җ ˲

Ͳ... | ... | ... | ... | ... | ...




Ͳ

[Allegro.pl - największy serwis aukcyjny w Polsce]
!!!
 

    Ͳò
    ó
    ˳
   
   
   
   
   
   

 ϲ
    Akcent
     
Białoruski

    RCHE
    Białoruskie
     Zeszyty
     Historyczne

   
   
   
     

   

     

    ó
     

   
    ͳ
    N
    Inform-
   
    Ͳ
    -KRAJ
    ͳ
   
    pARTisan

   
   
   
    Terra Alba
    Terra Historica
    Գ

   
   
    Czasopis

 



    Ͳ SETPro://DTP=Designing+Typesetting+Programming/ - Belarusan Newspaper in Free World  Belarus-NATO    www.bialorus.pl BrestOnline i  NGO ii      ArfaBel      볳 ˳  ZBM

 

 
Zapomniane dziedzictwo, o. Grzegorz Sosna, m. Antonina Troc-Sosna

DOWSPUDA
(św. Jana Chrzciciela)

Wielcy książęta litewscy rozdawali puszczańskie łąki, barcie i dawali prawo na założenie własnych barci, czyli tzw. wchody sianożętne i bartne. Nad Dowspudą miał leziwa (barcie, około 60 sztuk) Iwaniec Chodicz ze wspólnikami, dwa leziwa posiadał też Opanas Chwalewicz.

Przed 1505 rokiem grodnianin Iwan Demianowicz i Jury Hamsowicz sprzedali ziemię bartną za Szczebrą po obu stronach Dowspudy dworzaninowi Makarowi Iwanowiczowi z Rogożna nad Biebrzą. Największą jej ilość zgromadzili w swym posiadaniu Wołłowiczowie. Wchody te użytkowali ich poddani z różnych dóbr. W nieznanym czasie w ręce Wołłowiczów przeszły jeziora Dowspuda (dziś Rospuda) przy Necku, Jałowo koło Kurjanek i inne1.

Zygmunt I przywilejem wystawionym w Mielniku 9 lipca 1513 r. nadał jedną milę kwadratową w Puszczy Grodzieńskiej między granicą krzyżacką a rzeką Dowspudą Bohdanowi Hrynkowiczowi Wołłowiczowi, koniuszemu grodzieńskiemu, pozwalając mu ludzi osadzić i wybudować dwór2.

Bogdan Wołłowicz z Bali posiadał już za puszczą dobra Lipsk i stamtąd sprowadzał osadników. W 1516 r. Wołłowicz otrzymał od króla kawałek wschodniego brzegu rzeki Dowspudy w Krasnym Borze i pozwolenie na budowę jazu, utworzenie stawu młyńskiego i wybudowanie młyna (dziś uroczysko Młynisko) nad Rospudą3.

W 1514 r. król Zygmunt I nadał pas przygraniczny na północ od dóbr Dowspuda Wołłowiczów braciom Mikołajowi i Stanisławowi Raczkom4. Na pasie osadniczym długości mili i szerokości 1,5 mili po podziale i kolonizacji założyli oni dwa dobra Dowspuda. Dowspuda Stanisława Raczkowicza przyjęła nazwę Raczki, a Mikołaja Raczkowicza Bakałarzewo. Dalej na nadanie północ dostali Szambelewo5, tworząc wsie Dowspuda i Szembelewo (dziś Filipów)6.

Zygmunt I przywilejem danym19 grudnia 1522 r. w Brześciu jeszcze raz potwierdził nadania puszczy nad rzeką Dowspudą i brzegu Krasnego na Dowspudzie Bogdanowi Wołłowiczowi i przytoczył opis graniczny.

Następny list króla z Wilna 29 października 1529 r. zezwolił Wołłowiczowi na przerób drzewa z puszczy. Przystąpił on do kolonizacji puszczy. Dla siebie wybudował dwór Dowspuda, jako najstarszą miejscowość na granicy krzyżackiej, oraz wsie. Obok dworu wzniesiono cerkiew pierwszą na ziemiach jaćwieskich, kościoła katolickiego nie założono. Jej pop Borys wspomniany w 1541 r.7

6 czerwca 1541 r. Eustachy Wołłowicz wniósł do księgi sądowej skargę. Czytamy w niej, że pan Kasper Kuncewicz wraz ze swoimi ludźmi najechał na majątek Dowspuda i zagarnął wszystko, co zostało po śmierci brata Jana Wołłowicza, a także pobił jego ludzi. ... A minuluju seradu, perad svjatami, znoku pryechali Daspudskae najmit taho ż pana Kaspara Jakub i jahonyja pamahatyja dy njavedama z ćyjho zahadu da smerci pabili naśaha tamaśnjaha namesnika Mikalajca i mnohich inśych ljudzej. Pravaslanaha ajca Barysa jany taksama mocna zbili. Ad rana ion narad ci aćunjae8...

Patronem cerkwi był św. Jan Chrzciciel. Zapewne z tą cerkwią i prawosławnym Jordanem łączy się uroczysko Święte Miejsce z licznymi krzyżami nad rzeką Rospudą koło jeziora Jałowo9.

Z mostu jest rozległy widok na drugą stronę rzeki, widoczne są krzyże drewniane i kamienne z resztkami związanych na nich płóciennych ręczników. W środku stoi oszalowana wysoka kapliczka z 1990 r., obok niej duży drewniany świątek, pozostawiony przez ludowego artystę, uczestnika plenum Sceny Ludowej ZMW w Przewięzi w 1987 r. Kapliczka zasłania krzyż zbity z bali drewnianych, w kilku miejscach nadpalony, z wbitymi pomiędzy spękania drobnymi monetami10.

Na krzyżu znajduje się informacja, że został on wzniesiony przez Jadźwingów, którzy przyjęli chrzest. XIX-wieczni historycy uważają, że w tym miejscu kultywowany był pogański zwyczaj w dniu 24 czerwca zbierała się tu okoliczna ludność, modliła się i spożywała rytualny posiłek, obmywając się w pobliskiej rzeczułce Jałówce. Pod krzyżem składano ofiary. Etnografowie wyjaśniają, że obrzędy są charakterystyczne dla prawosławnego święta Jordanu11.

Autorzy wspomnianego Przewodnika twierdzą, że jest to miejsce dawnego cmentarza i cerkiewki wystawionej przez Bohdana Hrynkowicza Wołłowicza tuż po przyjęciu nadania, to jest około 1514 roku (wspomnianej po raz pierwszy w dokumentach w 1541 r.). ... Ludność okoliczna w toku przejść historycznych i migracji wymieszała się, spolonizowała, prawosławie ustąpiło katolicyzmowi, ale zwyczaj obchodzenia [św. Jana Chrzciciela] dawnego odpustu pozostał 12.

W okolicy jest wiele miejscowości związanych z imieniem Jan Janówka (rzeka i wieś), Jośki, Iwanówek co świadczy, że patron cerkwi nie był wybrany przypadkowo.

Z 1569 r. zachował się wykaz wołłowiczowskich sianożęci i barci. Trzymali je poddani z Bali Mackowicze i Oniskowicze. Dobra swe Wołłowiczowie gromadzili dzięki nadaniom i zakupom od połowy XV do XVI w., zwłaszcza za Ostafiego Wołłowicza. Liczne wchody Wołłowiczów stanowiły wielką przeszkodę w gospodarce puszczy. Zygmunt August proponował zamianę ich na kilka wsi we włości grodzieńskiej, jednak do zamiany nie doszło.

Na wymienionych wyżej terenach wzdłuż granicy krzyżackiej osiadła ludność spod Grodna, z Rajgrodu i Prus. Za czasów Bony toczyły się spory o granicę dóbr Wołłowiczów. Po wyjeździe Bony, Zygmunt August przywilejem z Wilna z 20 lipca 1561 r. dał Wołłowiczom wsie Janówkę Pruską i Nową Wolę.

Ludność ruska osiedliła się we wsiach nad Dowspudą we włości szembelewskiej i wsiach leśnictw perstuńskiego i przełomskiego. Główną wsią ruską w tych dobrach była Sucha Wieś, nazywana też Ruskim Siołem (1608 r.). Od imion ruskich pochodzą nazwy wsi: Chodorki13, Rynki, Kurjanki, Choćki, Wasilówka, Szafranki, Iwaniszki, Budźki, Łaniewicze. Wsie te zamieszkiwała ludność ruska, a dalej na północ ludność polska. Ludność ruska pochodziła z okolic Grodna, została tu przeniesiona przez właścicieli dóbr i urzędników królewskich. Dobra podlaskie Wołłowiczów obsługiwały dwie parafie: Dowspuda (włość szembelewską i wsie leśnictwa perstuńskiego) i Bala14.

Jak widać z powyższego dobra Wołłowiczów tworzyły rozległą parafię prawosławną, która po śmierci Ostafiego Wołowicza (zm. 1587) została szybko spolonizowana i uległa latynizacji.

Po śmierci Wołłowicza dobra odziedziczyła jedyna córka Regina, żona Stefana Bonera, kasztelana krakowskiego. Po jej śmierci dobra zostały podzielone pomiędzy krewnych. Dobra dowspudzkie otrzymali synowie Hrehora Wołłowicza: Roman starosta rohaczewski i Piotr cześnik litewski.

Następnie właścicielką Dowspudy była Fileja córka Iwana Wołowicza, żona Wawrzyńca Rudominy Dusiatyckiego, a następnie Franciszka Kossakowskiego. To oni wyposażyli kościół w Janówce w 3 włóki na folwark i 3 włóki z chłopami oraz różne daniny z dworów w Dowspudzie i Janówce.

Eustachy Wołłowicz był biskupem wileńskim i za jego zgodą fundowano w okolicznych dobrach kościoły. Cerkiew nie miała swoich kolatorów. Unia także przyczyniła się do zniknięcia obrządku wschodniego na granicy z Prusami.

Dobra dowspudzkie w 1639 r. przeszły w ręce Paców, w których dotrwały do 1831 r.15 Według akt grodzieńskich dobra Dowspuda i Mazurki (dawna Janówka) w 1711 r. spustoszyła zaraza. W szesnastu wsiach pozostali przy życiu mieszkańcy 52 domów, wymarło 851 mieszkańców ze 187 domów. Jest to obraz strasznego zniszczenia większości wsi. W czasie zarazy zmarł również pleban janowski16.

Wsie opustoszałe podczas zarazy zasiedlono w ciągu pierwszej połowy XVIII w. Józef Pac i jego brat Piotr Pac osadzali tam przybyszów z innych rejonów puszczy perstuńskiej, przede wszystkim ludność polską z pewną domieszką ruskiej. Kolonizacja stanowiła ważny etap zaludnienia północnej granicy. W Dowspudzie wzniesiono okazały pałac. Być może z nim wiąże się znane powiedzenie: wart pałac Paca a Pac pałaca. O wzniesieniu świątyni obrządku wschodniego nie było już mowy.

W drugiej połowie XIX wieku Dowspudę wraz z folwarkiem otrzymał jako majorat Sergiusz Karcew, prezes Łomżyńskiej Komisji do Spraw Włościańskich. Jego żona Zofia była inicjatorką budowy cerkwi w Raczkach17.

Wspomniane Święte Miejsce jest tylko śladem po obrządku wschodnim. Potomkowie starych osadników z czasem spolszczyli się i zasilili Kościół katolicki.

Autorzy Przewodnika po ziemi Augustowskiej odnotowali: ... jednak Święte Miejsce otacza nadal nastrój tajemniczości i niezwykłości.

Literatura: J. Wiśniewski, Dobra dowspudzkie Raczkowiczów, Rocznik Białostocki 1963, t. 4, s. 447458; J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965; J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967; J. Maroszek, Pogranicze Litwy i Korony w planach Zygmunta Augusta. Z historii dziejów realizacji myśli monarszej między Niemnem a Narwią. Białystok 2000.

 


1 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967, s. 61.

2 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965, s. 88.

3 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967, s. 95; Dziś nie ma tam żadnych osad. Stał w tamtym miejscu od 1516 r. aż po koniec XIX stulecia duży młyn wodny, początkowo należący do Wołłowiczów, potem do Paców. Jeszcze niedawno, bo w latach siedemdziesiątych, stała tam gajówka Topiłówka. W. Batura, Szlakami Południowej Suwalszczyzny, Suwałki 1999, s. 93.

4 Wnukowie Jakuba Raczki po jego dwóch synach, Jundzille i Michnie, bracia stryjeczni Mikołaj Jundziłłowicz, kuchmistrz wielkiej księżny Heleny, oraz Mikołaj i Stanisław Michnowicze uzyskali 2 lipca 1500 r. od w. ks. Aleksandra Jagiellończyka potwierdzenie nadania jezior i ziem w powiecie grodzieńskim nad Dowspudą (obecnie Rospuda), które dziad ich Raczko otrzymał od w.ks. Zygmunta Kiejstutowicza. Dwaj wnukowie Raczki, Mikołaj Michniewicz Raczkowicz i Jan Jundziłłowicz byli w początkach XVI w. właścicielami dwóch imienii, to jest majątków ziemskich Białegostoku i Dojlid. T. Wasilewski, Białystok w XVIXVII w., [w:] Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku, Białystok 1968, t. 1, s. 108.

5 Fotian Szembel, dworzanin królewski, z bracmi Artimem, Bohdanem, Romanem, Ofanasem i Zankiem, w zamian za utraconą na rzecz w. ks. moskiewskiego ojcowiznę dostali w 1513 r. przy granicy pruskiej pas puszczy długości 2 mil i szerokości 1 mili, tworząc dobra szembelewskie. J. Wiśniewski, Dobra dowspudzkie Raczkowiczów, Rocznik Białostocki 1963, t. 4, s. 453.

6 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965, s. 93.

7 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim od XV do połowy XVII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny, Białystok 1965, s. 89.

8 I. Saverćanka, Astafej Valović (historyka-bijahrafićny narys), Minsk 1992, s. 6; Zob. Akty Vilenskjie, Vilna, t. 17, s. 331.

9 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim od XV do końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967 s. 95, przypis.; W publikacji Pamięć Fundatora odnotowane zostało: W 1513 roku Wołłowiczowie otrzymali od króla Zygmunta I nadanie nad rzeką Rospudą. Bohdan Wołłowicz wybudował sobie dwór Dowspudę, obok którego wzniósł cerkiew. Zapewne jej pozostałością jest uroczysko Święte Miejsce w Puszczy Augustowskiej, z licznymi krzyżami nad rzeką Rospudą koło jeziora Jałowo. Święte Miejsce koło Augustowa, [w:] Pamięć fundatora. Świątynie mauzolea w krajobrazie kulturowym Podlasia, oprac. zbiorowe, Prace BTN nr 39, Białystok 1998, s. 7.

10 Baturowie Irena i Wojciech, Przewodnik dla turysty i wczasowicza po Ziemi Agustowskiej, Suwałki 1997, s. 142.

11 Tamże, s. 142.

12 Tamże, s. 144.

13 Zdaniem autora Przewodnika wieś ... powstała jeszcze w XVI w. a nazwę nosi od imienia Chodor czyli Teodor, gdyż początkowo zamieszkiwała ją ludność ruska. W. Batura, Szlakami Południowej Suwalszczyzny, Suwałki 1999, s. 93.

14 A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XV i XVII wieku, Białystok 1991, s. 77.

15 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim ... dz. cyt., s. 135, 136.

16 J. Wiśniewski, Dzieje osadnictwa w pow. augustowskim ... dz. cyt., s. 208.

17 L. Postołowicz, J. Szumski, Dziennik podróży Konrada Prószyńskiego po Grodzieńszczyźnie, Podlasiu i Suwalszczyźnie w latach 18941895, Studia Podlaskie t. 3 (1991), s. 186, przypis.


 



   Dzied Talasz

- Ͳ
kamunikat@poczta.onet.pl
-