwi nie dopuszczano ludzi przeciwnych jedności12. Fakt ten potwierdza, że pierwotnie parafię kornińską ufundowano jako prawosławną, a dopiero zapisy nadające proboszczowi uposażenie ziemskie zmusiły duchownego do przyjęcia unii. W rejestrze pogłównego z 1676 roku ojciec świaszczennik, jako duchowny unicki, płacił sam osiem złotych13.
Kolejnym proboszczem został syn Jana Simonowicza również o imieniu Jan. Nowy proboszcz na początku XVIII wieku rozbudował istniejącą cerkiew św. Michała Archanioła przeznaczając na ten cel własnych złotych czterdzieści. W 1715 roku staraniem tego duchownego została wzniesiona przy cerkwi dzwonnica i „ołtarz snycerskiej roboty”. Wizytacja z 1727 roku tak opisuje wspomniany ołtarz: Namiestny ołtarz po lewym boku snycersko rznięty w górę wywiedziony z skrzydłami, kolumnami z aniołem. Na wierzchu figura Świętego Ducha i imię Iezus w promieniu, wszystko to w pozłocie. W tym ołtarzu Obraz Najświętszej Panny Cudami ustawicznemi słynący14. Jan Simonowicz wybudował w tym czasie nową plebanię i budynki gospodarcze. Inwestycje te można było zrealizować dzięki ofiarności pielgrzymów przybywających do cudownej ikony Matki Bożej.
Duchowny korniński cieszył się powszechnym szacunkiem i uznaniem, o czym świadczą zeznania parafian wpisane do Księgi cudów: Wielebny Ojciec przykładnie żyje, nabożeństwo odprawuje, chrzty, śluby, pogrzeby bez zdzierstwa odprawując, ludzi zatwardziałych i z dawna nie spowiadających się nawracając. Roboty we dni święte i niedzielne zakazując i inne pobożne uczynki z przykładem ludzkim czyniąc i z budowaniem15. Za jego to probostwa doszło do cudownych uzdrowień i niezwykłych zdarzeń przed ikoną Matki Bożej w Starym Korninie.
* * *
Okoliczności objawienia się ikony Matki Bożej w Starym Korninie nie są do końca znane. Na podstawie spisanych zeznań duchownych i wiernych w Księdze cudów można jedynie fragmentarycznie zrekonstruować wydarzenia towarzyszące powstaniu kornińskiego sanktuarium. Z opowieści proboszcza parafii Jana Simonowicza wynika, iż ikona ta znajdowała się na kamiennym głównym ołtarzu cerkwi św. Michała Archanioła i św. Anny. Jeszcze za życia jego ojca miało miejsce ważne wydarzenie. Zostawiona przed ikoną zapalona świeca spowodowała pożar, który uszkodził podstawę ołtarza a obraz tylko okurzony został. Obudzony przez szczekanie psa ówczesny proboszcz Jan Simonowicz pożar ugasił, a ikonę przeniósł na ołtarz boczny. Po tym wydarzeniu kilkakrotnie znajdowano przed ikoną palącą się świecę. Fakt ten wywołał szerokie zainteresowanie ikoną Matki Bożej parafian, upatrujących w tych wydarzeniach oznakę łaski Bożej.
W 1704 roku po pożarze cerkwi dubickiej proboszcz korniński przekazał duchownemu dubickiemu Ignacemu Michniakiewiczowi dziada, który wraz ze wspomnianą ikoną miał zbierać pieniądze na odbudowę spalonej świątyni. Nieznany z imienia dziad często był spotykany z ikoną pijany. Około roku 1706 wójt korniński Stefan Roman jadąc z Bielska przez Orlę zobaczył jasność bijącą z ikony i śpiącego dziada. Po zabraniu od dziada ikony wspomniany wójt zawiózł ją do cerkwi kornińskiej. Ikonę ustawiono na głównym ołtarzu świątyni, przy której ponownie znajdowano gorejące świece. Uznając niezwykłość tej ikony wójtowa kornińska Kurdwanowska, żona Jana Kurdwanowskiego, około 1709 roku ufundowała do niej ramki. Ikona Matki Bożej z Dzieciątkiem została ustawiona w specjalnym kiocie. Od tego roku, w okresie morowego powietrza, ikona promieniowała niezwykłą światłością i łaskami, uzdrawiając chorych i cierpiących. W 1709 roku służącemu Omelianowi Kotikowi i proboszczowi kornińskiemu ukazała się Matka Boża w pełnej jasności, o której ludzie zapowietrzeni dowiedziawszy się, hurmem do tego miejsca przybiegli i od powietrza zarazy obywatele wszyscy miejsca tego ochronieni zostali16. Od tego wydarzenia cerkiew św. Michała Archanioła i św. Anny stała się obiektem pielgrzymek tysięcy wiernych z Grodzieńszczyzny, Wołynia, Podlasia i Mazowsza. Liczne uzdrowienia uzyskane przez wiernych przed ikoną Matki Bożej Kornińskiej znane były w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim. Wśród osób przybywających do Starego Kornina byli mieszkańcy zza Brześcia, Grodna, Kamieńca, Pińska, Wilna, Wysokiego Mazowieckiego, Lublina, Lwowa i innych miejscowości.
Nie znamy dokładnego opisu ikony Matki Bożej Kornińskiej, bowiem nie zachowały się jej wizerunki i kopie. Sam oryginał został wywieziony do Rosji w 1915 roku i nie znamy miejsca jego przechowywania17. Wizytacja cerkwi kornińskiej tak opisuje cudowną ikonę: Obraz ten na drzewie wzdłuż piędzi dwie a wszerz niby półtory piędzi. Malowania białowego i ubogiego z ruska. Na lewej ręce Pan Iezus. Ramy snycerskiemi sztukateriami accomodowane pozłociste. (...) Na obrazie cudownym Najświętszej Panny szata srebna, na cały obraz do pół złocona18. Ikona była ozdobiona różnymi wotami ze złota, srebra i materiałów. Z wydanej w Supraślu 13 czerwca 1801 roku pracy Doniesienie o mieyscach y obrazach cudownych w dyecezyi Supraskiey będących wspomina się, że cudowna ikona kornińska była kopią Matki Bożej Leśniańskiej. Pogląd ten potwierdzają dziewiętnastowieczni historycy Cerkwi prawosławnej, powołujący się na wcześniejsze źródła19. Stanowisko takie wydaje się być w pełni uzasadnione, zważywszy na dużą od 1683 roku popularność kultu ikony Matki Bożej Leśniańskiej na Podlasiu i terenach sąsiednich. Ikona kornińska była więc jej kopią wykonaną w rusko-bizantyjskiej tradycji malarskiej.
Rozwój kultu Matki Bożej Kornińskiej przyciągał rzesze pielgrzymów, a ci z kolei przyczynili się do poprawy położenia ekonomicznego parafii. Wizytacja z 1724 roku podaje uposażenie proboszcza na sześć włók: włók dwie we trzy pola i włók cztery w jednym położeniu i miejscu a w drugim polu za Mochnatym, za wsią (...)20. W dniu 26 maja 1724 roku rozpoczęto budowę nowej cerkwi pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Fundatorem jej był Jan Klemens Branicki, chorąży wielki koronny. Uroczyste wyświęcenie świątyni nastąpiło 2 lipca 1733 roku. Jan Klemens Branicki już jako hetman wielki koronny w dniu 17 sierpnia 1757 roku dodatkowo uposażył psalmistę cerkiewnego w 1,5 włóki ziemi21. Równocześnie wizytacje z 1724, 1727, 1747 i 1775 roku wymieniają obok tradycyjnych elementów wyposażenia cerkwi przedmioty kultu charakterystyczne dla kościołów łacińskich (ornaty rzymskie, cyborium, organy, monstrancja, portaleta). W latach dwudziestych został zbudowany barokowy ołtarz i carskie wrota wykonane przed 1758 rokiem fundacji hetmana wielkiego. Latynizacja wystroju wnętrza świątyni nastąpiła po synodzie zamojskim z 1720 roku. Pojawiły się nowe zwyczaje i obrzędy charakterystyczne wyznaniu rzymskokatolickiemu22.
Pogorszenie się sytuacji materialnej parafii kornińskiej nastąpiło w drugiej połowie XVIII wieku. Osłabł kult cudownej ikony kornińskiej. Na początku XIX wieku świątynia pochyliła się i groziła zawaleniem. Kapitalny remont cerkwi nastąpił dopiero w połowie tego stulecia po przejściu parafii z powrotem na prawosławie. Ponownie do wystroju świątyni trafiały elementy zgodne z kanonami i tradycją Cerkwi prawosławnej. Proces ten nie był natychmiastowy albowiem jeszcze w 1887 roku, w pięćdziesiąt lat po likwidacji unii, w Starym Korninie występowały niektóre unickie zwyczaje i obrzędy23. Tradycje religijne i obyczajowe z XVII i XVIII wieku nie zawsze znajdowały zrozumienie wśród duchowieństwa rosyjskiego. Z tego powodu dochodziło do częstych nieporozumień między wiernymi a duchowieństwem. Stan taki utrzymywał się do 1915 roku, do wielkiej ewakuacji ludności w głąb Rosji. Ewakuacja ta przerwała kult cudownej ikony Matki Bożej, tym bardziej że obiekt kultu nie wrócił do Kornina. W drugiej Rzeczypospolitej wyraźnie osłabła tradycja Starego Kornina jako ośrodka kultowego. Pamięć o tej tradycji, mimo braku cudownej ikony, pozostała żywa wśród parafian, dla których Matka Boża jest stale obecna w ich cerkwi i sercach.
Kilka danych należy podać o istniejących świątyniach i pamiątkach związanych z kultem cudownej ikony. Jedyną większą inwestycją parafialną z pierwszej połowy XIX wieku była budowa kaplicy św. Tekli na cmentarzu nieopodal wsi Morze. Kaplica ta otrzymała niektóre wyposażenie cerkwi konińskiej. Nową cerkiew św. Michała Archanioła w Starym Korninie wybudowano w 1893 roku, zachowując przy tym ołtarz z poprzedniej świątyni wraz z cudowną ikoną Matki Bożej. Cerkiew wyświęcił arcybiskup litewski i wileński Donat24. Wywieziono pozostawione przed ikoną kule i kajdany. Kult cudownej ikony popularny wśród parafian próbowano zastąpić kultem ikony św. Anny25. W tym celu wybudowano w 1892 roku nową cerkiew pw. św. Anny jako drugą świątynię parafialną. W cerkwi św. Anny umieszczono ikonostas z kornińskiej świątyni wybudowanej w latach dwudziestych XVIII wieku. Z osiemnastowiecznej cerkwi zachowały się do dnia dzisiejszego barokowy ołtarz, obrazy św. Jana Ewangelisty, św. Marka, św. Łukasza, św. Mateusza, Chrystusa na krzyżu i liczne naczynia liturgiczne. Cerkiew św. Michała Archanioła otrzymała w 1893 roku nowy ikonostas wykonany przez wileńskiego malarza i rzeźbiarza Jegora Aleksandrowicza Mołokina26. Obie świątynie kornińskie: św. Anny i św. Michała Archanioła wielokrotnie remontowane zachowały się do dnia dzisiejszego.
* * *
Księga cudów występująca w zespole archiwalnym pod nazwą Sprawa związana z pojawieniem się cudownego obrazu dekanatu bielskiego, biskupstwa brzeskiego, w cerkwi kornińskiej z lat 1716-1724 przechowywana jest Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Rosji w Petersburgu, w dziale Kancelarii mitropolitow grecko-uniatskoj cerkwi, f. 823, op. 2, nr 1172. Na 119 kartach wpisano zeznania osób, które doznały cudownych uzdrowień i innych łask Matki Bożej. Wpisanie zeznania najczęściej odbywało się po wcześniejszej spowiedzi i przyjęciu komunii świętej. Księga miała stanowić swoistą dokumentację wiarygodności zeznań o objawieniach Matki Bożej i dokonanych cudach przed kornińską ikoną. Dokumentację sporządzono na polecenie unickiego metropolity Leona Kiszki, który 11 lutego 1716 roku polecił bazylianinowi kaznodziei supraskiemu Felicjanowi Rzoutkowskiemu i prezbiterowi orlańskiemu Grzegorzowi Andruszkiewiczowi przedstawić: naprzód w początek cerkwi kornińskiej, po tym wybadawszy się o tamtejszego kapłana, o życiu i przykładności, przystąpią do rozpytania się o początkach obrazu kornińskiego, o dawności jego, na koniec o cudach, jeżeli jakie są i były. Metropolita zastrzegł przy tym, aby żaden do zeznania cudów nie był przymuszony27. Materiały zebrane przez komisję miały być przedstawione do siedziby metropolity w Supraślu.
Księga cudów składa się z dwóch części. Pierwsza stanowi raport sporządzony przez wymienionych komisarzy metropolity, dostarczony do Supraśla w 1717 roku (k. 1-23v.). Raport oprócz pisma metropolity Leona Kiszki zawiera rys dziejów parafii kornińskiej, ocenę stanu moralności duchownego i opis okoliczności towarzyszących pojawieniu się cudownej ikony. Duchowni w pierwszej części źródła przedstawili wiarygodne zeznania osób o łaskach płynących z ikony Matki Bożej Kornińskiej. Następny fragment raportu podaje dane o nowych nadaniach cerkwi kornińskiej. Do raportu dołączono zeznania o doznanych uzdrowieniach z lat 1716-1717. W części drugiej zamieszczono obszerny rejestr zeznań osób, którzy doznali łaski od cudownej ikony w latach 1716-1724 (k. 24-119). Zeznania te wpisywali różni duchowni a nawet sami zeznający. Z tego też powodu mają one różną formę, styl, charakter pisma. W tekście wpisów spotykamy różną terminologię odnośnie nazw miesięcy (łacińską i polską), chorób (maligna, paroxizm) itp. Wpisujący do Księgi cudów stosowali odmienną pisownię imion, nazwisk, nazw własnych. Często odchodzono od przestrzegania instrukcji, dopuszczając do osobistych wpisów osób zeznających. Zapisy takie zostały zaznaczone w tekście kursywą, podobnie jak inwokacje, zawołania czy modlitwy. Np.: Z powiatu wołkowyskiego z majętności Rudawki doznałem cudów Matki Przenajświętszej w Korninie, że mię uzdrowiła, od złej choroby. Zdrowaś Maria Świętego Walentego, w roku 1721, dnia 9 listopada. Adam Wawrzyniec Budkiewicz.
Księga cudów została przed 1727 rokiem przesłana do monasteru supraskiego celem jej wydania drukiem. Oficyna supraska wydawała wiele pozycji związanych z kultem szczególnie czczonych ikon Matki Bożej na Podlasiu i w Wielkim Księstwie Litewskim. W 1712 roku wydany został wykaz cudów doznanych w latach 1671-1712 przed ikoną Matki Bożej Boruńskiej. Kultowi Matki Bożej Żyrowickiej zostały poświęcone cztery edycje. Cudownym ikonom z Supraśla, Wilna, Różanegostoku poświęcono kilka pozycji książkowych28. Nie znane są powody niewydania przygotowywanej do druku księgi ku czci Matki Bożej Kornińskiej. Wizytacja z 1727 roku wspomina, iż księgi przesławnych cudów Najświętszej Matki Bożej do Supraśla do druku podane29. Wynika z tej informacji, iż zapisy o cudach zostały sporządzone w co najmniej dwóch wersjach. Prezentowane źródło stanowi więc kompilację raportu księży Rzoutkowskiego i Andruszkiewicza oraz dwóch wykazów dokonanych przed ikoną cudów z lat 1716-1717 i 1716-1724. O przygotowywaniu źródła do druku świadczą wstępne adnotacje korektorskie, skreślające podwójne powtarzające się słowa i terminy bądź uściślające położenie miejscowości dopiski np. zza Kamieńca. Wydaje się, że praca edytorska nie została zakończona i oczekiwano na kolejne fragmenty księgi. Księga cudów pozbawiona jest bowiem tradycyjnego zakończenia, tak charakterystycznego dla tego typu źródeł.
W przygotowaniu do edycji źródła opierano się na Instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku (Wrocław 1953). Pragnąc przybliżyć tekst źródła czytelnikowi nie znającego zapisów wymienionej instrukcji wprowadziłem do publikacji współczesną formę językową i gramatyczną. W niektórych wypadkach nazwy miejscowości zostały zapisane w wersji gwarowej. Zapisujący wprowadził nazwy do Księgi cudów w takiej formie, w jakiej usłyszał, często nie znając prawidłowego brzmienia nazwy wsi lub folwarku. Z tego powodu kilka miejscowości trudno obecnie zlokalizować i zostały one podane w indeksie w takiej wersji, w jakiej wpisano je do Księgi cudów. Wprowadziłem ponadto uproszczenie w rozwiązywaniu skrótów bez uwzględniania nawiasów kwadratowych, przez co tekst stał się łatwiejszy w lekturze. Pozostawiono jedynie nieliczne skróty, powszechnie znane i używane np. Imść.
Prezentowane źródło ma charakter wyjątkowy. Księga cudów z parafii w Starym Korninie daje możliwość nie tylko prześledzenia zewnętrznej formy zjawiska kultu maryjnego w Kościele wschodnim, ale równocześnie umożliwia analizę postaw religijnych ludzi, ich wewnętrznych przeżyć i doznań. Można na podstawie księgi kornińskiej badać praktyki religijne społeczności lokalnej, dynamikę życia religijnego, kulturę i obyczaje ludności Rzeczypospolitej. Księga cudów może być wykorzystana do badań genealogicznych społeczności miejskiej i wiejskiej, powinna wzbudzić zainteresowanie badaczy dziejów medycyny. Publikowane materiały są przede wszystkim najcenniejszym źródłem do dziejów sanktuariów Kościoła wschodniego i kultu cudownych ikon na Białostocczyźnie.
1 A. Mironowicz, Grabarka, „Więź”, nr 5 (295), Warszawa 1983, s.153-156; A. Radziukiewicz, Święta Góra Grabarka, Białystok 1993; A. Mironowicz, Piatienka, „Białostocczyzna”, nr 2 (6), 1987, s. 19-25; tenże, Cuda zapomniane, „Przegląd Prawosławny”, nr 8 (110), 1994, s. 8-9; Kościół prawosławny w Polsce, dawniej i dziś, pod red. L. Adamczuka i A. Mironowicza, Warszawa 1993, s. 133-136; Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego, pod red. W. Wilczewskiego, Białystok 1996, s.139-140.
2 A. Mironowicz, Kult ikon Matki Bożej na Białorusi, „Białostocki Przegląd Kresowy”, pod red. J. F. Nosowicza, t. 5, Białystok 1996, s. 137-141.
3 S. Bułgakow, Prawosławie, Białystok 1992, s.157.
4 O kulcie maryjnym na ziemiach polskich por: A. Fridrich, Historia obrazów Najświętszej Maryi Panny w Polsce, t. 1-4, Kraków 1911; Niepokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w XIX w., pod red. B. Pylaka i Cz. Krakowiaka, Lublin 1988; E. Jabłońska-Deptuła, Kult maryjny w Polsce XIX wieku, „Więź”, nr 5 (61), 1963, s. 43-51; S. Litak, Od reformacji do oświecenia. Kościół katolicki w Polsce nowożytnej, Lublin 1994, s. 218-220.
5 A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991, s. 267-271.
6 Tamże, s. 178-260; A. Mironowicz, Bractwo Objawienia Pańskiego w Bielsku Podlaskim, Bielsk Podlaski 1994; G. Sosna, D. Fionik, Dzieje Cerkwi w Bielsku Podlaskim, Białystok 1995.
7 J. Wiśniewski, Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny, „Acta Baltico-Slavica”, t. XI, Wrocław—Warszawa 1997, s. 34-35.
8 Wizyta Generalna Cerkwi kornińskiej z 1727 roku, Archiwum Państwowe w Lublinie, sygn. 780, k. 409 - 411.
9 Sprawa związana z pojawieniem się Cudownego Obrazu dekanatu bielskiego, biskupstwa brzeskiego w cerkwi kornińskiej z lat 1716-1724, [w:] Kancelarija mitropolitow Grecko-uniatskoj cerkwi w Rossii, Centralnyj Gosudarstwiennyj Istoriczeskij Archiw Rossii w Petersburgu, (dalej: Sprawa...), f. 823, op.2, nr 1172, k.3.
10 Tamże, k. 3.
11 Klirowaja Wiedomost´ o pricztie i prichożanach Staro-Korninskoj św. Michaiłowskoj cerkwi s 1843 po 1869 god, Wilno 1869.
12 Grodnienskije Jeparchialnyje Wiedomosti, nr 19-20, Grodno 1909, s. 118.
13 Rejestr wybierania dwojga pogłównego na sejmie coronationis uchwalonego w Ziemi Bielskiej..., Archiwum Główne Akt Dawnych, Zbiory Czartoryjskie, k. 842.
14 Wizyta Generalna..., k. 410.
15 Sprawa..., k. 3v.
16 Tamże, k. 3v. O początkach sanktuarium kornińskiego por. A. Mironowicz, Cuda zapomniane, „Przegląd Prawosławny”, nr 8 (110), 1994, s. 8-9.
17 A. Dewiałtowskij, Po prichodam gajnowskogo błagoczinija, „Cerkownyj Wiestnik”, R. XIII, nr 12, 1966, s. 17.
18 Wizyta Generalna..., k. 410-410v.
19 W Protokole Potocznym od ustanowienia Konsystorza w Supraślu, zaczynającym się od dnia 16 marca 1797 r., aż do dnia 11 sierpnia 1805 roku, wymienia się: imprimis in decanatu et districtu Bilscensi est ecclesia in Kornin, ad quam pro festis BVM aenomerosior populus fluit. Por. A. Demianowicz, Jeszczo nieskolko słow o Lesnianskoj ikonie, „Chołmsko-Warszawskij Jeparchialnyj Wiestnik”, R. III, nr 5, 1879, s. 80.
20 Wizyta Generalna..., k. 411.
21 Litowskije Jeprachialnyje Wiedomosti, nr 33, Wilno 1893, s. 276.
22 Grodnienskije Jeparchialnyje Wiedomosti, nr 19-20, Grodno 1909, s. 118-119; O wpływach łacińskich na wystrój cerkwi kornińskiej, por. D. Stankiewicz, O niektórych zabytkach ruchomych z cerkwi pw. św. Michała Archanioła i św. Anny w Starym Korninie, „Białostocczyzna”, nr 3 (27), 1992, s. 56-57.
23 J. Brenn, Osobiennosti religioznago byta kriestjan Bielskago ujezda Grodnienskoj Gubiernii, [w:] Litowskije Jeparchialnyje Wiedomosti, nr 1-2, Wilno 1887, s. 4-9, 27-29, 3639, 47-48.
24 Oswiaszczenije Jego Wysokoprieoswiaszczenstwom cerkwi w siele Staryj Kornin, Bielskogo ujezda, Grodnienskoj gubiernii, [w:] Litowskije Jeparchialnyje Wiedomosti, nr 33, Wilno 1893, s. 276.
25 J. Brenn, Osobiennosti religioznago byta kriestjan Bielskago ujezda Grodnienskoj Gubiernii, s. 6.
26 D. Stankiewicz, O niektórych zabytkach..., s. 57.
27 Sprawa..., k. 1.
28 M. Cubrzyńska-Leonarczyk, Oficyna supraska 1695-1803. Dzieje i publikacje unickiej drukarni ojców bazylianów, Warszawa 1993, s. 144-147.
29 Wizyta Generalna..., k. 411.
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
