БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ— БІБЛІЯТЭКА

КАМУНІКАТ... | Часопісы... | Партнэры... | Выдавецкія сэрыі... |  Аўтары...

 
Падпішыся на абнаўленьні КАМУНІКАТУ

Польскі аўкцыён  

Заходзь!!!  

    КНІГІ
  •  Гісторыя
  •  Літаратура
  •  Пераклады
  •  Мова
  •  Крытыка
  •  Рэлігія
  •  Палітыка
  •  Грамадзтва

 ЧАСОПІСЫ
  •  Абажур
  •  Akcent
     Białoruski
  •  Annus
      Albaruthenicus
  •  АRCHE
  •  Асамблея
  •  Białoruskie
     Zeszyty
     Historyczne
  •  БГА
  •  Беларус
  •  Белорусский
     Сборник
  •  Бельскі
     Гостінэць
  •  Гістарычны
     Альманах
  •  Год Беларускі
  •  Дзеяслоў
  •  Druvis
  •  Запісы БІНіМ
  •  Зямля N
  •  Inform-Банк
  •  Калосьсе
  •  КАМУНІКАТ
  •  КРАЙ-KRAJ
  •  Ніва
  •  Палітычная
        сфера
  •  Паміж
  •  pARTisan
  •  Правінцыя
  •  Рэзыстанс
  •  Спадчына
  •  Тэрмапілы
  •  Terra Alba
  •  Terra Historica
  •  Філяматы
  •  Фрагмэнты
  •  Шуфляда
  •  Czasopis

Нашыя сябры

Orla na Podlasiu
Cerkiew, miasto i okolica

Część I

Rozdział V

Orla w Prusach i Rosji

Le­żą­ca na ubo­czu waż­nych wy­da­rzeń dzie­jo­wych Or­la nie od­czu­wa­ła zbyt moc­no zmie­nia­ją­cych się uk­ła­dów po­li­tycz­nych i przy­na­leż­noś­ci pań­stwo­wej. W koń­cu 1795 r. na­dal ad­mi­nis­t­ro­wał nią Mi­chał Gra­bow­ski. Mi­mo to miesz­kań­ców nie­po­ko­i­ły ru­chy wojsk ro­syj­skich, któ­re we wrześ­niu roz­lo­ko­wa­ły się w bę­dą­cych włas­noś­cią Bra­nic­kich za­bu­do­wa­niach fol­war­ku w Moch­na­tem[1]. Or­la, szcze­gól­nie zaś chrześ­ci­jań­ska część jej miesz­kań­ców, ży­ła w tym cza­sie usu­wa­niem szkód po po­ża­rze z 1794 r. Ogień stra­wił wów­czas cer­kiew św. Sy­me­o­na oraz wszys­t­kie za­bu­do­wa­nia pa­ra­fial­ne.

Za­ję­cie Pod­la­sia w 1796 r. przez woj­ska i ad­mi­nis­t­rac­ję pru­ską miesz­kań­cy Or­li przy­ję­li ze spo­ko­jem. Mias­to omi­nę­li uciąż­li­wi lo­ka­to­rzy — woj­ska pru­skie, stac­jo­nu­ją­ce w więk­szoś­ci miast de­par­ta­men­tu bia­ło­stoc­kie­go Prus No­wow­s­chod­nich (np. w Biel­sku — 1 097 żoł­nie­rzy). Pru­sa­cy zez­wo­li­li na ut­rzy­ma­nie ad­mi­nis­t­rac­ji lo­kal­nej, zło­żo­nej z rdzen­nych miesz­kań­ców mias­ta. W 1796 r. bur­mis­t­rzem Or­li był Pa­weł Mar­ty­no­wicz[2]. Je­go nas­tęp­cą w 1798 r. wyb­ra­no do­tych­cza­so­we­go pi­sa­rza miej­skie­go To­ma­sza So­ko­łow­skie­go. Wy­bór no­we­go bur­mis­t­rza był zwią­za­ny z ogól­ną re­or­ga­ni­zac­ją władz w de­par­ta­men­cie bia­łos­toc­kim. Na du­żą ska­lę roz­po­czę­to wów­czas po­rząd­ko­wa­nie spraw spo­łecz­no-gos­po­dar­czych. W po­wie­cie biel­skim rad­ca po­wia­to­wy Schö­ne­mann za­i­nic­jo­wał dok­ład­ne opi­sy­wa­nie miast. Z te­go ok­re­su za­cho­wa­ło się kil­ka opi­sów Or­li.

Z ca­łym sza­cun­kiem dla pru­skiej skru­pu­lat­noś­ci na­le­ży jed­nak stwier­dzić, że po­da­ją one sprzecz­ne in­for­mac­je. Pier­w­szy z za­cho­wa­nych opi­sów Or­li z 1799 r. ok­reś­la licz­bę miesz­kań­ców mias­ta na 486 osób, którzy za­miesz­kiwali w 242 do­mach. Ta­ka pro­por­c­ja osób i do­mów wy­da­je się być ma­ło wia­ry­god­na. Jesz­cze mniej wia­ry­god­ne jest zes­ta­wie­nie licz­by gos­po­da­rzy (235) i gos­po­dyń (112)[3]. Trud­no so­bie wy­ob­ra­zić, by mias­to za­miesz­ki­wa­ło w owym cza­sie aż 123 sa­mot­nych gos­po­da­rzy, tym bar­dziej że w po­zos­ta­łych mias­tach pod­la­skich licz­ba ko­biet i męż­czyzn by­ła mniej wię­cej rów­na.

In­ny opis Or­li Schö­ne­man­na in­for­mu­je, że w Or­li miesz­ka­ło 1 815 osób, w tym 519 chrześ­ci­jan i 1 296 Ży­dów[4]. W tym przy­pad­ku licz­ba Ży­dów wy­da­je się być za­wy­żo­na. Licz­ba chrześ­ci­jan od­po­wia­da bo­wiem spi­so­wi po­dat­ko­we­mu z 1803 r., któ­ry re­jes­t­ru­je 146 do­mów przez nich za­miesz­ka­łych[5]. Jeś­li cho­dzi o wyz­naw­ców re­li­gii moj­że­szo­wej, w opi­sie mog­li się zna­leźć Ży­dzi przy­pi­sa­ni do Or­li, ale za­miesz­ku­ją­cy w in­nych mias­tach lub wsiach.

Opi­sy Schö­ne­man­na są bar­dziej wia­ry­god­ne w kwes­tii ok­reś­le­nia struk­tu­ry za­wo­do­wej miesz­kań­ców Or­li. Naj­wię­cej by­ło rze­mieś­l­ni­ków, bo aż 102. Wśród za­wo­dów du­żym uz­na­niem cie­szy­ło się pi­wo­war­stwo, kra­wiec­t­wo i szew­stwo. Dzia­ła­ło tu rów­nież kil­ku dob­rze pros­pe­ru­ją­cych gar­n­ca­rzy, ko­wa­li i stel­ma­chów.

W mieś­cie by­ło 26 karczem[6]. Sześ­ć­dzie­siąt włók zie­mi miej­skiej up­ra­wia­ło 75 mieszczan-rolników.

Roz­wi­ja­ją­ce się rze­mios­ło wpły­wa­ło na roz­wój han­d­lu. Częs­to or­ga­ni­zo­wa­no tar­gi, pod­czas któ­rych spo­ty­ka­ła się lud­ność z ca­łej włoś­ci, aby za­o­pat­rzyć się w na­rzę­dzia pra­cy, żyw­ność, drew­no czy przed­mio­ty zbyt­ku. Naj­bar­dziej in­t­rat­ny­mi to­wa­ra­mi dla kup­ców by­ły świe­że i so­lo­ne ry­by, ce­bu­la, szkło, ty­toń i anyż. Za te to­wa­ry po­bie­ra­no naj­więk­sze op­ła­ty tar­go­we. Naj­m­niej­sze targowe trze­ba by­ło zap­ła­cić za wóz drew­na, ko­pę ogór­ków, wóz węg­la drzew­ne­go, wóz bron al­bo de­sek[7].

Na po­cząt­ku XIX wie­ku miesz­kań­cy Or­li trud­ni­li się rów­nież han­d­lem z od­leg­ły­mi re­gio­na­mi. Już w po­ło­wie XVII wieku mias­to po­sia­da­ło włas­ny sta­tek — szku­tę, któ­ra by­ła za­kot­wi­czo­na w Miel­ni­ku. Wów­czas to już De­mid Oni­sko­wicz, wójt włoś­ci or­lań­skiej, prze­wo­ził szku­tą zbo­że do Gdań­ska. W XIX wieku włość or­lań­ska kon­ty­nu­o­wa­ła han­del zbo­żem, któ­re podobnie jak dwieś­cie lat wcześ­niej, zwo­żo­no do nad­bu­żań­skiej przys­ta­ni w Miel­ni­ku[8].

Mi­mo względ­ne­go spo­ko­ju, kil­ku­let­nie twar­de pru­skie po­rząd­ki za­czę­ły co­raz bar­dziej dosk­wie­rać miesz­kań­com Or­li. Pa­mię­ta­ją­cy przy­wi­le­je Krzysz­to­fa i Ja­nu­sza Ra­dzi­wił­łów miesz­cza­nie za­bieg­ali u władz o res­pek­to­wa­nie daw­nych praw. W 1800 r. gru­pa dwu­nas­tu oby­wa­te­li mias­ta z Paw­łem Mar­ty­no­wi­czem na cze­le skie­ro­wa­ła do kró­la Fry­de­ry­ka Wil­hel­ma list z proś­bą o za­cho­wa­nie praw do­syć ubo­gich a prze­to bied­nych lu­dzi. Nie zna­my od­po­wie­dzi kró­la na list[9].

Og­ra­ni­cza­nie praw do­ty­czy­ło rów­nież Cer­k­wi. Wła­dze lu­te­rań­skie w 1798 r. do­ko­na­ły se­ku­la­ry­zac­ji grun­tów pa­ra­fial­nych. Pa­roch o. Grze­gorz Pa­jew­ski, ma­jąc na­dal moż­li­wość up­ra­wy odeb­ra­nej zie­mi, był zo­bo­wią­za­ny do pła­ce­nia po­dat­ku w wy­so­koś­ci 72 ta­la­rów reń­skich (36 ta­la­rów pol­skich)[10].

No­we za­sa­dy do­ty­czą­ce włas­noś­ci grun­tów nie by­ły uz­na­wa­ne przez właś­ci­cie­li mias­tecz­ka. Gdy w 1808 r. Pru­sa­cy na dob­re opuś­ci­li Pod­la­sie a ich miej­s­ce za­ję­ły wła­dze ro­syj­skie, Do­mi­nik Ra­dzi­wiłł za­rzą­dził spo­rzą­dze­nie opi­su dóbr or­lań­skich. W In­wen­ta­rzu mier­ni­czym hrab­stwa Or­la mo­że­my zna­leźć za­pis o grun­tach fun­du­szo­wych. Po­nie­waż jest to pier­w­szy zna­ny tak dok­ład­ny opis grun­tów cer­kiew­nych, przy­ta­cza­my go w ca­łoś­ci:

Zas­ta­na­wia fakt, że In­wen­tarz re­jes­t­ru­je rów­nież grun­ta zbo­ru kal­wiń­skie­go. Czy­ta­my w nim o grun­cie ko­ło dro­gi z mias­ta do Dwo­ru idą­cey do Ple­ba­nii Dy­sy­den­t­skiey na­le­żą­cy, w su­mie 2 mor­gi i 97 prę­tów[11]. Jak wia­do­mo, sa­me­go zbo­ru w owym cza­sie już nie by­ło.

In­wen­tarz wspo­mi­na rów­nież o mo­gił­kach mie­y­skich oraz mo­gił­kach ży­dow­skich, zgod­nie z za­rzą­dze­niem władz pru­skich za­ło­żo­nych po­za ob­rę­bem mias­ta. Sta­re cmen­ta­rze chrześ­ci­jań­ski i ży­dow­ski po­ło­żo­ne by­ły nie­o­po­dal świą­tyń.

Bar­dzo in­te­re­su­ją­cą częś­cią In­wen­ta­rza są za­pi­sa­ne w miej­s­co­wym brzmie­niu naz­wy uro­czysk. W oko­li­cach Or­li by­ło Kruh­łe, Du­bi­ny i Pa­sie­ki; w Ko­sze­lach — Za­bo­ri­je, Ohu­ły, Szme­re­ki, Żar­ka, Kry­ni­cy; w Top­czy­ka­łach — Hra­ny, An­d­ru­chow­sz­czy­na, Szma­ty; w Pasz­kow­sz­czyź­nie — Racz­ko­wo, Nat­ko­wo; w Szer­niach — Tro­ia­ny, Pe­re­dzie­le, Kruh­ły Pop­ław, Mi­żyb­ro­dzie, Hruz­ko­ie; w Re­du­tach — Hrud, Re­pi­ska, Oz­nysz­cza, Ohu­ły, Smo­ło­wi­na. Niek­tó­re z tych nazw już zos­ta­ły za­pom­nia­ne, część fun­k­c­jo­nu­je do dziś. Jest to wy­ra­zis­te świa­dec­t­wo ciąg­łoś­ci et­nicz­no-ję­zy­ko­wej daw­nych i obec­nych miesz­kań­ców his­to­rycz­nej włoś­ci or­lań­skiej[12].

Po­czą­tek wie­ku XIX był dla miesz­kań­ców tych oko­lic ok­re­sem trud­nym. Częs­to zmie­nia­ją­ce się uk­ła­dy pań­stwo­wo-po­li­tycz­ne nie sprzy­ja­ły sta­bi­li­zac­ji ży­cia lud­noś­ci. Z powodu bra­ku ulg w świad­cze­niach na rzecz dwo­ru po­gor­szy­ły się wa­run­ki by­to­we, po­ziom hi­gie­ny. Nie na­le­ża­ły do rzad­koś­ci epi­de­mie dzie­siąt­ku­ją­ce miesz­kań­ców mias­ta i wsi. W 1827 r. cy­ru­lik Be­rek Le­y­bo­wicz do­no­sił z Or­li księ­ciu Ra­dzi­wił­ło­wi o epi­de­mii go­rącz­ki-dy­pen­te­ryi, któ­ra ob­ję­ła Top­czy­ka­ły, Ko­sze­le, Reduty, Szer­nie i Ba­ra­now­ce. Do le­cze­nia cho­rych spro­wa­dzo­no le­ka­rza z Biel­ska. Trzy zło­te za le­cze­nie mog­ły zap­ła­cić tyl­ko 42 oso­by[13].

Op­rócz zag­ro­że­nia epi­de­mia­mi naj­więk­szą uciąż­li­woś­cią by­ły na­d­uży­cia ze stro­ny ad­mi­nis­t­ra­to­ra dóbr. Od 1789 r. fun­k­c­ję tę peł­nił nie­przer­wa­nie Mi­chał Gra­bow­ski. Swym urzę­do­wa­niem tak nap­rzyk­rzył się miesz­cza­nom i włoś­cia­nom, że ci w 1830 r. zwró­ci­li się do księ­cia Do­mi­ni­ka Ra­dzi­wił­ła z żą­da­niem us­tą­pie­nia Gra­bow­skie­go ze sta­no­wi­ska. Głów­nym po­wo­dem by­ło nie­u­isz­cze­nie przez Gra­bow­skie­go na­leż­nych pod­da­nym zo­bo­wią­zań pie­nięż­nych za ro­bo­ty na rzecz mias­ta i włoś­ci. Spec­jal­nie w tej spra­wie wys­ła­ni do Or­li urzęd­ni­cy ra­dzi­wił­łow­s­cy us­ta­li­li,że by­ła to su­ma po­nad 16 ty­się­cy zło­tych. Naj­więk­szy dług Gra­bow­ski mu­siał spła­cić miesz­kań­com Ko­szel — 747 zł, Pasz­kow­sz­czyz­ny — 737 zł, Wer­we­czek — 767 zł, Redut — 724 zł, Kry­wia­tycz — 618 zł i Or­li — 604 zł. Miesz­cza­nie mie­li też pre­ten­s­je do bur­mis­t­rza Ja­ku­bow­skie­go, któ­ry nie uiś­cił na­leż­nych im 24 rub­li[14].

Wkrót­ce Gra­bow­skie­go od­wo­ła­no. Dob­ra or­lań­skie przeszły w ad­mi­nis­t­ro­wa­nie hra­biego Wit­t­gen­sz­tejna. W prak­ty­ce w je­go imie­niu za­rząd nad ma­jąt­kiem spra­wo­wał Fran­ci­szek Kot­kow­ski[15].

Z dru­gie­go ro­ku ad­mi­nis­t­ro­wa­nia Or­lą przez hra­bie­go Wit­t­gen­sz­tej­na za­cho­wał się opis mias­ta i włoś­ci. Licz­ba do­mów w Or­li w sto­sun­ku do po­cząt­ku wie­ku po­więk­szy­ła się niez­nacz­nie. Przy uli­cy Dwor­skiej znaj­do­wa­ło się 38 do­mów, Na­rew­skiej — 65, Poś­więt­niej — 27, Brze­skiej — 40, Ryń­skiej — 41, Za­uł­ku Dwor­skim — 18 i Ryn­ku — 23, ra­zem 252 do­my. Naj­więk­szą wsią włoś­ci na­dal by­ły Ko­sze­le — 48 do­mów. Za nimi plasowały się Top­czy­ka­ły — 35 do­mów, Redu­ty — 34, Kry­wia­ty­cze — 25, Pasz­kow­sz­czyz­na — 17, To­por­ki — 16, Szer­nie — 15, Mik­ła­sze — 14, Wer­wecz­ki — 12 i Wól­ka — 7 do­mów[16].

W licz­bie miesz­kań­ców włoś­ci poz­wa­la nam zo­rien­to­wać się Bier­czak skła­da­nia na zda­nie Rek­ru­tow i dop­łat­ki[17]. Po­da­na w zes­ta­wie­niu licz­ba rek­ru­tów z posz­cze­gól­nych miej­s­co­woś­ci jest dzie­się­ciok­rot­nie niż­sza od licz­by ich miesz­kań­ców. Tak więc z Ko­szel, li­czą­cych 270 miesz­kań­ców, wzię­to 27 rek­ru­tów itd. Ogól­na licz­ba rek­ru­tów z włoś­ci wy­nios­ła 187 osób. Mno­żąc ją przez dzie­sięć ot­rzy­ma­my 1 870 osób za­miesz­ku­ją­cych mias­to i włość. Nie jest to jed­nak­że licz­ba peł­na, gdyż przy po­bo­rze po­mi­nię­ci zos­ta­li Ży­dzi or­lań­s­cy, sta­no­wią­cy ponad 60 proc. lud­noś­ci mias­ta[18].

Przy­to­czo­na licz­ba miesz­kań­ców mias­ta i włoś­ci w 1832 r. pok­ry­wa się pra­wie ide­al­nie z da­ny­mi o licz­bie pa­ra­fian w cer­k­wi or­lań­skiej z 1828 r.[19] Wed­ług Wie­do­mos­ti do orlańskiej parafii na­le­ża­ło wów­czas 1 885 wier­nych. Mo­że­my więc wnio­sko­wać, że chrześ­ci­jań­ska lud­ność włoś­ci oko­ło 1830 r. pra­wie w stu pro­cen­tach na­le­ża­ła do Koś­cio­ła wschod­nie­go.

La­ta trzy­dzies­te XIX wie­ku przy­no­szą waż­kie zmia­ny w kwes­tiach kon­fe­syj­nych. Za­i­nic­jo­wa­ny przez ar­cy­bi­sku­pa li­tew­skie­go Iosifa Sie­masz­kę ewo­lu­cyj­ny pro­ces zjed­no­cze­nia Cer­k­wi unic­kiej z pra­wos­ław­ną za­czął przy­no­sić owo­ce. Do wys­t­ro­ju cer­k­wi pow­ra­ca­ły iko­nos­ta­sy, ła­ciń­skie mon­s­t­ran­c­je za­mie­nia­no da­roch­ra­ni­tiel­ni­ca­mi. Trwa­ła pra­ca wśród du­cho­wień­stwa ma­ją­ca na ce­lu uś­wia­do­mie­nie waż­noś­ci pow­ro­tu do pra­wos­ła­wia.

W koń­cu 1834 r. do Or­li do­tar­ło za­le­ce­nie arcybisku­pa Sie­masz­ki o pot­rze­bie wznie­sie­nia iko­nos­ta­su w miej­s­co­wej cer­k­wi[20]. Pa­ro­chem był wów­czas o. Alek­sy Ma­ko­wiel­ski, wy­wo­dzą­cy się ze sta­re­go ro­du du­chow­nych unic­kich. Mi­mo to w zjed­no­cze­niu z Cer­k­wią pra­wos­ław­ną nie wi­dział on zdra­dy wyz­na­nia, lecz pow­rót do jed­noś­ci ka­no­nicz­nej z Cer­k­wią swych dalekich przod­ków. Gdy w 1839 r. w Po­łoc­ku og­ło­szo­no akt zjed­no­cze­nia Cer­k­wi, o. Alek­sy wraz z wier­ny­mi bez wąt­p­li­woś­ci przy­jął go do wia­do­moś­ci. Dzię­ki te­mu pa­ra­fię or­lań­ską omi­nę­ły nie­po­ko­je, in­s­pi­ro­wa­ne przez du­chow­nych, któ­re mia­ły miej­s­ce w są­sied­nich parafiach w Sta­rym Kor­ni­nie, No­wo­be­re­zo­wie i Czy­żach.

Nie są nam zna­ne w pa­ra­fii or­lań­skiej przy­pad­ki przej­ś­cia z unii na rzym­ski ka­to­li­cyzm. O. Alek­se­go Ma­ko­wiel­skie­go da­rzył za­u­fa­niem sam arcybi­skup Sie­masz­ko. Gdy pro­boszcz cer­k­wi w Szczy­tach o. Mi­chał Bań­kow­ski był wys­ła­ny do Ży­ro­wic dla udos­to­wie­re­ni­ja w bła­go­na­dioż­nos­ti, o. Alek­sy ot­rzy­mał po­le­ce­nie peł­nie­nia fun­k­c­ji ad­mi­nis­t­ra­to­ra tej pa­ra­fii[21]. Zjed­no­cze­nie Cer­k­wi by­ło chy­ba głów­nym za­gad­nie­niem spo­łecz­nym, któ­rym ży­ła Or­la na prze­ło­mie lat 30. i 40. XIX wie­ku.

In­ną waż­ną dla jej miesz­kań­ców spra­wą by­ła wal­ka o za­cho­wa­nie praw miesz­czań­skich. Pom­ni sie­dem­nas­to­wiecz­nych przy­wi­le­jów miesz­kań­cy Or­li uwa­ża­li sie­bie za miesz­czan na rów­ni z biel­sz­cza­na­mi czy klesz­cze­low­ca­mi. Swo­ją miesz­czań­ską wyż­szość sta­ra­li się ujaw­niać po­przez ko­li­gac­je ro­dzin­ne. Jesz­cze w XIX wie­ku spra­wą ho­no­ru dla miesz­kań­ca Or­li było zawarcie związku małżeńskiego z in­nym miesz­cza­ni­nem — na przykład w 1883 r. w sa­mej Or­li za­war­to dzie­więć ślu­bów i je­dy­nie w przy­pad­ku dwóch jed­na ze stron po­cho­dzi­ła z oko­licz­nych wsi[22].

Pra­wa miesz­czan or­lań­skich kwes­tio­no­wał Ry­szard Dasz­kie­wicz, za­rząd­ca z ra­mie­nia księ­cia Wit­t­gen­sz­tej­na. W 1837 r. or­la­nie zwró­ci­li się do władz z proś­bą o res­pek­to­wa­nie praw i przy­wi­le­jów na­da­nych im przez Ra­dzi­wił­łów w XVII wie­ku. Do­pie­ro w 1852 r. zos­tał wy­da­ny Ukaz, w któ­rym w imie­niu Je­go Wie­li­cze­stwa Im­pie­ra­to­ra na­ka­za­no za­cho­wać pra­wa miesz­czan­stwa na raw­nie s pro­czi­mi zasz­tat­ny­mi go­ro­da­mi[23]. Mi­mo to za­rząd­ca dóbr na­dal kwes­tio­no­wał pra­wa miesz­czan, na­zy­wa­jąc ich włoś­cia­na­mi. W swym piś­mie skie­ro­wa­nym w 1864 r. do Są­du Po­wia­to­we­go w Biel­sku Dasz­kie­wicz tłu­ma­czył, że Krzysz­tof Ra­dzi­wiłł cho­tia był w doł­ż­nos­ti Wi­len­sko­go Wo­je­wo­dy i Hiet­ma­na Wie­li­ko­go Knia­że­stwa Li­tow­sko­go, a raw­no i sta­ros­to­ju raz­nych mies­t­nos­tiej, no eti dos­to­in­stwa nie da­wa­li je­mu pra­wa ża­ło­wat´ pri­wi­le­ja­mi, ko­to­ri­je by mog­li byt´ row­nos­t­ny­mi ko­ro­lew­skim pri­wi­le­jam (...)[24].

Na do­miar złe­go Dasz­kie­wicz w mię­dzy­cza­sie za­jął miesz­czań­skie grun­ta w uro­czy­sku Zie­lon­ka, nad­dat­ki wer­wec­kie, nad­dat­ki ko­ło Kry­wia­tycz oraz wy­gon pod mias­tecz­kiem, w któ­rym wy­ciął las ol­cho­wy. Spra­wa mia­ła fi­nał w są­dzie, któ­ry uz­nał za­ję­cie zie­mi za bez­p­raw­ne[25].

Wspom­nia­ne w do­ku­men­cie z 1864 r. nad­dat­ki Wer­wec­kie by­ły już wi­docz­nie tyl­ko słow­nym wspom­nie­niem po daw­nej wsi. Wzmian­ko­wa­na jesz­cze w 1832 r. wieś przes­ta­ła is­t­nieć za­pew­ne w wy­ni­ku epi­de­mii cho­le­ry, któ­ra zdzie­siąt­ko­wa­ła miesz­kań­cow Pod­la­sia w la­tach 1852-1855. Wed­ług tra­dyc­ji us­t­nej oca­la­li miesz­kań­cy Wer­we­czek zos­ta­li prze­sied­le­ni do Wól­ki i Mik­łasz. In­ne świat­ło na tę spra­wę rzu­ca­ją spi­sy pa­ra­fian or­lań­skich z lat 1843-1855. W żad­nym z nich nie fi­gu­ru­je wieś Wer­wecz­ki.

Nie tyl­ko spór z miesz­cza­na­mi or­lań­ski­mi ab­sor­bo­wał za­rząd­cę Dasz­kie­wi­cza. W 1843 r. do Ma­sy Ra­dzi­wił­łow­skiej wys­tą­pi­li z rosz­cze­nia­mi przed­miesz­cza­nie biel­s­cy ze wsi Spicz­ki. Po­wo­łu­jąc się na Lus­t­rac­ję z 1563 r. Spicz­ki udo­wad­nia­ły, że Wól­ka i Top­czy­ka­ły bez­p­raw­nie przyw­łasz­czy­ły so­bie 27 mor­gów zie­mi. Dasz­kie­wicz kon­sul­to­wał się w tej spra­wie z ar­chi­wis­tą Ra­dzi­wił­łów z Nieś­wie­ża, Ro­mu­al­dem Sy­mo­no­wi­czem. Sy­mo­no­wicz przed­ło­żył mu nie­ba­wem sze­reg wy­pi­sów z do­ku­men­tów ziem­skich do­ty­czą­cych te­go ob­sza­ru, od po­cząt­ku XVI wie­ku po­czy­na­jąc[26]. Os­ta­tecz­nie roz­s­t­rzyg­nię­cie spo­ru mię­dzy Spicz­ka­mi i Or­lą prze­ło­żo­no do cza­su roz­g­ra­ni­cze­nia ge­ne­ral­ne­go.

Li­czą­ca w 1867 roku 1 375 miesz­kań­ców Or­la[27] z każ­dym ro­kiem sta­wa­ła się mias­tem o co­raz więk­szej prze­wa­dze lud­noś­ci ży­dow­skiej. Pa­weł Bob­row­ski twier­dzi, że Ży­dów by­ło w Or­li ok. 91 proc., cho­ciaż licz­ba ta wy­da­je się za­wy­żo­na. Nie­wąt­p­li­wie jed­nak Ży­dzi kształ­to­wa­li ów­czes­ny kra­job­raz kul­tu­ro­wy mias­ta. Wiel­ka sy­na­go­ga i szko­ła tal­mu­dycz­na tęt­ni­ły ży­ciem. Ży­dzi opa­no­wa­li han­del w mieś­cie i włoś­ci. Na uli­cy Na­rew­skiej i przy Ryn­ku roz­b­rz­mie­wał głów­nie ję­zyk ji­dysz. Ina­czej by­ło tyl­ko w cza­sie dni tar­go­wych oraz więk­szych świąt pra­wos­ław­nych, kie­dy uli­ce mias­ta za­peł­nia­ły set­ki białoru­skich włoś­cian z oko­licz­nych wsi.

Kul­tu­ra ży­dow­ska prze­ni­ka­ła rów­nież do bia­ło­ru­skich do­mów. W ro­dzi­nach pra­wos­ław­nych nie­rzad­ko moż­na by­ło spot­kać sta­ro­tes­ta­men­to­we imio­na Ab­ra­ham, Sa­mu­el, Iza­jasz. W so­bo­tę, gdy ży­cie w Or­li prak­tycz­nie za­mie­ra­ło, rów­nież mniej­szość pra­wos­ław­na sta­ra­ła się nie na­ru­szać świą­tecz­nej at­mos­fe­ry są­sia­dów. Wie­le ro­dzin ży­dow­skich w so­bo­ty wy­naj­mo­wa­ło chrześ­ci­jan do prac gos­po­dar­skich. Sta­łe kon­tak­ty z Ży­da­mi poz­wo­li­ły wie­lu Bia­ło­ru­si­nom na dob­re opa­no­wa­nie ję­zy­ka ji­dysz.

W pier­w­szych la­tach po­uw­łasz­cze­nio­wych do­la miesz­czan or­lań­skich nie by­ła lek­ka. Co praw­da ot­rzy­ma­li oni na włas­ność dział­ki, na któ­rych wcześ­niej sie­dzie­li, jed­nak po po­dzie­le­niu ich na wszys­t­kich człon­ków ro­dzi­ny na­dzia­ły zie­mi by­ły bar­dzo ma­łe. Jed­no­cześ­nie zna­czą­ca część naj­lep­szych grun­tów na­dal po­zos­ta­wa­ła w rę­kach wiel­kich po­sia­da­czy. Op­rócz księ­cia Wit­t­gen­sz­tej­na, właś­ci­cie­la­mi grun­tów or­lań­skich by­li w II po­ło­wie XIX wie­ku Alek­san­der Mal­czew­ski i Alek­san­der Oska­ro­wicz Pa­ton. Do­pie­ro w la­tach 80. i 90. XIX wie­ku roz­po­czę­li oni wzmo­żo­ną wyp­rze­daż grun­tów. W Ar­chi­wum Pań­stwo­wym w Bia­łym­sto­ku w zes­po­le Star­sze­go No­ta­riu­sza Gro­dzień­skie­go prze­cho­wu­je się sze­reg ak­tów no­ta­rial­nych do­ty­czą­cych tej spra­wy.

Jed­ną z pier­w­szych tran­sak­c­ji by­ła sprze­daż przez księ­cia Wit­t­gen­sztej­na zie­mi włoś­cia­nom z To­por­ek[28]. Włoś­cia­nie z posz­cze­gól­nych wsi gru­po­wa­li się w To­wa­rzy­stwa. Ta­kie To­wa­rzy­stwa z Ho­łod (26 osób), Ko­szel (31), Szczyt (41) w la­tach 1893-1894 za­ku­pi­ły grun­ta u Alek­san­d­ra Pa­to­na[29]. Dwu­dzies­to­pię­cio­o­so­bo­we To­wa­rzy­stwo z Szer­ni w ten spo­sób wy­ku­pi­ło grun­ta fol­war­ku Ba­ra­now­sz­czyz­na. Nied­łu­go po tran­sak­c­ji ase­sor D. Bie­li­zo in­ter­we­nio­wał w spra­wie opusz­cze­nia fol­war­ku przez Pa­to­na[30].

Bar­dzo in­t­rat­na dla Alek­san­d­ra Pa­to­na oka­za­ła się sprze­daż grun­tów pod bu­do­wę ko­lei że­laz­nej Bielsk—Bia­ło­wie­ża[31]. Ko­lej, bu­do­wa­na w la­tach 1895-1896, omi­nę­ła nies­te­ty Or­lę w od­leg­łoś­ci kil­ku ki­lo­met­rów. Od­bi­ło się to nie­ko­rzys­t­nie na roz­wo­ju gos­po­dar­czym mias­ta, któ­re nig­dy nie sko­rzys­ta­ło na jej przep­ro­wa­dze­niu.

Wraz z roz­wo­jem eko­no­micz­nym włoś­ci or­lań­skiej po­wo­du­ją­cym bo­ga­ce­nie się jej miesz­kań­ców po­wi­nien był iść w pa­rze roz­wój in­te­lek­tu­al­ny. Ro­zu­miał to do­sko­na­le pro­boszcz o. Pla­ton Ral­ce­wicz, któ­ry w 1884 r. przy­czy­nił się do po­wo­ła­nia szkół pa­ra­fial­nych w Kry­wia­ty­czach, Szer­niach, Pasz­kow­sz­czyź­nie, Re­dutach i Top­czy­ka­łach. By­ły to szko­ły jed­nok­la­so­we, sku­pia­ją­ce śred­nio po 25 dzie­ci. Na­u­czy­cie­la­mi by­li ab­sol­wen­ci na­rod­no­go uczy­lisz­cza, dzia­ła­ją­ce­go w Or­li od połowy XIX wieku[32].

Tru­dy o. Ral­ce­wi­cza zwią­za­ne z or­ga­ni­zac­ją szkół nie­ba­wem do­ce­ni­ły wła­dze du­chow­ne. W 1885 r. pro­boszcz ot­rzy­mał poch­wa­łę od władz die­cez­jal­nych.

Róż­ne ko­le­je lo­su prze­cho­dzi­ły wiej­skie szkół­ki, jed­nak dzię­ki upo­ro­wi o. Ral­ce­wi­cza więk­szość z nich przet­r­wa­ła, pow­s­ta­wa­ły też no­we. Stan szkol­nic­t­wa cer­kiew­ne­go w 1900 r. ob­ra­zu­je ta­be­la:

W sa­mej Or­li dzia­ła­ło Na­rod­no­je Uczy­lisz­cze. W 1900 r. uczy­ło się w nim 124 ucz­niów. Na­u­czy­cie­lem był tu Ba­zy­li Cze­tyr­bok, ab­sol­went świs­łoc­kie­go Se­mi­na­rium Na­u­czy­ciel­skie­go[33]. W tym­że ro­ku we wszyst­kich szko­łach pa­ra­fii or­lań­skiej uczy­ło się 283 dzie­ci.

Na po­cząt­ku XX wie­ku włość i sa­ma Or­la prze­ży­wa­ły nies­po­ty­ka­ny w do­tych­cza­so­wej his­to­rii roz­k­wit de­mog­ra­ficz­ny. Nig­dy wcześ­niej w Or­li nie miesz­ka­ło aż 4 286 miesz­kań­ców (stan z końca 1900 r.). Prze­wa­ża­li Ży­dzi, któ­rych by­ło 3 678, czy­li po­nad 80 proc. By­ło ich wię­cej niż wszys­t­kich pa­ra­fian (3 442 za­sied­la­ją­cych 433 do­my). Naj­wię­cej do­mów prawosławnych by­ło w Or­li — 105. Du­ży­mi wsia­mi by­ły Ko­sze­le — 73 do­my, Kry­wia­ty­cze — 47, Redu­ty — 44, Top­czy­ka­ły — 39. Pra­wie jed­na­ko­wa licz­ba do­mów by­ła w To­por­kach — 28, Pasz­kow­sz­czyź­nie — 28, Szer­niach — 26, Mik­ła­szach — 25. Naj­m­niej­sza Wól­ka li­czy­ła 18 do­mów. Poza tym w granicach parafii prawosławnej zamiesz­ki­wało 91 rzymskich katolików[34].

W 1900 ro­ku teren dawnej włości wraz z mias­tem za­miesz­ki­wa­ło 7 111 miesz­kań­ców. „No­wa” włość or­lań­ska ut­wo­rzo­na w 1861 r. była obszerniejsza i obej­mo­wa­ła swym za­się­giem rów­nież Du­bi­cze Cer­kiew­ne i przy­le­ga­ją­ce wsie. Po­czą­tek XX wie­ku sprzy­jał dal­sze­mu wzros­to­wi licz­by miesz­kań­ców.

Do Or­li do­cho­dzi­ły zat­r­wa­ża­ją­ce wieś­ci o re­wo­luc­ji 1905 r. i pog­ro­mach ży­dow­skich w Bia­łym­s­to­ku. Ta­kie prze­ja­wy nie­to­le­ran­c­ji omi­nę­ły miasteczko. Pra­wos­ław­ni Bia­ło­ru­si­ni by­li przy­jaź­nie nas­ta­wie­ni do swych se­mic­kich są­sia­dów.

Nas­t­ro­je pa­nu­ją­ce w sto­sun­kach pra­wos­ław­no-ży­dow­skich ujaw­ni­ła wi­zy­ta w Or­li w 1907 r. bi­sku­pa gro­dzień­sko-brze­skie­go Mi­cha­ła. Uro­czys­tość po­wi­ta­nia opi­sy­wa­ły „Grodnienskije Jepar­chial­nyje Wie­do­mos­ti”. Przy wjeź­dzie do Or­li bi­skup był po­wi­ta­ny przez spo­łecz­ność ży­dow­ską chle­bem i so­lą oraz prze­mó­wie­niem jed­ne­go z bar­dziej sza­no­wa­nych wyz­naw­ców re­li­gii moj­że­szo­wej. W od­po­wie­dzi bi­skup Mi­chał stwier­dził, że pra­wos­ław­ni zaw­sze są go­to­wi żyć w po­ko­ju z są­sia­da­mi. Is­t­nie­je jed­nak pot­rze­ba, aby przed­s­ta­wi­cie­le spo­łecz­noś­ci ży­dow­skiej dzia­ła­li us­po­ka­ja­ją­co na mło­de po­ko­le­nie ży­dow­skie, po­nie­waż za­cho­wa­nie po­ko­jo­wych sto­sun­ków za­le­ży bar­dziej od Ży­dów, ani­że­li od pra­wos­ław­nych[35].

Pom­ni słów bi­sku­pa miesz­kań­cy Or­li obyd­wu na­ro­do­woś­ci sta­ra­li się na­dal żyć w ła­dzie i po­ko­ju.

W 1914 r. do Or­li do­tar­ła wieść o woj­nie. Nie­ba­wem część gos­po­da­rzy zmo­bi­li­zo­wa­no na front. Po­zos­ta­łych wkrót­ce miał spot­kać los jesz­cze gor­szy.