|
 KRYNICA
Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu
Małgorzata Moroz
WSTĘP
Problematyka białoruska rzadko pojawiała się w polskiej historiografii powojennej, a jeżeli już, to przez wiele dziesięcioleci głównym tematem badań naukowych była białoruska lewica rewolucyjna1. Utrwaliło to, ukształtowany jeszcze w okresie międzywojennym, stereotyp Białorusinakomunisty, który rzutował na wizerunek całej społeczności, dając w rezultacie zniekształcony obraz życia społeczno—politycznego mniejszości białoruskiej w Drugiej Rzeczypospolitej.
Celem niniejszej pracy jest ukazanie mało znanych dziejów białoruskiej inteligencji katolickiej, związanej w okresie międzywojennym z redakcją wydawanego w Wilnie czasopisma „Krynica” (1919—1925)—„Biełaruskaja Krynica” (1925—1937). Praca ta jest próbą przeciwstawienia się obiegowej tezie, iż w okresie międzywojennym dążenia emancypacyjne mniejszości białoruskiej miały wybitnie społeczny charakter, iż „(...) ludność białoruska wykazała niewielkie zaangażowanie w walkę o szkołę z ojczystym językiem, podobnie jak i w osiągnięcie innych celów o charakterze kulturalno—narodowym”2.
Wśród celów szczegółowych opracowania założono m.in. odtworzenie programu politycznego, społecznego i narodowego wileńskiego środowiska białoruskiej inteligencji katolickiej poprzez pokazanie procesu kształtowania się linii programowej „Krynicy”—„Biełaruskaj Krynicy”, odtworzenie samoświadomości tegoż środowiska na podstawie tekstów opublikowanych w „Krynicy”—„Biełaruskaj Krynicy” i pokrewnych jej ideowo czasopismach. Istotne było przy tym ukazanie wkładu redakcji „Krynicy”—„Biełaruskaj Krynicy” w rozwój świadomości narodowej Białorusinów, w formowanie się białoruskiej myśli narodowej. Jakkolwiek skonstatowano już w literaturze przedmiotu, iż nacjonalizm nie daje się logicznie połączyć z katolicką doktryną społeczną3, to jest faktem, że „Krynica”—„Biełaruskaja Krynica”, reprezentując nurt chrześcijańsko—demokratyczny w prasie białoruskiej, próbowała godzić jego hasła z głoszeniem postulatów o charakterze narodowym.
Kierunek chrześcijańsko—demokratyczny w ruchu społeczno—politycznym mniejszości białoruskiej w Drugiej Rzeczypospolitej nie doczekał się dotąd bardziej szczegółowego opracowania, aczkolwiek sporadycznie pojawiał się na marginesie publikacji traktujących o sprawach białoruskich.
W okresie międzywojennym krótką charakterystykę białoruskiej chadecji wraz z prezentacją jej programu (do 1925 roku) przedstawiła Alicja Bełcikowska4. Oddzielny rozdział poświęcono tej problematyce w wartościowym (acz nie pozbawionym błędów) opracowaniu Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego5. Wątek chadecji białoruskiej pojawiał się także w wydawanych w latach 1927—1939 kolejnych zeszytach „Spraw Narodowościowych”. Na ogół jednak starano się ignorować bądź pomniejszać fakt istnienia białoruskiej chrześcijańskiej demokracji, traktując w polityce państwowej kwestię białoruską ogólnie jako wynik infiltracji komunistycznej, a nie samoistny problem narodowy6.
Pierwszą próbą ujęcia losów białoruskiej chadecji w historycznym zarysie była wydana w 1939 roku w Wilnie praca jednego z jej głównych ideologów i przywódców — ks. Adama Stankiewicza (Adam Stankievič)7. Jakkolwiek autor usiłował nadać jej charakter naukowego opracowania, to współczesny historyk traktować ją będzie raczej jako zbiór luźno uporządkowanych materiałów będących dość specyficznym, ale ważnym źródłem historycznym, rejestrującym stan wiedzy o białoruskiej chadecji w przededniu wojny.
Chrześcijańska demokracja była od końca lat dwudziestych najpoważniejszym rywalem ugrupowań komunistycznych o wpływy wśród Białorusinów w Polsce. Aby osłabić jej oddziaływanie, starano się zdyskredytować ów ruch polityczny, publikując z komunistycznej inspiracji na wpół paszkwilanckie teksty. W 1934 roku ukazała się w Wilnie broszura autorstwa Alesia Haradockaho p.t.: „Jak Biełaruskaja Chadecyja handluje kryvioju rabočych i sialan”. Równie tendencyjna ocena, której sens sprowadzał się do stwierdzenia, iż wszyscy działacze Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji byli prowokatorami i tajnymi współpracownikami polskiego urzędu bezpieczeństwa, została zawarta w opracowaniu akademik D. Kuzniecowej wydanym przez Białoruską Akademię Nauk w Mińsku w 1935 roku8.
W okresie powojennym historiografia radziecka kontynuowała ów oszczerczy model charakteryzowania białoruskiej chadecji, korzystając przy tym zwykle z epitetów w rodzaju „burżuazyjni nacjonaliści”, „zdrajcy interesów ludu pracującego”, „współpracownicy klasy wyzyskiwaczy i polskiego reżimu okupacyjnego”, i.t.p.9. Podobne w retoryce, acz bardziej wyważone w formułowaniu krytycznych ocen, są prace W. A. Połujana10 oraz I. W. Połujana11. Obaj autorzy — analizując problem nadal z marksistowskiego punktu widzenia — dostrzegali jednak i pozytywne aspekty działalności chadecji.
Sytuacja uległa zmianie po 1991 roku. Przemiany polityczne na obszarze byłego ZSRR pociągnęły za sobą konieczność przewartościowania dotychczasowych ocen dotyczących przeszłości narodów imperium, w tym także Białorusinów. „Litaratura i Mastactva”, „Spadčyna”, „Biełaruski Histaryny Časopis” zamieściły szereg publikacji — tak popularnych, jak i o charakterze naukowym — rewidujących ustalenia historiografii radzieckiej. Najwartościowszym wydawnictwem tego okresu wydaje się być „Encykłapedyja Historyi Biełarusi”12, gdzie w nowym ujęciu zamieszczono szereg haseł związanych z białoruską chadecją.
Przez lata, na Zachodzie, jedynym anglojęzycznym źródłem wiedzy o historii Białorusi było opracowanie Nicolasa P. Vakara poświęcone procesowi formowania się narodu białoruskiego13. Niestety, o chadecji autor zaledwie wzmiankował.
W polskiej historiografii powojennej pierwszy uporządkowany zarys białoruskiego ruchu politycznego z lat 1918—1939, z uwzględnieniem kierunku chrześcijańsko—społecznego, został przedstawiony w monografii Jerzego Holzera p.t.: „Mozaika polityczna Drugiej Rzeczypospolitej”14. W latach osiemdziesiątych pojawiły się dwie publikacje poświęcone wyłącznie problemowi białoruskiej chadecji. Pierwszą był opublikowany w „Więzi” artykuł Wiktora Jarmołkowicza, w którym autor — aktywny uczestnik białoruskiego ruchu chrześcijańsko—społecznego — dał jego ogólny zarys polityczny15. Należy zauważyć, że powstał on z inspiracji Aleksandry Bergmanowej. Druga publikacja wyszła spod pióra Jerzego Tomaszewskiego — autora licznych prac poświęconych problemowi mniejszości narodowych w Drugiej Rzeczypospolitej. W artykule p.t.: „Białoruska Chrześcijańska Demokracja. Uwagi o kryteriach ocen” J. Tomaszewski postulował potrzebę głębszego zbadania problemu i zweryfikowania dotychczasowych opinii formułowanych w historiografii na temat białoruskiej chadecji16.
Obie przytoczone publikacje były jednak, ze względu na poruszaną tematykę, wyjątkami. Bowiem w większości opracowań i artykułów polscy historycy z reguły ujmowali sprawy białoruskie z polskiego punktu widzenia, poprzez pryzmat dokumentacji wytworzonej w okresie międzywojennym przez polską administrację. Takie podejście do problemu było ze wszech miar słuszne, gdy kwestię białoruską rozpatrywano np. w kontekście polityki kolejnych polskich rządów czy polskich ugrupowań politycznych. Historycy rzadko jednak próbowali zestawiać ów polski punkt widzenia ze źródłami w języku białoruskim, co w efekcie mogłoby dać bardziej pełny i wiarygodny obraz wspólnej przeszłości.
Próbą całościowego ukazania kwestii białoruskiej w okresie międzywojennym — z ujęciem także wątku chrześcijańskiej demokracji — była monografia Krystyny Gomółki p.t.: „Białorusini w II Rzeczypospolitej”17. Pomimo pionierskiego charakteru, praca ta spotkała się z krytyką w białoruskim środowisku historycznym, a to właśnie z powodu zbyt jednostronnego, polonocentrycznego potraktowania materiału źródłowego. Jeden z recenzentów trafnie zauważał: „(...) autorka przyjmuje najczęściej jako rzeczywistość postrzeganie spraw białoruskich przez administrację, służby policyjne i wywiadowcze. Podobny sposób potraktowania dokumentów sporządzanych przez czynniki państwowe jest najpoważniejszym mankamentem tej publikacji. Dominacja materiałów archiwalnych, która zazwyczaj bywa atutem każdej pracy naukowej, w tym przypadku obniża jej wartość. Sprawozdania wojewodów, starostów, raporty służb policyjnych lub czynników wojskowych, przedstawiają tylko jeden punkt widzenia.(...) Nie wykorzystana została tu legalna i nielegalna prasa białoruska, artykuły, rozprawy i książki pisane przez działaczy i polityków białoruskich, a więc materiały wręcz niezbędne do przedstawienia wizerunku państwa polskiego w oczach Białorusinów”18.
Stosunki narodowościowe i wyznaniowe w diecezji wileńskiej w latach pierwszej wojny światowej i w początkowym okresie istnienia niepodległej państwowości polskiej zostały pokrótce przedstawione w pracy Michała Pieli p.t.: „Udział duchowieństwa w polskim życiu politycznym w latach 1914—1924”19. I tutaj głównymi źródłami autora były polskojęzyczna dokumentacja urzędowa i kościelna (ta ostatnia oczywiście także i w łacinie) oraz polskojęzyczna prasa. Rozdział poświęcony sprawom litewskiej i białoruskiej zdominowała jednak prawie wyłącznie kwestia litewska. O białoruskim duchowieństwie katolickim autor nawet nie wspomniał.
Marginalnie potraktowano chrześcijańskie stronnictwa polityczne mniejszości narodowych w pracy p.t. „Historia katolicyzmu społecznego w Polsce 1832—1939”20, ponieważ — jak stwierdzili autorzy — „(...) stronnictwa mniejszości narodowych za główny cel swej działalności stawiały bądź uzyskanie niezależności politycznej bądź przynajmniej szerokiej autonomii narodowej (...) problematyka chrześcijańsko—społeczna była dla nich przedmiotem mniejszego zainteresowania”.
Białoruskojęzyczna dokumentacja źródłowa dotycząca chadecji nie jest bogata. Przez kilkadziesiąt lat archiwa wileńskie skrywały w swoich zasobach materiały, które nie były udostępniane historykom, ba, sami ich pracownicy często nie byli świadomi, co zawierają. Odzyskanie suwerenności przez Litwę pozwoliło archiwistom na powolne porządkowanie zbiorów, co umożliwiło dotarcie tylko do niektórych dokumentów powstałych w wyniku działalności białoruskiej chadecji. Kwerenda w Centralnym Archiwum Państwowym Litwy nie przyniosła rewelacyjnych wyników. Lwią część zespołu starostwa wileńskiego grodzkiego stanowi dokumentacja będąca efektem działalności miejscowej polskiej administracji. Dubluje się ona ze sprawozdaniami i raportami przekazywanymi drogą służbową do Warszawy, a obecnie zgromadzonymi w Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Tymczasem poszukiwano dokumentacji pozostałej po białoruskich organizacjach i stowarzyszeniach, co do której wiadomo, że istniała, i że najprawdopodobniej znalazła się swego czasu w zbiorach archiwalnych. Świadczy o tym notatka prasowa z 6 grudnia 1936 roku21, z której dowiadujemy się, iż w ramach akcji prewencyjnej 28 listopada 1936 roku policja dokonała rewizji w siedzibach białoruskich stowarzyszeń w Wilnie. W czasie rewizji konfiskacie uległa dokumentacja następujących organizacji: Tawarystwa Biełaruskaj Školy (Towarzystwa Szkoły Białoruskiej), Biełaruskaha Studenckaha Sajuza (Białoruskiego Związku Studenckiego) oraz organizacji związanych z ruchem chrześcijańsko—demokratycznym: Biełaruskaj Chryścijanskaj Demakracyi, Biełaruskaha Narodnaha Abjednańnia (Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji, Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego), Biełaruskaha Nacyjanalnaha Kamiteta (Białoruskiego Komitetu Narodowego), Biełaruskaha Instytutu Haspadarki i Kultury (Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury), Białoruskolitewskiego Komitetu Katolickiego, archiwa, korespondencja i rękopisy redakcji następujących czasopism: „Biełaruskaja Krynica”, „Samapomač”, „Wiadomości Białoruskie”, „Šlach Moładzi”, „Chryścijanskaja Dumka”. Skonfiskowano także prywatne archiwa i korespondencję ks. Adama Stankiewicza, Jana Poźniaka (Janki Paźniaka) i inż. Adolfa Klimowicza (A. Klimowiča). W okresie przeprowadzania kwerendy źródłowej w Centralnym Archiwum Państwowym Litwy udało się odnaleźć jedynie kompletną dokumentację Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. W opracowaniu archiwalnym znalazły się także niektóre akta personalne białoruskich księży diecezji wileńskiej — obecnie przechowywane w Dziale Rękopisów Biblioteki Akademii Nauk Litwy. Następne lata przyniosą zapewne jeszcze niejedną niespodziankę, bowiem ilość dotąd odnalezionych i udostępnionych materiałów jest niewielka.
To, co jednak udało się zebrać, zostało wykorzystane w niniejszej pracy jako materiał wspierający bądź korygujący ustalenia będące wynikiem kwerendy prasowej.
Prasa stanowi specyficzne źródło historyczne. Zazwyczaj tylko wspomaga badania, tak faktograficzne, jak i interpretacyjne, zmierzające do poznania zjawisk o charakterze społecznym czy kulturowym. Jako źródło wymaga więc ustaleń, które pozwoliłyby krytycznie ustosunkować się do czerpanych z niej informacji, wychwycić możliwe fałsze rozmyślne i przeinaczenia czy pominięcia nie uświadamiane przez twórców (wydawców, dziennikarzy). Zbyt bezkrytyczne podejście do źródła prasowego może skończyć się niekiedy uznaniem faktu prasowego za zdarzenie rzeczywiste, co zamiast rozjaśniać — zaciemnia obraz przeszłości. Prasa, jako fakt społeczny i kulturowy, jest przedmiotem odrębnych badań. Andrzej Paczkowski22, znakomity historyk prasy, w postępowaniu badawczym nad prasą wyróżnił dwa główne kierunki poszukiwań:
1) tzw. historię naturalną prasy (konkretnego pisma lub grupy pism), w której poszukiwania naukowe ograniczają się do faktograficznego odtworzenia przeszłości oraz
2) analizę funkcji, jakie prasa (pismo lub grupa pism) wypełnia wobec społeczności, w której jest rozpowszechniana.
Dopiero zrealizowanie obu kierunków oraz właściwe połączenie uzyskanych wyników pozwala na jasne i możliwie pełne przedstawienie przedmiotu badań.
Prasa, która jest wynikiem działań społeczności stanowiących mniejszości narodowe, odgrywa specyficzną rolę. Jest to związane z faktem, że taka społeczność ma charakter grupy oddzielonej (geograficzne lub państwowo—prawnie) od trzonu etnicznego, do którego należy. Konsekwencją owego oddzielenia bywa najczęściej podleganie procesom adaptacji do otoczenia i asymilacji ze społeczeństwem, w którym się znajduje. Stąd głównym zadaniem owej prasy staje się utrwalanie świadomości odrębności etnicznej, zaś jej tematyka skupia się wokół trzech zasadniczych punktów odniesienia, modyfikowanych oddziaływaniem cenzury:
· własnej grupy społecznej,
· kraju ojczystego, od którego jest oddzielona,
· kraju, w którym zamieszkuje23.
Analiza białoruskiej prasy chadeckiej potwierdza tę regułę.
W przeszłości badania nad prasą białoruską koncentrowały się wokół wydawnictw związanych z ruchem komunistycznym. Licznie powoływała się na nie w swoich publikacjach historyk białoruskiej lewicy rewolucyjnej A. Bergman24. W 1974 roku została wydana w Mińsku książka S. V. Hovina poświęcona wydawnictwom białoruskim ukazującym się na obszarze północno—wschodnich województw Polski w latach 1921—193925. Niestety, zgodnie z kierunkiem ówczesnych badań nad sytuacją Białorusi Zachodniej podczas „białopolskiej okupacji”, opracowano jedynie wydawnictwa tych organizacji białoruskich, które autor określił jako „rewolucyjno—demokratyczne” lub „narodowowyzwoleńcze”. Zaliczył do nich Białoruską Organizację Rewolucyjną, Białoruską Włościańskorobotniczą Gromadę, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, Białoruski Włościańskorobotniczy Klub Poselski „Zmahańnie” oraz Komunistyczną Partię Zachodniej Białorusi. Białoruska Chrześcijańska Demokracja oraz jej prasa nie zmieściły się w tym nurcie. Kontynuacją badań prasoznawczych, ale w poszerzonym zakresie — tak problemowym, jak i chronologicznym — była wydana w Mińsku w 1979 roku praca poświęcona historii białoruskiego dziennikarstwa26.
Prasa mniejszości narodowych w Drugiej Rzeczypospolitej stała się przedmiotem badań Andrzeja Paczkowskiego, stanowiąc część monumentalnej pracy p.t.: „Prasa polska w latach 1918—1939”27. W oparciu o oficjalne publikacje statystyczne autor m.in. dokonał zestawienia ilości tytułów, jakie ukazywały się w językach mniejszości narodowych na przestrzeni piętnastu lat:
Konsekwencją owych danych statystycznych były szacunkowe wyliczenia A. Paczkowskiego, z których wynikało, iż w latach trzydziestych na jedno wydawane czasopismo w języku danej mniejszości narodowej przypadało: 7,1 tys. Niemców, 24 tys. Żydów, 40 tys. Ukraińców i aż 130 tys. Białorusinów. W skali całego państwa średnia ta wynosiła 12,6 tys. osób. Jak widać dysproporcje były ogromne.
Charakterystyka prasy białoruskiej dopełniała ów skromny liczbowo obraz. A. Paczkowski podkreślał, że w okresie międzywojennym nie ukazywał się ani jeden dziennik białoruski, wydawnictwa publikowane od 2 do 4 razy w tygodniu były nieliczne i miały niskie nakłady. Głównym ośrodkiem wydawniczym było Wilno, efemerycznie zaś Grodno, Białystok, Warszawa, Nowogródek. Zastanawiają jednak przytoczone przez A. Paczkowskiego, jako przykładowe, takie tytuły prasowe jak: „Biełaruskaja Hazeta”, „Litaraturnaja Staronka” czy „Asva”28. Nie są to czasopisma reprezentatywne dla całej międzywojennej prasy białoruskiej. Stanowiły raczej jej margines i miały krótki żywot wydawniczy. Pojawiły się na przełomie 1933/34 roku. „Asva” i „Biełaruskaja Hazeta” były nieoficjalnymi organami KPZB i w niedługim czasie przestały się ukazywać, a „Litaraturnaja Staronka” miała zaledwie jedno wydanie. Za to w ogóle nie wzmiankowano o najdłużej wychodzącym tytule (20 lat), jakim była „Krynica”—„Biełaruskaja Krynica”. Dane statystyczne, na których oparł się A. Paczkowski, także budzą wątpliwości. Co prawda trudno byłoby Białorusinom równać się w zasięgu ruchu wydawniczego z pozostałymi mniejszościami narodowymi, to jednak według ustaleń innych autorów w samym tylko Wilnie, w stosunku do oficjalnych danych, legalnie wychodziło średnio o połowę więcej tytułów, by np. w 1927 roku osiągnąć liczbę 20, w 1930 —14, w 1932 — 18, w 1933 — 13, w 1934 i 1935 — 1529. Dodajmy jeszcze do tego prasę wydawaną legalnie w innych miastach, aby pojawiły się wątpliwości co do rzetelności sprawozdań i obiektywizmu statystyk administracji państwowej.
Bardzo dokładną kwerendę białoruskiego czasopiśmiennictwa ukazującego się w okresie międzywojennym, wykonał Jerzy Traczuk30, odnajdując także czasopisma białoruskie wydawane na emigracji: na Łotwie, Litwie, we Francji, Stanach Zjednoczonych, w Niemczech i Czechosłowacji.
Jeżeli chodzi o prasę białoruską wydawaną w granicach terytorialnych Drugiej Rzeczypospolitej z uwzględnieniem okresu kształtowania się granicy wschodniej (lata 1918—1921), Jerzy Traczuk wynotował 233 tytuły prasowe. Za białoruskie uznane zostały też czasopisma wielojęzyczne, o ile jednym z języków wydania był białoruski. Wykaz objął wydawnictwa wszystkich kierunków politycznych, począwszy od prawicowych aż po KPZB. Zdecydowana większość tytułów ukazywała się w Wilnie. Średnio okres edycji jednego tytułu wynosił 10 numerów, rzadkością były tytuły o kilkuletnim okresie wydawniczym. Profil tematyczny był zróżnicowany. Przeważały czasopisma społeczno—polityczne i publicystycznoliterackie. Sporo było gospodarczych i religijnych. Wśród pozostałych, mniej licznych, można wymienić młodzieżowe, artystyczne, humorystyczne, naukowe i dla dzieci.
Wśród 233 tytułów liczbowo dominują okazjonalne jednodniówki — głównie KPZB. Ponad 70 tytułów (ok. 30%) zostało wydanych przez komunizujące ugrupowania polityczne. Sporo było wydawnictw, które nie określiły przy tytułowej winiecie częstotliwości, z jaką miałyby się ukazywać, zapewne z góry przewidując trudności w regularnej edycji. Czasopisma wychodzące od dwóch do trzech razy w tygodniu, o profilu społeczno—politycznym, tylko pozornie dają wrażenie większej liczby. Tak naprawdę było ich niewiele, bowiem mnogość tytułów była efektem kolejnych wznowień prasy hromadowskiej. Wśród miesięczników często pojawiały się wydawnictwa religijne. Tygodniki i dwutygodniki stanowiły niewielką liczebnie część, ale dłużej trwały na rynku prasowym. Wydawnictwa o rzadszej od miesięcznej częstotliwości, z reguły o profilu kulturalnym lub naukowym, przedstawiały znikomy odsetek. Ilustruje to tabela 2 (na str. 15).
Jerzy Traczuk jest też autorem artykułu poświęconego organowi prasowemu Prawosławnego Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego — „Pravasłau˘naja Biełaruś” — który był wydawany w Polsce w latach 1927—192831. Jest to o tyle istotne, że Prawosławne Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne było ugrupowaniem politycznym wzorującym się na Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji i w wydawanym przez siebie cerkiewnospołeczno—politycznym dwutygodniku podnosiło podobne problemy, co „Biełaruskaja Krynica”.
Z najnowszych publikacji poświęconych białoruskiemu ruchowi wydawniczemu w latach międzywojennych należy odnotować pracę Jerzego Turonka, porządkującą wiedzę o autorach i wydawcach białoruskiego piśmiennictwa tego okresu32.
Cezurą czasową niniejszej pracy są lata niepodległego bytu państwowego Drugiej Rzeczypospolitej — okres od 1918 do 1939 roku. Ponieważ problematyka dotyczy ówczesnych północno—wschodnich ziem RP, dyskusyjną może wydawać się dolna cezura chronologiczna. Wszak tzw. Litwa Środkowa została włączona do Polski dopiero w marcu 1922 roku. Mając do wyboru kilka istotnych dat (1917 — pierwszy numer „Krynicy”, 1919 — pierwsze wydanie „Krynicy” w Wilnie, 1921 — traktat ryski, 1922 — Wileńszczyzna przyłączona po Polski) zdecydowano się ostatecznie na wyżej wymienioną cezurę, aby wyraźniej zaakcentować związek białoruskiego czasopisma z państwowością polską.
Trudności nastręczała decyzja wyboru budowy pracy. Zdecydowano się na konstrukcję chronologiczno—problemową.
W rozdziale pierwszym przedstawiono historyczny zarys formowania się białoruskigo narodu ze szczególnym zwróceniem uwagi na wyznaniowy kontekst owego procesu. Pominięcie tego problemu czyniłoby niezrozumiałą główną część pracy, bowiem postulaty wyrażane na łamach białoruskiej prasy chadeckiej wielokrotnie odwoływały się do argumentów historycznoreligijnych.
Rozdział drugi został poświecony kształtowaniu się białoruskiego ruchu chrześcijańsko—demokratycznego w okresie pierwszej wojny światowej i do zawarcia traktatu ryskiego w 1921 r. Przedstawiono w nim pierwsze lata wydawania „Krynicy”.
Rozdział trzeci obejmuje okres 1922—1925/26. Górna cezura chronologiczna jest tu o tyle istotna, że przełom lat 1925/26 wprowadzał istotne zmiany w sferze politycznej, kościelnej i wydawniczej, które rzutowały na kierunek dalszego rozwoju pisma.
Rozdział czwarty to krótki, ale ważny z punktu widzenia „Biełaruskaj Krynicy” okres lat 1926—1928/29. Decyzje podjęte wówczas przez władze kościelne omal nie doprowadziły do upadku periodyku.
Rozdział piąty pokazuje ewolucję poglądów zespołu redakcyjnego i czytelników „Biełaruskaj Krynicy” aż do zaprzestania wydawania pisma w 1937 r.
Przy pisaniu pracy, w celu przekazania alfabetem łacińskim wyrazów białoruskich zastosowano zasady pisowni opracowane przez Józefa Losika (Jazepa Losika), a w stosunku do rosyjskich, przyjęto zasadę stosowania transkrypcji bibliotecznej, polegającej na oddaniu w przybliżeniu brzmień rosyjskich w ramach polskiego systemu ortograficznego33.
1 Autorką przeważającej części opracowań na ten temat jest Aleksandra Bergman (patrz: Bibliografia).
2 J. Jurkiewicz, Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939, [w:] Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, pod red. W. Wrzesińskiego, t. VIII: Polska—Polacy—mniejszości narodowe, Wrocław—Warszawa—Kraków 1992, s. 234.
3 M. Waldenberg, Kwestie narodowe w Europie Środkowowschodniej. Dzieje. Idee, Warszawa 1992, s. 23.
4 A. Bełcikowska, Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa 1925, s. 610—619.
5 Krótki zarys zagadnienia białoruskiego, mps, Warszawa 1928, s. 353—367.
6 Por. A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich 1921—1939, [w:] Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, pod red. H. Zielińskiego, t. III, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1979.
7 A. Stankievič, Biełaruski chryścijanski ruch. (Histaryčny narys), Vilnia 1939.
8 D. Kuzniecowa, Biełorusskaja Christianskaja Demokratija. Iz istorii BChD, [w:] Politiczeskije partii w Polsze, Zapadnoj Biełorussii i Zapadnoj Ukrainie. Pod red. S. Skulskogo, Minsk 1935, s. 267—279.
9 Por.: A. N. Macko, Borba trudiaszczichsia Polszy i Zapadnoj Biełorussii protiw faszizma (1933—1939 gg.), Minsk 1963; Biełaruskaja sawieckaja encykłapedyja, t. II, Minsk 1970, s. 233; M. Staškievič, Niepazbiežnaje bankructwa (iz historyi palityčnaha krachu nacyjanalistyčnych partyj u Biełarusi 1917—1925), Minsk 1974; tegoż: Prigowor riewolucyi. Kruszenije antisowietskogo dwiżenija w Biełorussii 1917—1925, Minsk 1985.
10 W. A. Połujan, Rewolucionno—demokraticzeskoje dwiżenije w Zapadnoj Biełorussii (1927—1939 gg.), Minsk 1978, s. 42, 93—95, 267—273.
11 I. W. Połujan, Zapadnaja Biełorussija w pieriod ekonomiczeskogo krizisa 1929—1933 gg, Minsk 1991, s. 174—175.
12 Encykłapedyja Historyi Biełarusi (dalej: EHB), t. I, Minsk 1993; t. II, Minsk 1994; t. III, Minsk 1996; t. IV, Minsk 1997.
13 N. P. Vakar, Belorussia. The Making of a Nation, Cambridge, Mass. 1956, s. 129—130.
14 J. Holzer, Mozaika polityczna Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1974, s. 253—260, 551—562.
15 W. Jarmołkowicz, Białoruska Chrześcijańska Demokracja, „Więź”, 1986, nr 11—12, s. 162—183.
16 J. Tomaszewski, Białoruska Chrześcijańska Demokracja. Uwagi o kryteriach ocen [w:] Studia polsko—litewsko—białoruskie, pod red. J. Tomaszewskiego, E. Smułkowej, H. Majeckiego, Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego, nr 31, Warszawa 1988, s. 157—177.
17 K. Gomółka, Białorusini w II Rzeczypospolitej, „Zeszyty Naukowe Politechniki Gdańskiej. Ekonomia” nr 31, Gdańsk 1992.
18 Recenzja Eugeniusza Mironowicza, „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1994, nr 1, s.177.
19 M. Piela, Udział duchowieństwa w polskim życiu politycznym w latach 1914—1924, rozdz. Mniejszość litewska i białoruska, Lublin 1994, s. 311—331.
20 Cz. Strzeszewski, R. Bender, K. Turowski, Historia katolicyzmu społecznego w Polsce 1832—1939, Warszawa 1981, s. 473—474.
21 „Biełaruskaja Krynica”, 06.12.1936 r., nr 50.
22 A. Paczkowski, Prasa polonijna w latach 1870—1939, Warszawa 1977, s. 12—13.
23 Tamże, s. 13.
24 Por. A. Bergman, Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1984, s. 274.
25 S. V. Hovin, Druk Zachodniaj Biełarusi (1921—1939), Minsk 1974.
26 R. V. Bułacki, I. I. Sačanka, S. V. Hovin, Historyja biełaruskaj žurnalistyki, Minsk 1979.
27 A. Paczkowski, Prasa polska w latach 1918—1939, Warszawa 1980.
28 Tamże, s. 360.
29 M. Moroz, Z dziejów białoruskiej prasy chadeckiej: „Krynica”—„Biełaruskaja Krynica”, [w:] Kresy północno—wschodnie w Drugiej Rzeczypospolitej, Białystok 1993, s. 45.
30 J. Traczuk, Prasa białoruska w II Rzeczypospolitej (1918—1939) [w:] Studia Polonoslavica—Orientalia. Acta Litteraria, t. XIII, Warszawa 1992, s. 185—373. Omówienie także [w:] K. Gomółka, pr. cyt., s. 114—117.
31 J. Traczuk, „Prawasłau˘naja Biełaruś” jako organ Prawosławnego Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego [w:] Slavia Orientalis, t. XXXVIII, nr 3—4, rok 1989, s. 543—562.
32 J. Turonek, Książka białoruska w II Rzeczypospolitej 1921—1939, Warszawa 2000.
33 Zob. S. Jodłowski, W. Taszycki, Zasady pisowni polskiej i interpunkcji ze słownikiem ortograficznym, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk—Łódź 1985, s. 128—133.
Êí³æêà ïóáë³êóåööà íà ñàéöå ç
ëàñêàâàé çãîäû Áåëàðóñêàãà óñòàðû÷íàãà
Òàâàðûñòâà äû À¢òàðà
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
