1 APwB, Zarząd Gminny Pawły, sygn. 17, k. 99.
2 Tamże, k. 14-17.
3 Tamże, sygn. 19, k.84.
4 Tamże, sygn. 18, k. 1-2.
5 Tamże, sygn. 20, k. 43.
6 Tamże, sygn. 14, k. 20-22.
7 Tamże, k. 54-55.
8 Ze wspomnień Agaty Wasiluk z Kaniuk, zapisane od syna 29.07.1997r.
9 I. Matus, Śmierć czekała w cerkwi, „Czasopis”, 1996, nr 12.
10 Raskaz Nadi Sacharczuk, [w:] „Bielski Hostineć”, 1998, nr 2, s. 8.

Rozdział IX
Parafia w II Rzeczpospolitej

Jedną z pierwszych osób, które powróciły do Ryboł z bieżeństwa był o. Kirył Zajc. We wrześniu 1918 r. był on mianowany proboszczem parafii Puchły z prawem administrowania parafiami: Ryboły i Kożany. Ojciec Kirył zamieszkał jednak w Rybołach w domu parafialnym, który musiał dzielić z grupą bezdomnych bieżeńców. Sytuacja materialna proboszcza i parafian była bardzo trudna. Przywiezione przez niektórych oszczędności w papierowej walucie rosyjskiej nie przedstawiały żadnej wartości, zamieniając się w dziecięce zabawki. Za udzielane posługi religijne duchowny najczęściej otrzymywał chleb, który często rozdawał potrzebującym parafianom. Nie mniej ważny był chleb duchowy. Jak zauważył w swej Kronice późniejszy proboszcz o. Mikołaj Krukowski: Прихожане, возвратившиеся из России были заражены влияниями безбожия (преимушественно мужская часть). Ojciec Kirył w swych doskonałych kazaniach surowo piętnował idee komunistycznego bezbożnictwa. Utwierdzał także parafian w potrzebie wytrwałej pracy przy odbudowie domów i odnawianiu gospodarstw1. Duchowe wsparcie pomogło im przetrwać trudne pobieżeńskie lata.

W 1921 r. w skład parafii Ryboły wchodziły następujące miejscowości: Ryboły, Wojszki, Pawły, Kaniuki, Ploski, Rzepniki, Kożany, Czerewki, Pańki, Dorożki, Złotniki, Baranki, Tryczówka, Zajączki, majątek Złotniki, Zawyki, ferma Zawyki, majątek Końcowizna2. Nowy zasięg terytorialny parafii był tworem sztucznym, ukształtowanym przez politykę wyznaniową państwa polskiego. Władze maksymalnie redukowały liczbę parafii, przekształcając większość cerkwi w filie nieetatowe. Klucze do tych świątyń przechowywane były w siedzibie Starostwa, a odprawianie w nich nabożeństw bez zezwolenia starosty powiatowego groziło konsekwencjami karnymi. W takiej sytuacji znalazła się nieetatowa filia w Kożanach, którą przyłączono do Ryboł. Sąsiadującą z Kożanami parafię w Surażu również zlikwidowano. Tamtejszą cerkiew władze polskie uznały za zbędną. W 1926 roku dokonano jej rozbiórki. Wykorzystując takową sytuację, filialną cerkiew parafii suraskiej w Zawykach przejął Kościół rzymskokatolicki.

Praca duszpasterska w rozległej rybołowsko-kożańsko-suraskiej parafii była bardzo trudna. Najdalsze miejscowości — Suraż, Zawyki i Końcowizna — były oddalone od Ryboł o ponad 20 km. Przy ograniczonych możliwościach komunikacyjnych utrudniało to wiernym kontakt z parafią i duchowieństwem. W latach 1921-1924, kiedy po powrocie z bieżeństwa wśród prawosławnych Białorusinów odnotowano dużą liczbę urodzeń i zgonów, na barki jednego duchownego rybołowskiego spadł ogrom pracy. Ojciec Kirył Zajc, a potem jego następcy, byli w tym dziele prawdziwymi podwiżnikami.

Władze administracyjne miały dodatkowo pretensje do duchownych o nieuregulowany status obywatelski. Zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z czerwca 1920 r. duchowieństwo prawosławne w trybie pilnym winno było uzyskać zaświadczenia o otrzymaniu obywatelstwa polskiego. W odróżnieniu od zwykłych obywateli byli bowiem przez władze uważani za przedstawicieli nieistniejącego imperium rosyjskiego. Wydawanie zaświadczeń o obywatelstwie dla duchownych było procesem bardzo żmudnym. Ojciec Andrzej Turowski, w latach 1922-1925 proboszcz parafii Ryboły, zaświadczenie o obywatelstwie otrzymał dopiero w 1924 r.3 Jego poprzednik, o. Wiktor Ralcewicz, najwidoczniej z powodu braku takowego zaświadzczenia, musiał z nakazu władz opuścić parafię rybołowską4.

Ciosem wymierzonym w byt materialny parafii rybołowskiej było odebranie ziemi. Przed I wojną światową parafia posiadała 90,87 diesiatin (99, 28 ha) gruntów. Wynika to z danych Klirowych Wiedomosti oraz najbardziej wartościowego źródła jakim jest mapa z 1869 r., sporządzona przez Komisję Lustracyjną w Grodnie5. Uprawa oraz arenda ziemi stanowiły podstwowe źródło utrzymania kleru. Na mocy decyzji Wojewody Białostockiego z 1 kwietnia 1921 r. 57 diesiatin gruntów cerkiewnych zabrano na skarb państwa. Były to przeważnie obszary leśne lub nadające się do zalesienia i dlatego trafiły w gestię Nadleśnictwa Bielsk Podlaski Dyrekcji Lasów Państwowych w Siedlcach. Parafii pozostawiono 36 diesiatin 50 sążni. Grunta te były oficjalnie przekazane parafii dopiero 1 kwietnia 1926 r. Protokół zdawczo-odbiorczy podpisał z jednej strony kontroler majątków państwowych obwodu wołkowyckiego Szabuniewicz, zaś z drugiej strony ksiądz proboszcz rybołowskiej prawosławnej parafii kanonik Joakim Leszczyński6. Wśród gruntów parafialnych znajdowało się ponad 4 ha, tworzących posesję parafialną, niewiele ponad 18 ha gruntów ornych oraz 5 ha łąk. Do tego prawie 9 ha stanowiły nieużytki. Większość gruntów ornych w ilości 15 diesiatin, w sierpniu 1922 r. było przekazanych w dzierżawę na lat siedem dla mieszkańców Ryboł: Michała Ignaciuka i Pantelejmona Omeljaniuka7.

W 1924 r. znowu nastąpiła zmiana w układzie terytorialnym parafii rybołowskiej. Filię Kożany dołączono do parafii zabłudowskiej, zaś do parafii rybołowskiej władze cerkiewne włączyły trzy miejscowości z byłej parafii puchłowskiej: Ciełuszki, Soce i Dawidowicze. Gdy w 1928 r. utworzono etatową filię w Trześciance, te trzy ostatnie miejscowości weszły w jej skład.

W 1924 roku rybołowscy parafianie doczekali się pierwszej po wojnie wizyty arcypasterza. Na czwarty dzień Wielkanocy (30 kwietnia) do parafii przybył biskup grodzieński i nowogródzki Aleksy8. Hierarcha nie zapominał o Rybołach i w latach następnych, nagradzając parafian za trudy dla dobra Cerkwi. W niespełna rok po jego wizycie, 6 marca 1925 r. wyznawcy zostali nagrodzeni arcypasterskim błogosłowieństwem z gramotą za pracę przy remoncie cerkwi parafialnej w Rybołach i filialnej w Ploskach oraz złożone ofiary. Mieszkaniec wsi Wojszki Józef Wasiluk, jako opiekun cerkiewny w okresie 25 lat, również został wyróżniony takową nagrodą9. Parafianki Maria Szwajko i Aleksandra Martyniuk 13 września 1926 r. zostały wyróżnione arcypasterskim błogosłowieństwem za przeprowadzenie zbiórki ofiar na remont kaplicy10. Kolejna wizyta arcypasterska miała miejsce w Rybołach 25 maja 1927 r, kiedy to znowu przybył arcybiskup Aleksy11.

W tym czasie, gdy wzrastała ofiarność parafian, w życiu cerkiewno-kanonicznym oraz politycznym zachodziły ważkie zmiany. Cerkiew prawosławna w Polsce 13 listopada 1924 r. uzyskała od Patriarchtu Konstantynopolitańskiego autokefalię. Ludność białoruska na Podlasiu uaktywniała się politycznie, wstępując masowo w szeregi utworzonej w 1925 r. Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady. Po przewrocie majowym w 1926 r. władze uznały tę partię za nielegalną. Bielski starosta powiatowy 18 marca 1927 r. wydał okólnik, w którym poprzez proboszczów powiadamiał ludność o konsekwencjach karnych w przypadku przynależenia do Hromady12.

Jednocześnie władze prowadziły politykę wspierania ruchów sektanckich, mających na celu rozbicie cerkwi od wewnątrz. W końcu 1929 r. w rejonie Krynek zrodziła się sekta proroka Ilii — Eliasza Klimowicza z Grzybowszczyzny.

Niebawem sekta znalazła swych nielicznych zwolenników w parafii Ryboły. W sprawozdaniu sytuacyjnym władz państwowych znajdujemy taki oto zapis: W dniu 14 listopada 1933 r. podczas nabożeństwa w cerkwi prawosławnej we wsi Ryboły, gdy duchowny Kadłubowski poruszył na kazaniu sprawę sekty „proroka Eliasza z Grzybowa”, kilku obecnych na nabożeństwie zwolenników tej sekty poczęło wznosić okrzyki przeciwko przemawiającemu duchownemu, zarzucając mu, że fałszywie interpretuje Pismo Święte. Awanturujący się sekciarze zostali usnięci z cerkwi przez wiernych prawosławnych. Podobne zajścia miało również miejsce w dniu 21 września w cerkwi prawosławnej we wsi Trześcianka, podczas nabożeństwa odprawianego przez duchownego Mikołaja Krukowskiego13.

Rybołowski proboszcz, o. Mikołaj Krukowski, członek Komitetu misjonarskiego na powiat bielski, odnotował w Kronice pod rokiem 1931 incydenty wywoływane przez sekciarzy. Niektóre osoby spośród Ilinców (tak nazywano zwolenników Eliasza Klimowicza) podczas nabożeństw w wielkie święta, a także przy innych okolicznościach, przeszkadzały w trakcie służby, zamykając carskie wrota w ikonostasie. Doszło nawet do podpalenia obory parafialnej. Zwolennicy sekty uczęszczali na zebrania do wsi Ciełuszki. Nowa wiara nie uzyskała jednak aprobaty w społeczeństwie. Przy ograniczaniu jej wpływów wydatnie wspomagała proboszcza rada parafialna. W Kaniukach gorliwym obrońcą Prawosławia był Józef Fiedoruk.

Niewątpliwie umocnieniu parafian w wierze służyły cudowne obnowlenja (odnowienia) ikon, które dokonały się w przededniu pojawienia się sekty. W listopadzie 1929 r. u Jana Repnickiego z Ryboł w cudowny sposób odnowiła się ikona Zmartwychwstania Pańskiego z 8 wizerunkami świętych, a u Aleksego Ryżyńskiego z Wojszek odnowiła się ikona Bogurodzicy, pochodząca z Athosu. Obie zostały uroczyście przekazane do cerkwi14.

W cerkwi rybołowskiej znajduje się również ikona Pokrowy Bogurodzicy, ktora była zakupiona w Poczajowie przez Ilińców na potrzeby ośrodka sekciarskiego w Grzybowszczyźnie. Przekazał ją do Ryboł mieszkaniec Pawłów Cyryl Maksymiuk, któremu „bracia” z sekty nie chcieli uiszczać za nią zapłaty15.

Żywot swój sekta zakończyła przed wybuchem II wojny światowej. Po wojnie ukazało się sporo tendencyjnej literatury na jej temat. W latach dziewięćdziesiątych próbowano tą skrajność bytu białoruskiego na Białostocczyźnie rozpropagować w teatrze i kinie. Cały ten wysiłek miał na celu poderwać autorytet Cerkwi Prawosławnej16.

Jak podają Klirowyje Wiedomosti z 1931 roku, parafia Ryboły obejmowała następujące wsie: Ryboły — 120 domów z 767 osobami, Pawły — 110 domów i 601 osób, Kaniuki — 69 domów i 407 osób, Ploski — 112 domów i 743 osób, Wojszki 107 domów i 802 osób oraz Rzepniki — 2 domy i 19 osób. Oprócz Rzepnik wszystkie wsie parafii rybołowskiej były jednowyznaniowe — prawosławne. Ogólnie na terenie parafii znajdowało się 520 domów zamieszkałych przez 3.339 osób. Dla porównania podajemy strukturę liczbową parafii w latach następnych:

Naz­wa wsi	1931	1934	1935	1937	1938	1942
Ry­bo­ły	767	945	913	985	929	973
Paw­ły	601	607	574	618	576	611
Woj­sz­ki	802	709	777	732	696	723
Ka­niu­ki	407	475	398	438	397	417
Rzep­ni­ki	19	20	20	22	21	22
Plo­ski	743	832	784	845	839	833
Ogó­łem	3.339	3.538	3.348	3.620	3.458	3.579

Rok 1936 przyniósł dla Ryboł wydarzenie tragiczne. W wielkim pożarze wsi spłonęło część domów i około 60 stodół. Wiele otuchy duchowej dla mieszkańców wniosła wizyta arcybiskupa grodzieńskiego Sawy (Sowietowa), który przebywał w parafii rybołowskiej w dniach 12-13 lipca 1937 r. Zostali wówczas nagrodzeni błagosłowienną gramotą ówczesny proboszcz Mikołaj Krukowski i psalmista Mikołaj Sosnowski. Natomiast chór i opiekuna cerkiewnego Grzegorza Stepaniuka uhonorowano pochwalnym listem. Władyka spotkał się również z liczną grupą uczniów szkoły powszechnej w Rybołach, które to spotkanie uwieczniono na pamiątkowym zdjęciu.

Na terenie parafii Ryboły istniało wówczas pięć szkół powszechnych z następującą liczbą uczniów prawosławnych: Ryboły — 168, Ploski — 159, Wojszki — 132, Pawły — 79 i Kaniuki — 69. Ogółem kształciło się 607 dzieci17.

Najliczniejsza szkoła z siedzibą w Rybołach posiadała od 1935 r. spory budynek, zbudowany z materiału siedziby byłego Zarządu Gminnego w Pasynkach. Zajęcia w szkole rybołowskiej oraz pozostałych odbywały się języku polskim. Macierzystego języka białoruskiego do oficjalnego użytku w szkole nie dopuszczano. Nawet zajęcia religii prawosławnej, zgodnie z nakazem władz oświatowych, od roku szkolnego 1934/35 duchowny miał prowadzić w języku polskim18.

W przełomowym roku szkolnym 1939/40 uczniowie rozpoczęli naukę z ponad miesięcznym opóźnieniem. Dotychczasowi polskojęzyczni nauczyciele zostali zastąpieni rosyjskojęzycznymi i białoruskojęzycznymi, podobnie stało się z podręcznikami.

1 Opisanije..., t. II, s. 121-122.
2 Tamże, s. 142.
3 Tamże, s. 127.
4 Tamże, s. 126.
5 Struktura gruntów w 1869 r. wyglądała następująco: 29,87 dies. stanowiło siedlisko parafialne wraz z cerkwią oraz gruntami rolnymi, ciągnącymi się od szosy Białystok — Bielsk Podlaski do granicy ze wsią Pawły. Kolejny, zwarty kompleks gruntów położony był przy granicy ze wsią Wojszki i wraz z terenem użytków zielonych, położonych po zachodniej stronie szosy, o potencjalnych możliwościach zabudowy liczył około 30 dies. Na północ od drogi Ryboły — Pawły rozciągała się enklawa gruntów rolnych i leśnych o powierzchni 22 dies. Ten obszar graniczył ze wsią Laszki. Nad rzeką Narwią znajdował się dział łąk o powierzchni 5 dies. o okresowym i trudnym systemie użytkowania. Majątek uzupełniały działka użytków zielonych przy drodze z Ryboł do Rzepnik o areale 2 dies. oraz półtora diesiatiny w uroczysku D’iakowszczyna.
6 Tamże, s. 15
7 APR, Domasznieje Usłowije z 12 sierpnia 1922 r., k. 2.
8 „Wiestnik Prawosławnoj Metropolii w Polsze”, 1924, nr 18/19, s. 2.
9 Tamże, 1925, nr 8, s. 12.
10 Tamże, 1926, nr 21/22, s. 13.
11 „Wiadomości PAKP”, 1928, nr 11/12, s. 7.
12 Archiwum Parafii w Czarnej Cerkiewnej, okólnik Starosty z 18 marca 1927r.
13 APwB, sygn. 70, k. 229
14 Opisanije..., t. I, s. 245-246.
15 Tamże, s. 243.
16 U. Pawljuczuk, Prawasłaunaje siaktanctwa, „Niwa”, 1966, nr 33; tenże, Pa uschodniaj Sakolszczynie, „Niwa”, 1966, nr 35; tenże, Relihijnyja sekty Biełastoczczyny, „Niwa”, 1967, nr 29; tenże, Razwiccio relihijnych sektau na Biełastoczczynie, „Niwa”, 1969, nr 13; W. Pawluczuk, Procesy dezintegracyjne w prawosławnych społecznościach wiejskich, [w:] „Wieś Współczesna”, 1967, nr 3, s. 135-141; tenże, Sekta grzybowska — doktryna i ideologia, [w:] „Rocznik Białostocki”, 1969, t. 9, s. 315-333; tenże, Kościoły i sekty — próba typologii i organizacji i grup wyznaniowych, „Studia Socjologiczne”, 1969, nr 1, s. 225-246; tenże, Oblicza prawosławia, „Argumenty”, 1969, nr 24 i 25; tenże, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 240; tenże, Wierszalin. Reportaż o końcu świata (o sekcie grzybowskiej), Kraków 1974, ss. 144; T. Słobodzianek, Prorok Ilja, Kraków 1994; T. Słobodzianek i R. Pawłowski, Żywot proroka Ilii. Człowiek, który miał być nowym Chrystusem, „Polityka”, 1994, nr 23.
17 KlirowyjeWiedomosti 1938.
18 Opisanije..., t. II, s. 338.

Rozdział X
Wojna w nadnarwiańskich okolicach

Wybuch II wojny światowej zdezorganizował życie parafialne. W nocy z 14/15 września 1939 roku wojska niemieckie przejechały przez Ryboły. Już po tygodniu wycofywały się na zachód. Wojska radzieckie w Rybołach pojawiły się już 27 września. W rezultacie umowy z następnego dnia między ZSRR a Niemcami granicę państwową ustanowiono na rzece Bug.

W wyniku wprowadzania przez władze radzieckie nowych porządków, w kwietniu 1940 roku dom parafialny został zajęty przez Sielsowiet (organ władzy najniższego szczebla). Miesiąc później podobny los spotkał dom psalmisty. Kler zmuszony był zamieszkać w prywatnych kwaterach parafian. Grunta cerkiewne przekazano gospodarzom wsi Ryboły. Niebawem, wiosną 1941 r. zaczęto organizować kolektywne gospodarstwo rolne (kołchoz), na którego potrzeby przejęto parafialne zabudowania gospodarcze. Księgi metrykalne za lata 1827-1858 i 1918-1939 przekazano do oddziału Zapisi Aktow Grażdanskogo Sostojanija w Zabłudowie. W 1940 r. rozpoczęły się deportacje ludności na Syberię i do Kazachstanu. Wśród aresztowanych znaleźli się zarówno prawosławni Białorusini, jak też polskie rodziny dzierżawców rybołowskiego folwarku (patrz aneks). W kwietniu 1940 r. do Kazachstanu wywieziono nauczycielkę rybołowskiej szkoły białoruskiej Teodozję Iwaniuk z rodziną. Planowane przez NKWD na czerwiec-lipiec 1941 r. dalsze zatrzymania bogatszych gospodarzy nie doszły do skutku. Dnia 22 czerwca 1941 roku Niemcy dokonali napaści na ZSRR.

Podczas bombardowania artyleryjskiego obie cerkwie w Rybołach zostały uszkodzone. Odłamki padających pocisków poczyniły szkody również w domu parafialnym. Wśród ofiar pierwszych dni wojny znaleźli się dwaj młodzi mieszkańcy Wojszek: Mikołaj Siergiejuk i Mikołaj Szastowski, którzy zginęli w swej wsi 25 czerwca. W samych Rybołach obyło się bez ofiar w ludziach, ale we wsi spłonęło sześć spichrzów. Kilka miesięcy później w Rybołach miał miejsce kolejny pożar. Spłonęło wtedy kilkanaście stodół zlokalizowanych na skraju wsi od strony południowej.

Po uformowaniu niemieckiej władzy cywilnej Ryboły stały się siedzibą amtu (gminy), obejmującego teren dawnej gminy Pawły. Ziemia parafialna została zwrócona prawowitemu właścicielowi. W lipcu 1941 r. do plebanii powrócił proboszcz. Jednak dom psalmisty nadal pozostawał zajęty przez mieszkańców wsi. Kilka miesięcy później o. Mikołaj Krukowski znowuż był wymuszony opuścić plebanię, tym razem na żądanie władz niemieckich, które w budynku urządziły siedzibę żandarmerii. Duchowny zamieszkał w domu psalmisty, po opuszczeniu go przez mieszkańców1.

Trudności bytowe proboszcza wydatnie rekompensowała religijna postawa parafian. Racjonalni hitlerowcy starali się nakazami ograniczać udział ludności w świątecznych nabożeństwach, uznając oficjalnie jedynie Wielkanoc, Nowy Rok, Boże Narodzenie, Zielone Świątki oraz każdą niedzielę. Zarządzeniem bielskiego landrata z sierpnia 1943 r. inne święta uznawano za nieważne, ludzie zaś powinni w ich czasie pracować. Również odgórnym zarządzeniem wprowadzono nowy styl kalendarzowy oraz zakaz odprawiania nabożeństw bożnarodzeniowego i paschalnego w czasie trwania godziny policyjnej2.

Dzięki zręcznej polityce arcybiskupa Benedykta (Bobkowa), który po utworzeniu Prus Wschodnich stał się zwierzchnikiem archidiecezji białostocko-grodzieńskiej z siedzibą w Grodnie, moc wielu owych rozporządzeń udawało się osłabić. Wśród samych parafian wywoływały one skutek wręcz odwrotny. Każda wieś parafii rybołowskiej wybrała dzień na nabożeństwo w intencję bezpieczeństwa i zakończenia działań wojennych. We wsi Pawły i Ploski stawiano krzyże. Liczba spowiadających się w Wielkim Poście 1943 r. wyniosła 2.223 osoby.

Duże zagrożenie dla spokoju w parafii stanowiły oddziały partyzanckie — radzieckie, polskie oraz miejscowe, tworzone przez mieszkańców wsi ukrywających się przed okupantem. Nie zważając na stosowane przez hitlerowców prawo odpowiedzialności zbiorowej, oddziały te dokonywały akcji zbrojnych w bezpośrednich okolicach wsi. Po jednej z potyczek doszło w okolicach Wojszek, w wyniku czego 19 czerwca 1942 r. Niemcy dokonali pacyfikacji tej wsi. Z rąk hitlerowców zginęło wówczas siedem osób, spalono też część zabudowań3. Niespełna miesiąc później podobny los spotkał niedaleki Rajsk, gdzie bestialsko zamordowano 149 osób. Wieś przestała całkowicie istnieć, zaś siedzibę parafii rajskiej przeniesiono do Plosek. Decyzją arcybiskupa Benedykta z dn. 13 grudnia 1943 r. wieś Ploski została wyłączona z parafii Ryboły4. Preobrażeńska cerkiew ploskowska stała się świątynią parafii Rajsk.

Najwidoczniej tylko dzięki Opatrzności Bożej losu Rajska udało się uniknąć dla wsi Pawły. 11 czerwca 1943 r. członkowie IV Uderzeniowego Batalionu Kadrowego Konfederacji Narodu przybyli do sołtysa wsi, aby zaopatrzyć się w zapasy żywności. Do Pawłów przybył akurat niemiecki komendant posterunku rybołowskiego. Wywiązała się strzelanina, w rezultacie której zginęło dwóch Niemców. Stało się to powodem zmobilizowania sił okupacyjnych z pobliskich jednostek wojskowych i posterunków żandarmerii. W czasie walki polskie zgrupowanie zostało całkowicie rozbite. Zginęło 21 partyzantów. Wieś ocalała5.

Dramatem wielu rodzin w parafii była mobilizacja młodzieży na przymusowe roboty do Niemiec. Niektórzy już nie powrócili do swoich domów. Ginęli również mężczyźni, których Niemcy wycofując się w lipcu 1944 r. uprowadzali ze sobą i wykorzystywali do kopania rowów przeciwczołgowych.

Interesujący przypadek wydarzył się jednemu z parafian w czasie kopania okopów w okolicach Łomży. Joachim Opaliński z Ryboł podczas pobytu w przyfrontowej wsi zauważył nocą na ziemi błyszczący przedmiot. Okazało się, że był to krzyż jakim duchowni prawosławni posługują się podczas nabożeństwa. Znaleziskiem zainteresował swych towarzyszy niedoli. Wszyscy niezmiernie się zdziwili, poczytając to za dobrą nowinę. Krzyż wziął pod opiekę Sergiusz Aleksiejczuk ze wsi Pawły i po szczęśliwym powrocie przekazał do parafialnej cerkwi w Rybołach. Zachowany napis w języku słowiańskim na odwrotnej stronie krzyża wskazuje jego pochodzenie: усердное приношение раба Божия Василия в церковь Владимирския Божия Матери при богодельне в гор. Ржеве, месяца мая 1860 года6.

W ostatnich dniach lipca 1944 r. linia frontu w szybkim tempie zbliżała się do Ryboł. Wszyscy z nadzieją wyczekiwali zakończenia wojennego koszmaru. Jednak nie każdemu dane było tego doczekać. Podczas wycofywania się wojsk niemieckich w dniu 25 lipca w lesie między wsią Pawły a Ciełuszkami został zabity niemiecki oficer. W odwecie oddziały Wehrmachtu schwytały 22 mężczyzn z Ryboł, Pawłów, Kaniuk i Ciełuszek, którzy udali się z końmi do lasu, by przeczekać frontową nawałnicę. Wszyscy zostali wywiezieni do wsi Tryczówka i tam 26 lipca spaleni żywcem w jednym z domów. Dwa dni później przed cerkwią w Rybołach zostało odprawione otpiewanije, zwęglone szczątki pomordowanych pogrzebano na cmentarzu w Pawłach7. W 1992 roku, staraniem Jana Jakowczuka (jednego z synów spalonego) nad mogiłą umieszczono tablicę z imionami i nazwiskami pogrzebanych. W dniu św. ap. Jana Teologa (22 maja) pomnik uroczyście poświęcono8.

1 Opisanije..., t. I, s. 383-384.
2 Archiwum Parafialne w Orli, pismo z 19 czerwca 1942.
3 I. Rudeczko, Historyja majoj wioski, „Niwa”, 1998, nr 2.
4 APR, decyzja arcybiskupa Benedykta z dn. 13 grudnia 1943.
5 W. Monkiewicz, Bitwa pod Pawłami — 1943 r., [w:] „Podlasie”, 1989, nr 3, s. 53-56.
6 A. Hauryluk, U Rybałach, „Niwa”, 1984, nr 11.
7 Archiwum Parafii Prawosławnej Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim, Pismo o. Mikołaja Krukowskiego z 25 grudnia 1944; nazwiska zabitych zob.: aneks.
8 Ja. Maksimiuk, U aposzni dzień wajny, „Niwa”, 1992, nr 23.