|
 Orla
na Podlasiu
Cerkiew, miasto i okolica
Część I
Rozdział II
Od Bohawitynowicza do Radziwiłła
Bohusz Bohawitynowicz bardzo
energicznie przystąpił do zagospodarowywania swych nowych majętności.
Pierwszym etapem było rozgraniczenie starostwa bielskiego od dóbr królewskich.
W tym też celu król Zygmut Stary polecił leśniczemu
podlaskiemu Andrzejowi Borysewiczowi Łozce oddzielić dobra Koszele i Topczykały
od Puszczy Białowieskiej. Leśniczy na polecenie Albrechta Gasztołda,
starosty bielskiego, przyłączył do majętności
Bohawitynowicza część puszczy, rozciągającej się od
Krywiatyckich Bohusza Bohawitynowicza sianożęci prosto przez las do
Kimbarowa młyna[1]. Wspomniany w spisanym w języku
starobiałoruskim dokumencie młyn Waśki Kimbara znajdował się
na rzece Orlej w okolicach obecnej wsi Reduty. Nie był to zapewne
jedyny młyn w miejscowych dobrach.
Oprócz granic wschodnich
Bohawitynowicz dążył do uregulowania pozostałych krańców
swych włości. W 1522 r. odkupił od młynarzy Chwiedora,
Wasila i Chodki Hredelów ziemię Wereżyńską w Boboczkowie
polu, położoną przy rzece Białej[2]. Dzięki temu
powstała wieś Kuszki (Koszki). Grunta te przez kilkadziesiąt następnych
lat były kością niezgody między Bohawitynowiczem i jego
córką Hanną a urzędnikami królewskimi, którzy
administrowali sąsiednią wsią Hredele (Gredele). W sprawie
zatargów interweniował sam Zygmunt I. W listach skierowanych w latach
1523-1528 do Gasztołda zalecił, aby powstrzymał swych urzędników
od napadów na Topczykały i inne majętności Bohusza
oraz zwrócił mu ziemie Laszkowszczyzna i Ryłowszczyzna,
graniczące z królewskimi Dubiczami. Bohawitynowiczowi nie dawał
spokoju sąsiad z północy, Jan Jakubowicz Szczytowski, który
w 1522 r. również spierał się z Bohuszem o grunta.
Aby rozwikłać kwestie
sporne, w 1535 r. z inicjatywy Bohawitynowicza powołano komisję
rozgraniczającą. Przewodniczył jej kniaź Siemion Odyncewicz,
horodniczy grodzieński, członkami zaś była elita bielskich
urzędników[3]. Nakreślone wówczas granice między
gruntami koszelowskimi a miejską wsią Spiczki zostały
dodatkowo uprawomocnione w Lustracji pomiary włócznej,
sporządzonej w 1563 r. przez S. Dybowskiego. Na akt lustracji powoływali
się jeszcze w 1843 r. mieszkańcy Spiczek w sporze granicznym
z włością orlańską[4].
Uregulowanie granic dóbr
sprzyjało należytemu ich zagospodarowaniu. Nowi osadnicy, pochodzący
najprawdopodobniej z okolic Kamieńca Litewskiego, gdzie Bohawitynowicz
był namiestnikiem, zasiedlali stare osady: Werweczki, Koszele, Topczykały,
Wólkę oraz zakładali nowe: Krywiatycze, Toporki czy Nowosiółki-Mikłaszewo.
Na prawym skraju doliny Orlej
formowało się tymczasem centrum administracyjne włości oraz
miasteczko, którego nazwę zapożyczono od rzeki. Zalążka
układu przestrzennego Orli należy doszukiwać się nieopodal
przeprawy przez rzekę, w miejscu gdzie na przełomie XVI i XVII
wieku powstało radziwiłłowskie założenie
zamkowo-dworskie. Skromny dwór istniał już w czasach
Michajła Bohusza Bohawitynowicza. Wspomina o nim testament z 1529
r., sporządzony w pięknym języku starobiałoruskim. W dokumencie
pobożny Michajło, przekazując dobra orlańskie córce
Hannie, poleca duszu swoju Hospodu Bohu Wsiedierżytielu i Preczystoj
Jeho Bohomatiery i św. Ioanu Bohosłowu i św. Czudotworcu
Mikole i św. Archanhiełu Michaiłu i wsiem swiatym[5].
Powyższy tekst dostarcza pośredniej
informacji o istnieniu w owym czasie w Orli cerkwi prawosławnej.
Bohusz okazuje szczególną cześć św. Janowi
Teologowi, który, jak wiemy z późniejszych źródeł,
był patronem cerkwi zamkowej. Testament wzmiankuje również o św. Michale,
patronie niebiańskim Bohawitynowicza. Możliwe że ma to związek
z późniejszym kultem św. Michała, uwiecznionym w końcu
XVIII w. w wezwaniu nowej cerkwi orlańskiej.
Michajło Bohusz
Bohawitynowicz zmarł w 1536 r. Zgodnie z ostatnią wolą
pochowano go w Ławrze Kijowo-Pieczerskiej.
Dobra orlańskie, podobnie
jak siemiatyckie, zgodnie z testamentem właściciela stały się
własnością jego córki Hanny. W 1538 r. Hanna
Bohawitynowiczówna wyszła za mąż za Stanisława Tęczyńskiego,
starostę bełskiego, wnosząc mu dobra orlańskie w posagu.
Na nic się zdały protesty włodarzy Wielkiego Księstwa
Litewskiego, przeciwnych zajmowaniu dóbr ziemskich w Księstwie
przez koroniarzy. Ich obawy okazały się słuszne. Tęczyński,
umacniając swą pozycję na Podlasiu, uzyskał w 1546 r.
od Zygmunta I przywilej, na mocy którego dobra orlańskie i siemiatyckie
zostały wyjęte na zawsze spod praw sądownictwa i wszelkiey
iurysdykcji Wielkiego Księstwa Litewskiego[6].
Niebawem jednakże dobra orlańskie
odnowiły swoje ścisłe związki z Wielkim Księstwem
Litewskim. W 1558 r., po ślubie Katarzyny, córki Stanisława
i Hanny Tęczyńskich z Jurijem Jurijewiczem Olelkowiczem,
Orla przeszła we władanie książąt słuckich. Jurij
Olelkowicz, herbu Pogoń, będący w linii prostej potomkiem
księcia kijowskiego Włodzimierza (syna wielkiego księcia Olgierda),
był jednym z najbardziej oświeconych ludzi swej epoki. Otrzymał
doskonałe wychowanie u znanego polskiego pedagoga Erazma Gliznera, które
potem wykorzystał przy kształtowaniu oblicza kulturowego swoich największych
dóbr. Słuck stał się za jego czasów ważnym ośrodkiem
prawosławnej myśli teologicznej. Mieszczanie udawali się na nauki
do najlepszych akademii europejskich. Zachowały się informacje o tym,
że sam książę Jurij kunsztownie przepisał Ewangelię[7].
Kulturalno-oświatowy postęp w dobrach słuckich szedł w parze
z prosperitą materialną. Wymownie o tym świadczą
informacje zaczerpnięte z Rejestru poborowego dóbr orlańskich[8].
We wchodzących w skład włości wsiach Koszele, Werweczki,
Topczykały, Kłużki (Koszki), Szernie, Krywawola (Krywiatycze),
Toporowo (Toporki) i Rudołty (Reduty) było 5 młynów
i 13 karczem. Areał gruntów obejmował 180 włók
ziemi, z której największe połacie były skupione w
Koszelach — 31 włók, Topczykałach — 38,5 oraz Werweczkach,
Koszkach i Toporkach — po ok. 25 włók. Rejestr nie
wspomina o Orli, która była wówczas rezydencją
otoczoną niewielką osadą i cerkwią przy niej.
W czasach książąt
słuckich w dalszym ciągu toczyły się spory graniczne
Orli ze starostwem bielskim. Lustrator królewski opisujący w 1576 r.
Gredele zanotował, że słuckie książę i przylegli
ziemianie, jako Jeszman (z Lewek) i insi grunta im odejmują[9].
W 1578 r. na łożu
śmierci książę Jurij przekazał w testamencie dobra
orlańskie żonie Katarzynie. Ta zaś zacna kobieta w 1585 r.,
wychodząc powtórnie za mąż za owdowiałego Krzysztofa
Radziwiłła-Pioruna wniosła włość orlańską
w domeny Radziwiłłów z linii birżańskiej. W ich
władaniu Orla pozostawała przez prawie trzy wieki.
1 Nacyjanalny histaryczny archiu Biełarusi (dalej: NHAB), Rejestr dokumentow ściągających się do granic majętności Orli, f. 694, op 4, nr 1470, k. 7. Oryginalne dokumenty pisane były w języku starobiałoruskim.
2 Tamże.
3 Tamże.
4 NHAB, f. 694, op. 4, nr 1470, k. 1-6.
5 Akta Jugo-Zapadnoj Rossii, S.-Pietierburg 1865, t. I, s. 75-77; J. Jaroszewicz, „Ateneum”, Wilno 1847, z. 3, ss. 5-21.
6 M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska, Warszawa 1886, t. 3, s. 1309.
7 E. Rabczonak, Alelkawiczy i Słuck, „Biełaruski Histaryczny Czasopis”, nr 1, 1996 r., ss. 56-63.
8 A. Jabłonowski, Podlasie, t. 6, cz. 2, s. 182.
9 LWP, 1576, s. 43
|
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
