БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ— БІБЛІЯТЭКА

КАМУНІКАТ... | Часопісы... | Партнэры... | Выдавецкія сэрыі... |  Аўтары...

 
Падпішыся на абнаўленьні КАМУНІКАТУ

Польскі аўкцыён  

Заходзь!!!  

    КНІГІ
  •  Гісторыя
  •  Літаратура
  •  Пераклады
  •  Мова
  •  Крытыка
  •  Рэлігія
  •  Палітыка
  •  Грамадзтва

 ЧАСОПІСЫ
  •  Абажур
  •  Akcent
     Białoruski
  •  Annus
      Albaruthenicus
  •  АRCHE
  •  Асамблея
  •  Białoruskie
     Zeszyty
     Historyczne
  •  БГА
  •  Беларус
  •  Белорусский
     Сборник
  •  Бельскі
     Гостінэць
  •  Гістарычны
     Альманах
  •  Год Беларускі
  •  Дзеяслоў
  •  Druvis
  •  Запісы БІНіМ
  •  Зямля N
  •  Inform-Банк
  •  Калосьсе
  •  КАМУНІКАТ
  •  КРАЙ-KRAJ
  •  Ніва
  •  Палітычная
        сфера
  •  Паміж
  •  pARTisan
  •  Правінцыя
  •  Рэзыстанс
  •  Спадчына
  •  Тэрмапілы
  •  Terra Alba
  •  Terra Historica
  •  Філяматы
  •  Фрагмэнты
  •  Шуфляда
  •  Czasopis

Нашыя сябры

Orla na Podlasiu
Cerkiew, miasto i okolica

Część I

Rozdział IV

Lata zniszczeń i odbudowy

W pier­w­szej po­ło­wie 1655 r. co­raz częś­ciej do­bie­ga­ły do Or­li od­g­ło­sy woj­ny mię­dzy Rze­czą­pos­po­li­tą i Szwec­ją. Ja­nusz Ra­dzi­wiłł i je­go stry­jecz­ny brat Bo­gus­ław, sta­ros­ta brań­ski, sta­nę­li po stro­nie Szwe­dów. W ich kon­cep­c­ji Pod­la­sie mia­ło stać się jed­nym z głów­nych fi­la­rów no­we­go or­ga­niz­mu pań­stwowe­go, ut­wo­rzo­ne­go pod pro­tek­c­ją szwedz­ką. Dla sa­mych Szwe­dów Pod­la­sie z je­go żyz­ny­mi zie­mia­mi, szcze­gól­nie w sta­ro­stwie brań­skim i włoś­ci or­lań­skiej, by­ło­by do­sko­na­łym zap­le­czem żyw­noś­cio­wym[1].

Świa­do­me te­go eli­ty Rze­czy­pos­po­li­tej sta­ra­ły się za wszel­ką ce­nę za­pa­no­wać nad Pod­la­siem. W lu­tym 1656 r. do Biel­ska i Brań­ska ściąg­nął ze swym woj­skiem Pa­weł Jan Sa­pie­ha, wo­je­wo­da wi­teb­ski. Szwe­dzi tym­cza­sem umac­nia­li swe po­zyc­je ob­ron­ne w Ty­ko­ci­nie, któ­re od ma­ja do lip­ca by­ły bez­sku­tecz­nie ob­le­ga­ne przez pos­po­li­te ru­sze­nie szlach­ty, do­wo­dzo­ne przez puł­kow­ni­ka wojsk li­tew­skich Sa­mu­e­la Oskier­kę. Po klęs­ce pod Ty­ko­ci­nem żoł­nie­rze Oskier­ki skie­ro­wa­li się do sta­ro­stwa brań­skie­go, by w ten spo­sób zem­ś­cić się na Ra­dzi­wił­łach za po­nie­sio­ną klę­skę. Do­ko­naw­szy spus­to­sze­nia w zie­mi brań­skiej, 26 lip­ca 1656 r., jak pi­sze w swym „Dia­riu­szu” Jan An­to­ni Chra­po­wic­ki, Oskier­ka z lu­dem us­tą­pił z Brań­sk­czyz­ny do Or­la, aby spląd­ro­wać ko­lej­ne włoś­ci Ra­dzi­wił­łów[2]. Po­byt Oskier­ki w Or­li był pier­w­szym cięż­kim doś­wiad­cze­niem jej miesz­kań­ców w tej woj­nie.

W ma­ju 1657 r. w cza­sie mar­szu na Brześć przez te­re­ny włoś­ci or­lań­skiej prze­ma­sze­ro­wa­ły od­dzia­ły szwedz­kie oraz ko­za­cy Ra­ko­cze­go, wy­wo­łu­jąc ma­so­wą uciecz­kę lud­noś­ci. Pi­sał o tym Chra­po­wic­ki: Sro­ga moc lu­du zew­sząd ucho­dzi­ła przed niep­rzy­ja­cie­lem[3]. Po ich przej­ś­ciu dob­ra or­lań­skie po­now­nie za­ję­ły woj­ska li­tew­skie. W koń­cu 1659 r. mu­sia­ły one sta­wić czo­ła woj­skom mo­skiew­skim, któ­re ścią­ga­ły na Pod­la­sie.

Po­ło­że­nie dóbr or­lań­skich w owym cza­sie by­ło bar­dzo skom­p­li­ko­wa­ne. Po śmier­ci Ja­nu­sza Ra­dzi­wił­ła w 1655 r. Or­lę zajęły wojska li­tew­skie. W 1657 r., po zer­wa­niu so­ju­szu ze Szwe­da­mi i ugo­dzie z kró­lem, Bo­gus­ław Ra­dzi­wiłł ob­jął dob­ra Or­lę i Zab­łu­dów. Uwa­run­ko­wa­nia wo­jen­no-po­li­tycz­ne nie poz­wo­li­ły mu jed­nak na szyb­kie za­ję­cie włoś­ci. Bo­gus­ław Ra­dzi­wiłł zde­cy­do­wał się na­je­chać dob­ra or­lań­skie do­pie­ro po pod­pi­sa­niu 3 ma­ja 1660 r. trak­ta­tu po­ko­jo­we­go ze Szwe­da­mi[4].

Bez­poś­red­nio po za­ję­ciu Or­li Bo­gus­ław zle­cił swym urzęd­ni­kom upo­rząd­ko­wa­nie spraw gos­po­dar­czych. Znisz­cze­nia wo­jen­ne by­ły znacz­ne. Jesz­cze dot­k­liw­szym oka­za­ło się kil­kak­rot­ne zmniej­sze­nie licz­by miesz­kań­ców. Naj­bar­dziej ucier­pia­ły To­por­ki i Reduty, miej­s­co­woś­ci naj­bar­dziej od­da­lo­ne od cen­t­rum włoś­ci. Wiel­kie po­ła­cie zie­mi le­ża­ły od­ło­giem. W 1660 r. w ogó­le nie za­sia­no zbóż ja­rych[5]. Trzy la­ta póź­niej z ogól­ne­go are­a­łu bli­sko 235 włók zie­mi, po­nad 150 le­ża­ło od­ło­giem. W Wer­wecz­kach z 29 włók ugo­rem le­ża­ło 26, w To­por­kach z 30 — 28, w Top­czy­ka­łach z 39 — 28, w Redutach z 23 — 20,5[6]. Znacz­nie po­du­pad­ła tak­że ho­dow­la. Jesz­cze w 1667 r. pog­ło­wie byd­ła by­ło dwu­krot­nie niż­sze w sto­sun­ku do 1650 r. Za­nik­ła cał­ko­wi­cie ho­dow­la owiec (w 1650 r. w fol­war­kach Mik­ła­sze­wo i Pasz­kow­sz­czyz­na ho­do­wa­no 503 sztu­ki tych zwie­rząt)[7].

Stan miasta i dworu również nie nastrajał optymistycznie. Po­wo­ła­ni przez Bo­gus­ła­wa Ra­dzi­wił­ła sta­ros­ta or­lań­ski Mi­ko­łaj Po­ręb­ski oraz re­wi­zor Iza­ak Has mie­li peł­ne rę­ce ro­bo­ty.

W la­tach 1660-1663 trwa­ły wzmo­żo­ne pra­ce przy re­no­wac­ji dwo­ru i fol­war­ku. W 1660 r. od­no­wio­no og­ro­dze­nie wo­kół dwo­ru oraz bra­mę wjaz­do­wą i wysz­la­mo­wa­no sa­dzaw­ki w og­ro­dzie wło­skim. Mły­na­rzo­wi zle­co­no zro­bie­nie ślu­zy oraz za­sy­pa­nie przer­wy w sta­wie ko­sze­low­skim[8]. W la­tach nas­tęp­nych pro­wa­dzo­no pra­ce re­mon­to­we przy dwor­skiej ka­mie­ni­cy, do­mie og­rod­ni­ka oraz do­mu urzęd­ni­czym. Pra­ce pro­wa­dzi­li rze­mieś­l­ni­cy na sta­łe przy­pi­sa­ni do ob­s­łu­gi dwo­ru: cieś­la Iwan, sto­larz An­chim i ko­wal Bur­ba z To­por­ków. Op­ła­ca­no ich z ka­sy ma­jąt­ku. Z tych fun­du­szy był rów­nież ut­rzy­my­wa­ny du­chow­ny pro­tes­tan­c­ki[9].

Po woj­nie do­cho­dy ma­jąt­ku nie zas­po­ka­ja­ły ros­ną­cych pot­rzeb. Wy­lud­nio­ne wsie wno­si­ły mi­ni­mal­ne op­ła­ty. Ka­sę za­si­la­ły op­ła­ty dzier­żaw­ne Ży­dów, któ­rych osad­nic­t­wo w Or­li na­dal się roz­wi­ja­ło. Ży­dzi peł­ni­li w dob­rach or­lań­skich od­po­wie­dzial­ne sta­no­wi­ska ad­mi­nis­t­ra­cyj­ne i gos­po­dar­cze (np. ad­mi­nis­t­ra­tor Iza­ak Has czy og­rod­nik Hirs).

W 1663 r. spo­rzą­dzo­no pier­w­szą po woj­nie Ve­ri­fi­ca­tia Grun­tow w Ma­ięt­noś­ci Or­lań­skiej. Prze­cho­wy­wa­ny w Na­ro­do­wym Ar­chi­wum His­to­rycz­nym w Miń­sku akt poz­wa­la na zo­rien­to­wa­nie się w sto­sun­kach spo­łecz­nych we włoś­ci, jej kon­dyc­ji ma­te­rial­nej oraz po­cho­dze­niu miesz­kań­ców. Ve­ri­fi­ca­tia za­re­jes­t­ro­wa­ła gos­po­da­rzy, dzier­żą­cych grun­ta w posz­cze­gól­nych wsiach: Wer­wecz­ki— 11, Reduty — 8, Kry­wia­ty­cze — 29, To­por­ki — 5, Szer­nie — 23, Pasz­kow­sz­czyz­na — 32, Kosz­ki — 6, Top­czy­ka­ły — 37, Wól­ka — 8, Mik­ła­sze — 33, Ko­sze­le — 43. Licz­ba gos­po­da­rzy nie by­ła rów­na licz­bie do­mów w posz­cze­gól­nych wsiach. W niek­tó­rych spo­ty­ka­my bo­wiem użyt­kow­ni­ków z in­nych miej­s­co­woś­ci, np. w Mik­ła­szach Sie­mio­na z Du­bicz, w Top­czy­ka­łach Hry­na Ha­po­no­wi­cza ze Spicz­ek, w Ko­sze­lach An­chi­ma Su­ka­cza z Du­bicz, itd.

Ana­li­zu­jąc imio­na i naz­wi­ska za­war­te w Ve­ri­fi­ca­tii, miesz­kań­cy wsi by­li w zde­cy­do­wa­nej więk­szoś­ci Ru­si­na­mi i wyz­naw­ca­mi chrześ­ci­jań­stwa wschod­nie­go. Nie ule­ga rów­nież wąt­p­li­woś­ci, że by­li to już wów­czas uni­ci. Świad­czy o tym poś­red­nio po­cho­dze­nie pa­ro­cha or­lań­skiej cer­k­wi, o. Piot­ra Kier­s­now­skie­go, z drob­nej szlach­ty pod­la­skiej[10].

W od­róż­nie­niu od wsi, lud­ność miej­ska by­ła zróż­ni­co­wa­na na­ro­do­wo i wyz­na­nio­wo. Sprzy­ja­ją­ce wa­run­ki do osied­la­nia się Ży­dów spo­wo­do­wa­ły, że w 1663 r. sta­no­wi­li oni pra­wie po­ło­wę lud­noś­ci li­czą­ce­go ok. 800 miesz­kań­ców mias­ta. Naj­wię­cej Ży­dów miesz­ka­ło przy uli­cy Na­rew­skiej (47 do­mów). Tu znaj­do­wa­ła się mu­ro­wa­na sy­na­go­ga, któ­ra po prze­bu­do­wie w II po­ło­wie XVII w. uzy­ska­ła wyg­ląd nie­wie­le od­bie­ga­ją­cy od dzi­siej­sze­go.

Chrześ­ci­ja­nie or­lań­s­cy za­miesz­ki­wa­li w więk­szoś­ci oko­li­ce cer­k­wi św. Sy­me­o­na, po­ło­żo­nej przy uli­cy Brze­skiej. Spo­ty­ka­my wśród nich cha­rak­te­rys­tycz­ne imio­na i naz­wi­ska, poś­red­nio świad­czą­ce o wyz­na­niu i na­ro­do­woś­ci, np. Saw­ko Ma­ka­ro­wicz, Ih­nat Siec­ko­wicz, Karp Le­wo­no­wicz, Firs Rad­ko­wicz, Wa­sko Na­u­mo­wicz, Fi­łon Sam­so­no­wicz i in. Trud­no do­szu­kać się na­to­miast imion i naz­wisk ty­po­wo pol­skich[11].

Skład na­ro­do­wy i wyz­na­nio­wy Or­li nie­wie­le zmie­nił się do cza­su spo­rzą­dze­nia in­wen­ta­rza z 1669 r.[12] Wed­ług Ha­li­ny Go­wor­ko, au­tor­ki mo­nog­ra­fii o włoś­ci or­lań­skiej, w 122 do­mach miesz­ka­ło wów­czas ok. 488 Bia­ło­ru­si­nów (Ru­si­nów), 370 Ży­dów i 35 Po­la­ków[13]. Pięć lat póź­niej licz­ba za­miesz­ka­łych do­mów w posz­cze­gól­nych miej­s­co­woś­ciach przed­s­ta­wia­ła się nas­tę­pu­ją­co: Or­la — 166, Ko­sze­le — 34, Wer­wecz­ki — 16, Reduty — 15, To­po­rki — 5, Szer­nie — 16, Pasz­kow­sz­czyz­na — 24, Kosz­ki — 3, Top­czy­ka­ły — 29, Wól­ka — 7, Mik­ła­sze­ — 18[14].

Moż­na sza­co­wać, że licz­ba pa­ra­fian cer­k­wi św. Sy­me­o­na wy­no­si­ła ok. 1 500. Trze­ba tu zaz­na­czyć że na te­re­nie włoś­ci or­lań­skiej by­ła zaw­sze tyl­ko jed­na cer­kiew pa­ra­fial­na. Jak we wszys­t­kich dob­rach pry­wat­nych, du­chow­nych mia­no­wał tu właś­ci­ciel dóbr. Wsie, któ­re cza­so­wo wcho­dzi­ły w skład dóbr or­lań­skich, au­to­ma­tycz­nie włą­cza­no do pa­ra­fii. Tak by­ło z Ma­lin­ni­ka­mi, wsi jesz­cze w 1640 r. na­le­żą­cej do cho­rą­że­go Zak­ro­czym­skie­go[15]. Jak po­da­ją źród­ła, w 1663 r. Ma­lin­ni­ki na­le­ża­ły do dóbr or­lań­skich[16]. Z in­nych źró­deł wy­ni­ka, że jesz­cze w 1721 r. miesz­kań­cy wsi chrzci­li swe dzie­ci w cer­k­wi or­lań­skiej[17]. Jed­no­cześ­nie, ra­zem z pod­da­ny­mi in­nych wsi mu­sie­li od­ra­biać pań­sz­czyz­nę. W Re­jes­t­rze od­ra­bia­nia pań­sz­czyz­ny z 1663 r. czy­ta­my: każ­dy chłop wo­ła­mi po­wi­nien od­ra­biać trzy dni tak też bia­łog­ło­wa (...) od swię­te­go Wo­y­cie­cha po trzy dni po­win­ni ro­bić do S. Mar­ci­na. A od S. Mar­ci­na każ­dy chłop y bia­łog­ło­wa po­win­ni po dwa dni od­ra­biać. Po­nad­to do obo­wiąz­ków każ­de­go włoś­cianina na­le­żał do­rocz­ny stróż ty­god­nio­wy we dwo­rze[18]. Pań­sz­czyz­nę od­ra­bia­no w pię­ciu fol­war­kach: przy dwo­rze or­lań­skim, w Kosz­kach, Pasz­kow­sz­czyź­nie, Mik­ła­szach oraz Ba­ra­now­cach. Przy tym os­ta­nim fol­war­ku, po­ło­żo­nym mię­dzy Szer­nia­mi i Ma­lin­ni­ka­mi, w cza­sach Bo­gus­ła­wa Ra­dzi­wił­ła było pięć do­mów[19].

Os­tat­nia de­ka­da XVII wie­ku to ok­res od­bu­do­wy Or­li i włoś­ci. W tym cza­sie w his­to­rię Or­li wkra­cza ko­bie­ta, Lud­wi­ka Ka­ro­li­na Ra­dzi­wiłł, cór­ka Bo­gus­ła­wa Ra­dzi­wił­ła, po zaś­lu­bi­nach w 1681 r. z elek­to­rem bran­den­bur­skim Fry­de­ry­kiem I, pos­łu­gu­ją­ca się ty­tu­łem mar­g­ra­bi­ny bran­den­bur­skiej. Ja­ko gor­li­wa pro­tes­tan­t­ka dba­ła o stan zbo­rów i sy­tu­o­wa­nie du­chow­nych pro­tes­tan­c­kich. W 1687 r. pot­wier­dzi­ła fun­du­sze zbo­rów w Or­li, Zab­łu­do­wie i Węg­ro­wie[20]. Sześć lat póź­niej Lud­wi­ka Ka­ro­li­na upo­sa­ży­ła ob­s­łu­gu­ją­ce­go zbór or­lań­ski ks. Kaz­no­dzie­ję Se­nio­ra Zab­łu­dow­skie­go dwo­ma włó­ka­mi zie­mi po­ło­żo­nej w Redu­tach. Pat­ro­nat Lud­wi­ki Ka­ro­li­ny Ra­dzi­wiłł w spra­wach wyz­na­nio­wych nie og­ra­ni­czał się je­dy­nie do pro­tes­tan­tów[21].

W 1694 r. księż­na pos­ta­no­wi­ła prze­ka­zać swe dob­ra or­lań­skie w zas­taw Be­ne­dyk­to­wi Paw­ło­wi Sa­pie­sze, pod­skar­bie­mu i pi­sa­rzo­wi ziem­skie­mu Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go. Za 45 tys. zło­tych i 12 tys. ta­la­rów bi­tych Sa­pie­ha na trzy la­ta ot­rzy­mał ca­łą włość or­lań­ską z pa­ła­cem mu­ro­wa­nym, z bu­dyn­ka­mi dwor­ne­mi i fol­war­cz­ne­mi i gu­mien­ne­mi (...) z mias­tecz­kiem Or­lem, z Miesz­cza­na­mi, Ży­da­mi i Oby­wa­te­la­mi wie­y­ski­mi, ze wsia­mi Bo­ia­ry i pod­da­ny­mi w nich miesz­ka­ją­cy­mi (...)[22].

Na mo­cy ak­tu zas­taw­ne­go Sa­pie­ha ot­rzy­mał nie­og­ra­ni­czo­ne pra­wa do ko­rzys­ta­nia z la­sów, rzek, zwie­rzy­ny łow­nej, mły­nów, og­ro­dów i sta­wów. Lud­wi­ka Ra­dzi­wiłł po­zos­ta­wia­ła so­bie je­dy­nie zbór i cer­kiew. W ak­cie zas­taw­nym księż­na zaz­na­czy­ła, że Ius pat­ron tus do Cer­k­wi Or­leń­skiey mnie sa­mey i Suk­ce­so­rom mo­im re­zer­wu­ie i wy­i­mu­ie. Do zbo­ru or­lań­skie­go i miesz­ka­nia przy nim bę­dą­ce­go i na­le­żą­ce­go Dwór Or­lań­ski nie ma się in­te­re­so­wać żad­nym spo­so­bem, ied­nak go od wszel­kich krzywd i przyk­roś­ci zasz­czy­cać (...)[23].

Zna­mien­nym jest, że Lud­wi­ka Ra­dzi­wiłł na pier­w­szym miej­s­cu pod­k­reś­li­ła pra­wa dzie­dzicz­ne­go pat­ro­na­tu Ra­dzi­wił­łów nad cer­k­wią. Gdy do­da­my w tym miej­s­cu, że po­dob­ną ku­ra­te­lę spra­wo­wa­ła ona nad pra­wos­ław­nym mo­nas­te­rem w Zab­łu­do­wie, mo­że­my dojść do wnio­sku, że byt i prob­le­my lud­noś­ci ru­skiej by­ły dla niej kwes­tią bar­dzo is­tot­ną.

Akt zas­taw­ny wszedł w ży­cie z po­cząt­kiem 1695 r., gdy Lud­wi­ka by­ła już bli­ska uro­dze­nia dziec­ka. Po­ród był tra­gicz­ny, matka zmar­ła 25 mar­ca po­zos­ta­wia­jąc có­recz­kę Zo­fię Au­gus­tę. Nie­mow­lę sta­ło się je­dy­nym spad­ko­bier­cą dóbr or­lań­skich. Wyt­wo­rzy­ło to dość skom­p­li­ko­wa­ną sy­tu­ac­ję ma­jąt­ko­wą. Wkrót­ce zna­laz­ło się wie­lu chęt­nych na roz­leg­łe włoś­ci[24].

Dzię­ki ak­to­wi zas­taw­ne­mu dob­ra or­lań­skie do 1697 ro­ku mia­ły unor­mo­wa­ną sy­tu­ac­ję praw­ną. W tym sa­mym ro­ku kró­lem zos­ta­je elektor saski Au­gust II. Mo­nar­cha spro­wa­dził ze so­bą za­u­fa­nych lu­dzi, wśród nich ge­ne­ra­ła Ja­ku­ba Hen­ry­ka Fle­min­ga, któ­ry w 1699 ro­ku sta­ł się właś­ci­cie­lem dób­r or­lań­skich. W 1701 r. za­an­ga­żo­wa­ny w woj­nę pół­noc­ną Fle­ming prze­ka­zał Or­lę oraz Doj­li­dy i So­bo­le­wo w zas­taw Ste­fa­no­wi Bra­nic­kie­mu, stol­ni­ko­wi ko­ron­ne­mu[25]. Ten z ko­lei, wy­da­jąc swą cór­kę Krys­ty­nę za mąż za Jó­ze­fa Sa­pie­hę, pod­ko­mo­rze­go Wiel­kie­go Księ­stwa Li­tew­skie­go, od­dał mu w na­dzór ca­łą włość or­lań­ską.

W tym ok­re­sie prze­cho­dzi ona trud­ne la­ta. Woj­na pół­noc­na w 1702 r. spus­to­szy­ła Pod­la­sie. Nie za­cho­wa­ły się in­for­mac­je o znisz­cze­niach na Pod­la­siu, po­czy­nio­nych przez woj­ska szwedz­kie. Zna­my na­to­miast fak­ty do­ty­czą­ce to­wa­rzy­szą­cej jej woj­nie do­mo­wej. Jak pro­roc­t­wo Je­re­mia­sza brzmi re­lac­ja zło­żo­na w 1714 r. przez Ży­dów or­lań­skich w Ty­ko­ci­nie: Wiel­kie jest spus­to­sze­nie w na­szym kra­ju, przer­wa­ła się moż­ność za­rob­ko­wa­nia (...) wszys­t­kie bra­my ka­ha­łu zos­ta­ły zam­k­nię­te dla przy­cho­dzą­cych, nie ma spo­ko­ju od wie­rzy­cie­li i po­sia­da­czy asyg­nat, któ­rzy cza­tu­ją, by ła­pać i ra­bo­wać z po­wo­du dłu­gów, w któ­re wplą­ta­ły się na­sze szy­je[26].

W la­tach 1705-1708 Or­la kilkakrotnie była celem za­jaz­dów pod­kan­c­le­rza li­tew­skie­go Sta­nis­ła­wa A. Szczu­ki[27]. Znisz­cze­nia do­ko­na­ne w tym cza­sie osza­co­wa­no na su­mę po­nad 32 ty­się­cy zło­tych. W ra­por­cie wpi­sa­nym do ksiąg są­do­wych brań­skich za­no­to­wa­no, że Jó­zef Sa­pie­ha stra­cił m.in. wo­łow 60, mio­du pras­ne­go gar­cy 24 (...) ko­ni mie­y­skich wzię­to pa­ry 60 (...)[28].

Do­ku­ment wspo­mi­na je­dy­nie o stra­tach dwo­ru i mias­ta. Ma­te­rial­ne i de­mog­ra­ficz­ne stra­ty włoś­ci by­ły nie­wąt­p­li­wie jesz­cze więk­sze. Prze­ko­nu­ją o tym za­cho­wa­ne da­ne o chrztach w pa­ra­fii or­lań­skiej. W cięż­kich la­tach 1706-1707 przysz­ło tu na świat je­dy­nie czwo­ro dzie­ci. Znacz­nie le­piej by­ło w 1708 r. — uro­dzi­ło się je­de­naś­cio­ro. W la­tach nas­tęp­nych po­now­nie za­u­wa­ża­my spa­dek uro­dzeń. Do 1732 r. zda­rza­ły się la­ta, w któ­rych nie przysz­ło na świat ani jed­no dziec­ko[29].

O licz­bie uro­dzo­nych w po­cząt­ku XVIII wieku mo­że­my je­dy­nie mó­wić na pod­s­ta­wie od­pi­su z ksiąg met­ry­kal­nych włą­czo­ne­go do Ar­chi­wum Ra­dzi­wił­łow­skie­go, któ­re­go część jest obec­nie prze­cho­wy­wa­na w Ar­chi­wum His­to­rycz­nym w Miń­sku. Księ­gi met­ry­kal­ne od 1708 r. prze­cho­wy­wa­ne w cer­k­wi or­lań­skiej za­gi­nę­ły w cza­sie I woj­ny świa­to­wej.

Znisz­cze­nia wo­jen­ne oraz idą­ce za ni­mi w pa­rze la­ta stag­nac­ji gos­po­dar­czej i de­mog­ra­ficz­nej od­bi­ły się bar­dzo nie­ko­rzys­t­nie na sta­nie or­lań­skich cer­k­wi. Jak wy­ni­ka z Wi­zy­tac­ji z 1727 r.[30] stan cer­kwi zam­ko­wej św. Ja­na przed­s­ta­wia­ła się wręcz tra­gicz­nie. Nie­re­mon­to­wa­na od lat świą­ty­nia gro­zi­ła za­wa­le­niem. Le­piej wyg­lą­da­ła cer­kiew pa­ra­fial­na, przy któ­rej słu­żył pa­roch o. Grze­gorz An­d­rusz­kie­wicz oraz co­a­diu­tor o. An­d­rzej Sy­mo­no­wicz. Wi­zy­ta­tor, chwa­ląc pa­ro­cha za sta­ran­ność w od­pra­wia­niu na­bo­żeństw, zwró­cił uwa­gę na za­nied­ba­nia w edu­kac­ji re­li­gij­nej dzie­ci i do­ros­łych. Dla­te­go za­le­cił szko­łe z Dzieć­mi y z Pro­e­cep­to­rem in Eru­di­tio­ne et dis­cip­li­ne (...) oraz Cat­he­chiz­my do zba­wie­nia ko­niecz­nie pot­rzeb­ne pro­mul­go­wać (...) na pa­cie­rze ra­no y wie­czor dzwo­nić[31].

Zbór pro­tes­tan­c­ki w I po­ło­wie XVIII wie­ku miał się jesz­cze go­rzej niż cer­kiew zam­ko­wa. Ta bo­wiem po­sia­da­ła swych gos­po­da­rzy i rze­szę wier­nych, zaś po śmier­ci Lud­wi­ki Radz­iwiłł zbór zos­tał poz­ba­wio­ny me­ce­na­sa. No­wym właś­ci­cie­lom nie za­le­ża­ło na je­go ut­rzy­ma­niu. Do­dat­ko­wo czy­nio­no przesz­ko­dy w dzia­łal­noś­ci re­li­gij­nej. Gdy w 1726 r. w zbo­rze za­wie­szo­no no­wy dzwon, rzym­sko­ka­to­lic­ki bi­skup łuc­ki ka­zał go usu­nąć[32].

Pro­tes­tan­tów w owym cza­sie w Or­li by­ło nie­wie­lu, dla­te­go też z po­cząt­kiem XVIII w. kaz­no­dzie­ja zjeż­dżał tu je­dy­nie okaz­jo­nal­nie. Nie­re­mon­to­wa­ne bu­dyn­ki zbo­ru i ple­ba­nii nisz­cza­ły. Urzęd­nik Bra­nic­kich spo­rzą­dza­ją­cy w 1740 ro­ku Re­gestr de­fek­tow ma­ięt­noś­ci or­lań­skiej za­py­ty­wał swych zwierz­ch­ni­ków: Bu­dy­nek ple­bań­ski na co go ob­ró­cić po­nie­waż bez pok­ry­cia da­rem­nie gni­je (...) Ksiądz kaz­no­dziej przy­je­chał, ia­ko nam z nim pos­tą­pić?[33]

Stan świą­tyń or­lań­skich był do­peł­nie­niem ża­łos­ne­go ob­ra­zu na wpół wy­lud­nio­ne­go mias­ta. Ad­mi­nis­t­ra­tor spo­rzą­dza­ją­cy w 1740 r. Re­gestr de­fek­tow zwró­cił uwa­gę na bu­dyn­ki pus­te mies­c­kie i za­ży­czył, aby się do nich wra­ca­li miesz­kań­cy[34]. Jesz­cze dłu­go po­tem dzie­siąt­ki do­mów i pla­ców po­zos­ta­wa­ło nie­za­sied­lo­nych i nie­za­gos­po­da­ro­wa­nych. W 1775 ro­ku w Or­li by­ło je­dy­nie 90 do­mów op­ła­ca­ją­cych po­dym­ne[35].

Tak znacz­ny upa­dek mias­ta, op­rócz wo­jen i epi­de­mii, był skut­kiem sto­sun­ku do Or­li jej XVIII-wiecz­nych właś­ci­cie­li. O ile Ra­dzi­wił­ło­wie trak­to­wa­li włość ja­ko punkt stra­te­gicz­ny swych po­siad­łoś­ci, to Bra­nic­cy uwa­ża­li ją za poś­led­nie pro­win­c­jo­nal­ne mias­tecz­ko, z któ­re­go na­le­ży je­dy­nie czer­pać zy­ski. Żyz­ne gle­by włoś­ci dos­tar­cza­ły żyw­noś­ci za­pew­ne dla roz­wi­ja­ją­ce­go się Bia­łe­gos­to­ku. Być mo­że dla­te­go Bra­nic­kim tak bar­dzo za­le­ża­ło na ut­rzy­ma­niu Or­li pod swo­ją kon­t­ro­lą.

W koń­cu pra­wo­wi­ci właś­ci­cie­le Or­li, Ra­dzi­wił­ło­wie, przy­pom­nie­li o swych dob­rach. Mi­chał Hie­ro­nim Ra­dzi­wiłł, wo­je­wo­da wi­leń­ski, uz­nał na­jwi­docz­niej, że dob­ra co­raz bar­dziej wy­my­ka­ją się z rąk ro­du i wniósł po­zew do Są­du Ziem­skie­go w Biel­sku. Sąd w 1789 r. pot­wier­dził pra­wa Ra­dzi­wił­łów do Or­li i za­żą­dał od Iza­be­li Bra­nic­kiej zrze­cze­nia się dóbr[36]. W od­po­wie­dzi Bra­nic­ka wy­dzier­ża­wi­ła Or­lę szam­be­la­no­wi Mi­cha­ło­wi Gra­bow­skie­mu[37]. Z ko­lei Ra­dzi­wił­ło­wie skie­ro­wa­li in­ter­pe­lac­ję do Sta­nis­ła­wa Au­gus­ta. W 1794 r. król po­now­nie zo­bo­wią­zał Iza­be­lę Bra­nic­ką do us­tą­pie­nia z dóbr or­lań­skich[38]. Tar­gi trwa­ły kil­ka­naś­cie lat. Do­pie­ro w 1808 r. ksią­żę Mi­chał wy­ku­pił Or­lę z zas­ta­wu[39].