БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ— БІБЛІЯТЭКА

КАМУНІКАТ... | Часопісы... | Партнэры... | Выдавецкія сэрыі... |  Аўтары...

 
Падпішыся на абнаўленьні КАМУНІКАТУ

Польскі аўкцыён  

Заходзь!!!  

    КНІГІ
  •  Гісторыя
  •  Літаратура
  •  Пераклады
  •  Мова
  •  Крытыка
  •  Рэлігія
  •  Палітыка
  •  Грамадзтва

 ЧАСОПІСЫ
  •  Абажур
  •  Akcent
     Białoruski
  •  Annus
      Albaruthenicus
  •  АRCHE
  •  Асамблея
  •  Białoruskie
     Zeszyty
     Historyczne
  •  БГА
  •  Беларус
  •  Белорусский
     Сборник
  •  Бельскі
     Гостінэць
  •  Гістарычны
     Альманах
  •  Год Беларускі
  •  Дзеяслоў
  •  Druvis
  •  Запісы БІНіМ
  •  Зямля N
  •  Inform-Банк
  •  Калосьсе
  •  КАМУНІКАТ
  •  КРАЙ-KRAJ
  •  Ніва
  •  Палітычная
        сфера
  •  Паміж
  •  pARTisan
  •  Правінцыя
  •  Рэзыстанс
  •  Спадчына
  •  Тэрмапілы
  •  Terra Alba
  •  Terra Historica
  •  Філяматы
  •  Фрагмэнты
  •  Шуфляда
  •  Czasopis

Нашыя сябры

Orla na Podlasiu
Cerkiew, miasto i okolica

Część I

Rozdział III

Orla staje się miastem

Dla po­tęż­nej bir­żań­skiej li­nii Ra­dzi­wił­łów, niek­wes­tio­no­wa­nych ma­te­rial­nych i po­li­tycz­nych li­de­rów w Wiel­kim Księ­stwie Li­tew­skim prze­ję­cie dóbr or­lań­skich w Ko­ro­nie mia­ło du­że zna­cze­nie stra­te­gicz­ne. Ja­ko dy­sy­den­ci (by­li wyz­naw­ca­mi kal­wi­niz­mu) mog­li swo­bod­niej pro­wa­dzić swo­ją po­li­ty­kę spo­łecz­no-re­li­gij­ną. Or­la by­ła bo­wiem dob­rym pun­k­tem tran­zy­to­wym na szla­ku z Lit­wy do War­sza­wy, a da­lej do Ma­ło­pol­ski. Krzysz­tof I Ra­dzi­wiłł, a szcze­gól­nie zaś je­go syn Krzysz­tof II, mie­li na­dzie­ję na stwo­rze­nie z Or­li pro­mie­niu­ją­ce­go na oko­licz­ne ob­sza­ry oś­rod­ka pro­tes­tan­tyz­mu. His­to­ria po­ka­za­ła, że Ra­dzi­wił­ło­wie swój za­miar osiąg­nę­li.

Or­la Krzysz­to­fa II Ra­dzi­wił­ła na prze­ło­mie XVI i XVII wie­ku by­ła nie­wiel­ką osa­dą. Wed­ług in­wen­ta­rza z lat 1616-1617 by­ły tu 93 do­my[1]. Aby uczy­nić z Or­li at­rak­cyj­ną dla osad­ni­ków miej­s­co­wość, Krzysz­tof Ra­dzi­wiłł w 1618 r. na­dał przy­wi­lej, w któ­rym zez­wo­lił lu­dziom wszel­kie­go sta­nu tak chrześ­ci­ja­nom wszel­kie­go na­bo­żę­stwa ia­ko i Ży­dom kup­com, rze­mieś­l­ni­kom, kra­ma­rzom, szyn­ka­rzom i ja­ką­kol­wiek pot­s­ci­we­go Po­wo­ła­nia y Kon­dy­cyi oso­bom fun­do­wać się i bu­do­wać[2].

Przy­wi­lej po­wo­ły­wał do ży­cia ra­dę miej­ską, zło­żo­ną z wój­ta (bur­mis­t­rza) oraz sześ­ciu ław­ni­ków i pi­sa­rza. Ra­da dzia­ła­ła pod ku­ra­te­lą mia­no­wa­ne­go przez księ­cia ad­mi­nis­t­ra­to­ra dóbr. Roz­wo­jo­wi gos­po­dar­cze­mu mias­ta mia­ły sprzy­jać śro­do­we tar­gi, od­by­wa­ją­ce się na ryn­ku przy ra­tu­szu miej­skim oraz tra­dy­cyj­ne jar­mar­ki w dniu pra­wos­ław­ne­go świę­ta św. Sy­me­o­na Słup­ni­ka (w ak­cie naz­wa­ny Świę­tym Sie­mio­nem), pat­ro­na or­lań­skiej cer­k­wi pa­ra­fial­nej.

Miesz­cza­nie na dzie­sięć lat by­li zwol­nie­ni od pła­ce­nia po­dat­ków za pro­wa­dze­nie kar­czem oraz op­łat za pla­ce, og­ro­dy i grun­ta up­raw­ne. Je­den z pun­k­tów przy­wi­le­ju do­ty­czył tak­że spraw po­rząd­ko­wo-bu­dow­la­nych oraz bez­pie­czeń­stwa po­ża­ro­we­go. Aby pod­k­reś­lić miej­ski cha­rak­ter Or­li i us­p­raw­nić han­del, Ra­dzi­wiłł na­ka­zał zbu­do­wać miesz­cza­nom Ra­tusz w po­rząd­ku Ryn­ku swo­im sum­p­tem[3].

Wy­da­ny przez Krzysz­to­fa Ra­dzi­wił­ła przy­wi­lej nie był jesz­cze na­da­niem peł­ni praw miej­skich. Jak zaz­na­czył w ak­cie sam mag­nat: Gdy zo­ba­czę, że się zbie­rać na Fun­da­cyą y w dob­rym Rzą­dzie pom­na­żać bę­dą, te­dy owych (miesz­kań­ców Or­li) wiecz­ne­mi Wol­noś­ci Pra­wem Mag­de­bur­skim wed­ług przyk­ła­du miast J.K.Mci przy­leg­łych ob­da­ro­wać zech­cę.

Nied­łu­go przysz­ło or­la­nom cie­szyć się z pos­ta­no­wień przy­wi­le­ju. Po­żar z po­cząt­ku lat 30. XVII wie­ku, nisz­cząc dosz­częt­nie mias­tecz­ko, stra­wił rów­nież sam do­ku­ment. Do­pie­ro w 1634 r. miesz­cza­nie zwró­ci­li się z proś­bą do Krzysz­to­fa Ra­dzi­wił­ła, wo­je­wo­dy wi­leń­skie­go i het­ma­na Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go o pot­wier­dze­nie przy­wi­le­ju z 1618 r. Nie­ba­wem tak się też sta­ło[4].

Po­bu­dze­ni od­no­wie­niem przy­wi­le­ju miesz­cza­nie dość szyb­ko od­bu­do­wa­li mias­to z po­pio­łów. Wed­ług Lus­t­rac­ji z 1635 r. Or­la li­czy­ła już 143 do­my i ok. 900 miesz­kań­ców[5]. Du­żo jesz­cze by­ło do zro­bie­nia. W 1640 r. Or­la mia­ła 388 pla­ców, z cze­go bli­sko po­ło­wa by­ła nie­za­gos­po­da­ro­wa­na. Obo­wiąz­ki bur­mis­t­rza peł­nił wów­czas sła­wet­ny Wa­sko Cho­ty­no­wicz[6].

Nie­za­leż­nie od mias­ta pros­pe­ro­wał dwór or­lań­ski. Zap­ro­jek­to­wa­ny w po­cząt­kach XVII wie­ku, w cią­gu kil­ku dzie­się­cio­le­ci stał się ob­szer­nym i oka­za­łym kom­p­lek­sem bu­dyn­ków dwor­skich i fol­war­cz­nych, oto­czo­nych sta­wa­mi, sa­da­mi i og­ro­dem wło­skim.

Ko­lej­ne in­wen­ta­rze dóbr or­lań­skich uka­zu­ją nam roz­wój dwo­ru. Naj­bar­dziej in­te­re­su­ją­ca by­ła część dwor­ska, po­ło­żo­na na pra­wo od wlo­tu do Or­li goś­ciń­ca biel­skie­go. Na po­dzie­lo­nym na czte­ry kwa­te­ry ol­b­rzy­mim pla­cu og­ro­dzo­nym dy­lo­wa­niem znaj­do­wa­ły się m.in. staj­nia, wo­zow­nia, dom wiel­ki gli­ną le­pio­ny, dom urzęd­ni­czy, kuch­nia nad sta­wem i bro­war. Nad wszystkim górowała ka­mie­ni­ca z bo­ga­tym wy­po­sa­że­niem wnętrz: re­ne­san­so­wy­mi meb­la­mi oraz kaf­lo­wy­mi zdo­bio­ny­mi pie­ca­mi. Na ścia­nach wi­sia­ła cen­na ga­le­ria ob­ra­zów, m.in. por­t­re­ty kró­lów i przed­s­ta­wi­cie­li ro­du Ra­dzi­wił­łów. Zew­nęt­rz­ną for­mę ka­mie­ni­cy uwy­dat­nia­ły czte­ry ro­go­we wie­życz­ki i ko­pu­ła na środ­ku[7]. Umiej­s­co­wio­na na nad­rzecz­nym wznie­sie­niu ka­mie­ni­ca do­sko­na­le pre­zen­to­wa­ła się ze stro­ny goś­ciń­ca biel­skie­go.

Nie­o­po­dal ka­mie­ni­cy roz­cią­gał się sad, w któ­rym wznie­sio­no łaź­nię. W cen­t­rum pla­cu dwor­skie­go, przy sta­rych lipach, czas od­mie­rzał ze­gar sło­necz­ny[8]. Goś­ci­niec od­dzie­lał dwór od og­ro­du wło­skie­go oraz fol­war­ku. W og­ro­dzie, któ­ry ota­cza­ło dy­lo­wa­nie z czte­re­ma basz­ta­mi na ro­gach, ros­ły drze­wa owo­co­we roz­ma­i­te i zio­ła roz­ne, był też dom og­rod­ni­ka i dwie sa­dzaw­ki[9].

Za par­ka­nem roz­cią­gał się fol­wark. Tu uwa­gę zwra­ca­ła pię­cio­drzwio­wa sto­do­ła, spich­lerz, ser­nik, wo­zow­nia oraz dom gos­po­dar­ski. Tu rów­nież sta­ła obo­ra, w któ­rej w 1635 r. ho­do­wa­no 24 sztu­ki byd­ła, 30 sztuk trzo­dy chlew­nej oraz 32 gę­si. Op­rócz fol­war­ku or­lań­skie­go ho­dow­lą zajmowały się fol­war­ki w Mik­ła­szew­sz­czyź­nie (Mikłaszach) (m.in. 83 ow­ce) i Pasz­kow­sz­czyź­nie (m.in. 33 świnie i 34 sztu­ki byd­ła)[10].

Na pot­rze­by dwo­ru i włoś­ci pra­co­wa­ło kil­ka mły­nów. W 1655 r. by­ło ich pięć. No­wy młyn nie­o­po­dal or­lań­skie­go dwo­ru był włas­nością Os­ta­pa Ono­po­wi­cza. W mły­nie za Wer­wecz­ka­mi mełł Mar­cin Gab­ry­sie­wicz (do na­szych cza­sów przet­r­wa­ła naz­wa uro­czy­ska Gab­ry­sik). W mły­nie Zie­now­sz­czyz­na za mias­tem mełł Pa­weł Woj­to­wicz, w mły­nie Ja­ki­mow­sz­czyz­na nie­o­po­dal Redut Da­wid Wa­le­szuk, a w dru­gim mły­nie w Redutach Piotr Bu­ra­tyń­ski[11].

W 1643 r. ksią­żę Ja­nusz Ra­dzi­wiłł, nas­tęp­ca Krzysz­to­fa II, od­no­wił przy­wi­lej na pra­wa miej­skie Or­li. Zmie­nił przy tym czas od­by­wa­nia tar­gów ty­god­nio­wych ze śro­dy na nie­dzie­lę, zaz­na­cza­jąc że­by nie tar­go­wa­li nic aż się na­bo­żeń­stwo we zbo­rze od­p­ra­wi. Po­wo­łał rów­nież do ży­cia straż miej­ską, uz­b­ro­jo­ną w ha­la­bar­dy al­bo dar­dy oraz za­le­cił og­ro­dze­nie ca­łe­go mias­ta par­ka­nem. Naj­waż­niej­szym pos­ta­no­wie­niem by­ło na­da­nie her­bu: Or­ła czar­ne­go w czer­wo­nym po­lu, w pra­wey no­dze To­pór trzy­ma­ją­ce­go[12].

Przy­wi­lej Ja­nu­sza Ra­dzi­wił­ła jesz­cze raz pot­wier­dził zna­czą­cą pozycję Or­li w do­me­nach ra­dzi­wił­łow­skich. Wróć­my w tym miej­s­cu o kil­ka­dzie­siąt lat wstecz.

W 1622 r. Krzysz­tof II Ra­dzi­wiłł wzniósł przy or­lań­skim zam­ku zbór kal­wiń­ski. Pra­ca­mi bu­dow­la­ny­mi kie­ro­wał za­u­fa­ny słu­ga i do­rad­ca Ra­dzi­wił­ła, aria­nin Sta­nis­ław Ku­rosz, w la­tach 1621-1634 sta­ros­ta or­lań­ski. Krzysz­tof II Ra­dzi­wiłł, czło­wiek wiel­ce wpły­wo­wy w ży­ciu po­li­tycz­nym Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go, był w la­tach 1626-1633 tak za­ab­sor­bo­wa­ny spra­wa­mi pań­stwo­wy­mi i mię­dzy­na­ro­do­wy­mi, że Sta­nis­ław Ku­rosz fak­tycz­nie kształ­to­wał ob­raz włoś­ci or­lań­skiej. To je­go sta­ra­niem zbór or­lań­ski przek­sz­tał­cił się z cza­sem w po­pu­lar­ne miej­s­ce spot­kań i dys­put dy­sy­den­tów Rzecz­ypos­po­li­tej. Z Or­li rów­nież Ku­rosz pro­wa­dził z Ra­dzi­wił­łem oży­wio­ną ko­res­pon­den­c­ję po­li­tycz­ną[13]. Zna­ne są rów­nież lis­ty pi­sa­ne z Or­li przez sa­me­go księ­cia. Po­cho­dzą­ce z mar­ca 1626 r., a więc ok­re­su woj­ny in­f­lan­c­kiej, do­ty­czą per­tur­bac­ji zwią­za­nych z udzia­łem je­go wojsk w woj­nie[14].

W cza­sach Sta­nis­ła­wa Ku­ro­sza Or­la uzy­ska­ła pra­wa miej­skie. Ten zręcz­ny po­li­tyk i dob­ry gos­po­darz umiał po­go­dzić mno­gość obo­wiąz­ków i dbać o roz­wój włoś­ci. W 1635 r. jed­nak­że Ku­rosz zos­tał od­wo­ła­ny ze swej fun­kc­ji. Na je­go miej­s­ce Krzysz­tof Ra­dzi­wiłł po­wo­łał Ja­na Pę­kal­skie­go.

Pod ku­ra­te­lą Ra­dzi­wił­łów Or­la by­ła waż­nym oś­rod­kiem pro­tes­tan­tyz­mu przez ca­ły wiek XVII. Szczy­to­wym te­go prze­ja­wem by­ło zor­ga­ni­zo­wa­nie tu w 1644 r. ge­ne­ral­ne­go sy­no­du kal­wiń­skie­go. Na sy­nod przy­by­li de­le­ga­ci ze wszys­t­kich za­kąt­ków Rzecz­ypos­po­li­tej, a ob­ra­dom prze­wod­ni­czył sam Ja­nusz Ra­dzi­wiłł[15].

Kal­wi­nizm or­lań­ski był wyz­na­niem eli­tar­nym. Więk­szość miesz­kań­ców mias­ta i włoś­ci w I po­ło­wie XVII wie­ku na­dal sta­no­wi­li wyz­naw­cy chrześ­ci­jań­stwa wschod­nie­go. Z bra­ku źró­deł nie mo­że­my stwier­dzić kto był w większości: prawosławni czy unici. Wszys­t­ko za­le­ża­ło od cza­su, w któ­rym du­cho­wień­stwo przy­ję­ło unię. Zna­jąc jed­nak­że przy­chyl­ny sto­su­nek Krzysz­to­fa I Ra­dzi­wił­ła do Cer­k­wi pra­wos­ław­nej moż­na przy­pusz­czać, że przy­ję­cie przez or­lań­skich pra­wos­ław­nych unii by­ło pro­ce­sem dłu­got­r­wa­łym i po­ko­jo­wym. Ksią­żę Krzysz­tof, aby za­po­biec tak wiel­kie­mu wzros­to­wi Koś­ci­oła Ka­to­lic­kie­go, wszel­ki­mi si­ła­mi sta­rał się Un­ji przesz­ka­dzać i brał pod swo­ją pro­tek­c­ję opie­ra­ją­cych się dy­zu­ni­tów[16].

Nie bez wpły­wu na po­ło­że­nie Cer­k­wi w Or­li by­ła pro­tek­c­ja, ja­ką Krzysz­tof II Ra­dzi­wiłł ota­czał met­ro­po­li­tę ki­jow­skie­go Hioba Bo­rec­kie­go oraz brac­t­wa cer­kiew­ne. W 1632 r. archimandryta Ławry Pie­czer­skiej w Kijowie Piotr Mohyła zwrócił się do Radziwiłła z posłaniem, w którym pro­po­no­wał księ­ciu wspól­ne dzia­ła­nia, aby przyw­ró­cić uciś­nio­nym to wszys­t­ko, co ut­ra­ci­li[17]. Ra­dzi­wiłł, przy­wód­ca uciś­nio­nych, ta­kie pro­po­zyc­je trak­to­wał bar­dzo po­waż­nie. Rów­nież ko­za­cy za­po­ros­cy uwa­ża­li go za czło­wie­ka im życz­li­we­go. Ra­dzi­wiłł sta­rał się po­zy­skać ich wzglę­dy potrzebne przy re­a­li­zac­ji swych dą­żeń do eman­cy­pac­ji po­li­tycz­nej Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go.

W cza­sach Krzysz­to­fa II i Ja­nu­sza Ra­dzi­wił­łów pra­wos­ław­na (bądź unic­ka) pa­ra­fia or­lań­ska mia­ła dwie świą­ty­nie: św. Sy­me­o­na Słup­ni­ka i św. Ja­na Te­o­lo­ga. Świą­ty­nia pa­ra­fial­na sta­ła przy ryn­ku. Dru­ga peł­ni­ła ro­lę cer­k­wi zam­ko­wej dla wy­go­dy znać Pań­skiey sta­wio­na, jak pi­sał w XVIII wieku wi­zy­ta­tor[18].

Ja­nusz Ra­dzi­wiłł, pot­wier­dza­jąc w 1643 r. przy­wi­lej miej­ski dla Or­li, zez­wo­lił du­chow­ne­mu oraz ba­ka­ła­rzo­wi is­t­nie­ją­cej przy cer­k­wi szkół­ki na ło­wie­nie ryb oraz wy­rąb la­sów we włoś­ci. Zwol­nił rów­nież bu­dyn­ki pa­ra­fial­ne od op­łat i po­dat­ków[19]. W dzie­sięć lat póź­niej ten sam mag­nat wy­dał o. Piot­ro­wi Loz­nic­kie­mu przy­wi­lej na plac, po­ło­żo­ny od mie­dze sta­jen Dwor­skich, wzdłuż od uli­cy, idąc ku mias­tu z Dwo­ru, aż do nur­tu rze­ki pod Dwo­rem idą­cey[20]. Przy­wi­lej zwal­niał plac od opo­dat­ko­wa­nia. Zas­t­rze­gał rów­nież, że przy ewen­tu­al­nym pow­ro­cie pla­cu w do­me­nę Ra­dzi­wił­łów, du­chow­ne­mu na­le­ży się 500 zło­tych od­szko­do­wa­nia[21].

Na­da­nie Po­pow­sz­czyz­ny by­ło praw­do­po­dob­nie os­tat­nim przy­wi­le­jem ra­dzi­wił­łow­skim na rzecz cer­k­wi w Or­li i ca­łe­go mias­ta przed za­wie­ru­chą wo­jen­ną. W prze­ded­niu wo­jen Or­la prze­ży­wa­ła szczy­to­wą w swej his­to­rii ko­niun­k­tu­rę gos­po­dar­czą i de­mog­ra­ficz­ną. In­wen­tarz z 1655 r. odnoto­wał w mieś­cie 261 do­mów, tj. pra­wie dwuk­rot­nie wię­cej niż dwa­dzieś­cia lat wcześ­niej. Im­po­nu­ją­ca jak na owe cza­sy by­ła licz­ba gos­po­darstw w posz­cze­gól­nych wsiach. Wer­wecz­ki li­czy­ły 69 do­mów, Kry­wia­ty­cze — 42, Ko­sze­le — 88, Redu­ty — 53, To­po­rki — 28, Szer­nie — 22, Pasz­kow­sz­czyz­na — 32, Kosz­ki — 8, Top­czy­ka­ły — 89, Wól­ka — 23, Mik­ła­sze — 77. W su­mie włość or­lań­ska li­czy­ła 792 do­my[22]. Wy­da­rze­nia kil­ku­dzie­się­ciu nas­tęp­nych lat dop­ro­wa­dzi­ły do zdzie­siąt­ko­wa­nia miesz­kań­ców mias­ta i włoś­ci oraz upad­ku gos­po­dar­ki.