Wiek XVII był okresem istotnych rozstrzygnięć w sprawach Kościoła prawosławnego. Siedemnastowieczne dzieje Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej są w znacznym stopniu znane a ostatnie lata przyniosły wiele cennych opracowań historycznych. W niewielkim stopniu wiemy o postawie społeczeństwa ruskiego wobec zachodzących polityczno-religijnych zmian w kraju i zagranicą. Problematyka dotyczy różnych grup społecznych: duchowieństwa, magnaterii i szlachty ruskiej, kozaczyzny, mieszczan i chłopów. Proponowana praca została poświęcona jednemu z hierarchów prawosławnych,  który wywierał wpływ na postawy ludności prawosławnej i społeczności ruskiej.

               Józef Nielubowicz Tukalski należał do najwybitniejszych postaci w dziejach Kościoła prawosławnego na terenie Rzeczypospolitej. Hierarcha ten, jako przełożony wielu znaczących ośrodków zakonnych na Pińszczyźnie, następnie jako władyka białoruski i metropolita kijowski podejmował wiele decyzji istotnych dla losów całego Kościoła. Jego życie i działalność przypada na okres szeczególnych w dziejach Cerkwi prawosławnej: podziałów wewnętrznych, narastaniu tendencji kontrreformacyjnych, konfliktów unicko-prawosławnych, powstań kozackich i wojen prowadzonych przez Rzeczypospolitą ze swymi sąsiadami. Zarządanie sprawami Cerkwi w okresie jej wewnętrznego podziału było zadaniem niezwykle trudnym. Zadaniem moim będzie więc nie tylko ukazanie postaci tego wybitnego władyki ale ukazanie poprzez jego biografię fragment losu Kościoła prawosławnego. Takie ujęcie tematu lepiej pozwoli nam zrozumieć postawę Józefa Tukalskiego wobec ówczesnej  skomplikowanej rzeczywistości, pojąć dramat trudnych wyborów przed którymi stanął władyka białoruski, określić rolę tej postaci w dziejach prawosławia na terenie Rezczypospolitej.

               Ród Tukalskich herbu Kościesza pochodził z Pińszczyzny. Według Kaspera Niesieckiego w powiecie pińskim Tukalscy nazywali się Nielubowiczami, z których jeden był wojskim pińskim. „Ten miał syna jednego Anastazego metropolitę kijowskiego (...). Ten króla i Rzeczypospolitę uraziwszy, mieszkał na Ukrainie, gdzie umarł, a po śmierci jego sługa Krzywicki sfabrykowawszy testament dobra w pińskim Lachowicze i Poczopów, jako też i w słomińskim pozabierał”[1]. Z informacji powyższej wynika, że przyszły metropolita kijowski miał na imię Anastazy i był synem wojskiego pińskiego. Do Tukalskich należał również majątek Mutwica położony w powiecie pińskim. W XIX wieku w archiwum dworskim znajdowały się nadania rodowe od królów polskich Stefana Batorego i Jana Kazimierza pisane cyrylicą[2]. Atanazy Tukalski urodził się więc w końcu XVI lub na początku XVII wieku. Początkową edukację zdobył w domu rodzinnym a następnie tak jak wielu innych synów szlachty białoruskiej kształcił się w wileńskiej szkole brackiej. Tam otrzymał starane wykształcenie teologiczne. Wychowany w tradycji prawosławia związał się z wybitnymi prawosławnymi działaczami tego czasu metropolitą Hiobem Boreckim, biskupami Paizjuszem Hipolitowiczem, Melecjuszem Smotryckim, archimandrytą Józefem Bobrikowiczem, czy polemistą Kasjanem Sakowiczem. Zapewnie oni namówili Atanazego Tukalskiego do wstąpienie do klasztoru wileńskiego św. Ducha. Tukalski wstąpił do monasteru wileńskiego w końcu lat dwudziestych i przyjął imię zakonne Józef.

Ihumen kupiatycki

                Józef Nielubowicz Tukalski należał wówczas do jednych z najbardziej aktywnych zakonników. W Wilnie spotkał się z hieromnichiem Atanazym Filipowiczem, który wywarł na nim duże wrażenie. Atanazy Filipowicz już wówczas prowadził szeroką akcję w obronie prawosławia. Kiedy w 1629 roku w ośrodku kultowy związanym z cudowną ikoną Matki Bożej Kupiatycze pod Pińskiem doszło do ufundowania monasteru pierwszymi jego zakonnikami byli mnisi z klasztoru wileńskiego św. Ducha[3]. Wśród przybyłych był Atanazy Filipowicz i Józef Tukalski. Powrót Tukalskiego do stron rodzinnych miał dla niego ważne znaczenie bowiem na Pińszczyźnie zwłaszcza prawosławie poniosło duże straty na rzezcz unii. Prawosławny monaster miał umocnić miejscową ludność w „wierze greckiej”. Podjęto prace budowlane. W latach trzydziestych XVII wieku a więc w okresie pobytu Tukalskiego w klasztorze wybudowano w nim cerkiew drewnianą z dachem gontowym, dzwonice, cele zakonne, piekarnię, łaźnię i inne budynki gospodarcze[4]. Pojawiające się zagrażenia wobec prawosławnego ośrodka kultowego ze strony unitów spowodowały, że ikona Matki Bożej Kupiatyckiej została w 1636 roku przewieziona do cerkwi św. Zofii w Kijowie.

               W 1640 roku Atanazy Filipowicz został wybrany ihumenem brzeskim św. Szymona Słupnika. W roku następnym skomlikowała się sytuacja wokół monasteru kupiatyckiego. Monaster przeżył najazd zakonników unickich z Kobrynia, którzy dążyli do przejęcia jego budynków. W tak trudnej sytuacji biskup łucki Atanazy Puzyna powierzył mnichowi Józefowi zwierzchnictwo nad monasterem. Tukalski został ihumenem kupiatyckim przed 1644 rokiem. Równocześnie powieżono mu funkcję namiestnika władyki łuckiego. Jako namiestnik władyki łuckiego uczestniczył w przejmowaniu monasterów, których przełożeni przyjęli unię. W dniu 16 kwietnia 1645 roku przy pomocy wójta kamienieckiego Fedora Stefanowicza i prawosławnych mieszczan usunął z ihumenii monasteru Zmartwychwstania Chrystusa w Kamieńcu Palamona Bocewicza, który uznał jurysdykcję unickiego biskupa turowsko-pińskiego. W 1646 roku były ihumen kamieniecki skarżył się w księgach grodzkich brzeskich, że Józef Tukalski sprowadził go siłą do Kupiatycz i tam surowo go skarcił za odstępstwo od prawosławia. Ihumen kupiatycki wytknął mu odejście spod jurysdykcji biskupa łuckiego. „A, zdrajco, szalbierzu, unicie, po co tyś do Janowa jeździł, a tam już unitą zostałeś, i duszę swoją do piekła zaprzedałeś, potrzeba cię sprzątnąć, żebyś ludzi nie zarażał”[5]. Palomon Bocewicz uciekł jednak jak sam przyznaje z monasteru kupiatyckiego do unickiego władyki pińskiego Pachomiusza Wojny Oranskiego. Tukalski korzystają ze wsparcia miejscowego duchowieństwa i szlachty wołyńskiej zachował monaster kamieniecki i kupiatycki pod swoją jurysdykcją.