W listopadzie 1944 roku, w wyniku porozumienia między ZSRR a Rzeczpospolitą Polską, rozpoczęła się ewakuacja ludności białoruskiej z Polski do BSRR. Według zachowanych sprawozdań sytuacyjnych Wojewody Białostockiego, wyjeżdżający byli zgrupowani w jedenastu rejonach: Białystok, Bielsk Podlaski, Łapy, Ciechanowiec, Sejny, Łomża, Siemiatycze, Sokółka, Waliły, Zabłudów oraz Ryboły. Ostatni rejon obejmował swym zasięgiem część powiatu bielskiego położoną na prawym brzegu Narwi. Ewakuacja nie była tu masowa, aczkolwiek do czerwca 1945 r. objęła w tym rejonie 237 rodzin z 866 osobami1. Z tego ze wsi Ryboły wyjechało 19 rodzin, Wojszek — 11, Pawłów — 14 i Kaniuk — 5 rodzin pełnych, a ponadto także pojedyńcze osoby. W sumie parafia rybołowska straciła 49 rodzin.
Akcji ewakuacyjnej miała sprzyjać również postawa arcybiskupa mińskiego Bazylego (Rotmirowa), który proponował duchownym podlaskim przenoszenie się wraz z parafianami na tereny radzieckiej Białorusi. Na szczęście z takowych propozycji żadna parafia nie skorzystała.
Początkowo władzę zwierzchnią arcybiskupa mińskiego Bazylego uznała większość duchowieństwa prawosławnego na Białostocczyźnie. W dniach 19-20 grudnia 1944 r. hierarcha odwiedził Białystok i Bielsk Podlaski. Na okolicznościowych zebraniach zgromadzeni duchowni wypowiedzieli się za przynależnością do Patriarchatu Moskiewskiego. Powołano wówczas do życia Tymczasowy Białostocki Zarząd Diecezjalny z o. Mikołajem Wincukiewiczem na czele2. Roszczenia do zwierzchnictwa nad Białostocczyzną biskupa Tymoteusza (Szrettera), jedynego hierarchy PAKP, przebywającego na terenie Polski (rezydował w Chełmie), zostały przez to zignorowane.
Taki stan ustrojowy nie mógł znaleźć aprobaty władz polskich. W drugiej połowie 1945 roku rozpoczęto likwidację tak zwanej schizmy białostockiej. Na zwołanym 19 lutego 1946 r. przez starostę bielskiego zebraniu oświadczenie lojalności wobec państwa polskiego podpisali prawie wszyscy duchowni prawosławni z terenu powiatu, wśród nich o. Mikołaj Krukowski z Ryboł. Podobną postawę zaprezentowała większość duchowieństwa powiatu białostockiego. Wśród nielicznych nielojalnych znalazł się duchowny sąsiadującej z Rybołami parafii zabłudowskiej o. Włodzimierz Jemieljaniuk. Spotkał go smutny los. W marcu 1946 r. zaginął w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach3.
W lipcu tegoż roku została erygowana diecezja białostocko-bielska, w skład której weszła m.in. parafia Ryboły. Żyła ona w tym czasie swoimi problemami. Po wysiedleniu pogorzelców w marcu 1946 roku plebania została zajęta na posterunek Milicji Obywatelskiej. Drewniany dom psalmisty, zbudowany w 1912 r., został przeznaczony dla proboszcza4. Dnia 17 maja 1947 roku posterunek MO w Rybołach został zlikwidowany i po przeprowadzonym remoncie 25 września tegoż roku na plebanię powrócił prawowity właściciel. Natomiast 23 sierpnia 1949 roku dom psalmisty został zajęty przez Agencję Pocztową w Rybołach. Psalmista zamieszał na plebanii5.
Zgodnie z dekretem władz państwowych w 1951 r. grunta cerkiewne w Rybołach przekazano na Fundusz Kościelny, względnie na inne cele państwowe6. Było to tylko pretekstem do całkowitego odebrania ziemi. Ziemia cerkiewna 23 kwietnia 1951 roku została oficjalnie przyjęta na rzecz Skarbu Państwa. Z posiadanych 41 ha do dyspozycji parafii pozostało niespełna 6 ha, w tym 2 ha placu cerkiewnego i niewiele ponad 3 ha łąk zalewowych nad Narwią. Takie drastyczne posunięcie było wynikiem polityki wyznaniowej państwa. Istotne znaczenie miało w niej ograniczanie podstaw materialnych Cerkwi Prawosławnej. Od 1946 r. duchowieństwo zaczęło także dotkliwie odczuwać skutki nowej polityki rolnej. Podatki gruntowe były niewspółmierne do dochodów i w 1949 r. osiągnęły pułap wartości 2/3 plonów. Dodatkowymi obciążeniami były obowiązkowe kontyngenty oraz podatki od dochodów. Do Konsytorza Duchownego w Warszawie napływały z parafii coraz to nowe sygnały o nakładaniu na duchowieństwo wygórowanych podatków.
Na równi z duchowieństwem nowa polityka rolna dotknęła również parafian. Przy nadmiernym opodatkowniu i obowiązkowych dostawach niemożliwy był rozwój gospodarstw. Brak perspektyw w pracy na roli doprowadził z czasem do masowego porzucania wsi przez młode osoby, które zaczęły migrować do Białegostoku i na Ziemie Odzyskane. Tendencje te w Rybołach nasiliły się już na przełomie lat 40. i 50. Spadała również liczba uczniów w szkołach. W 1959 r. w Rybołach było już tylko 60 uczniów, w Wojszkach — 40, Pawłach — 79, Kaniukach — 247.
Zmiany demograficzne w parafii w latach 1945-1958 przedstawia niniejsze zestawienie:
|
Nazwa wsi
|
1945
|
1946
|
1951
|
1952
|
1954
|
1957
|
1958
|
|
Ryboły
|
823
|
801
|
782
|
796
|
785
|
747
|
667
|
|
Pawły
|
511
|
513
|
518
|
485
|
481
|
493
|
358
|
|
Wojszki
|
613
|
623
|
576
|
563
|
506
|
510
|
509
|
|
Kaniuki
|
367
|
372
|
338
|
331
|
326
|
309
|
310
|
|
Rzepniki
|
22
|
24
|
18
|
25
|
22
|
25
|
19
|
|
Ogółem
|
2336
|
2333
|
2232
|
2190
|
2120
|
2084
|
1863
|
Źródło: APR, Klirowyje Wiedomosti.
W 1948 roku dwukrotnie, 23 marca i 14 listopada, parafię wizytował biskup wrocławski Michał (Kiedrow) zarządzający, już po nowej reorganizacji Cerkwi Prawosławnej w Polsce, diecezją białostocko-gdańską. Odwiedził on Ryboły jeszcze w następnym roku. Pozostawiony przez hierarchę w Kronice Cerkiewnej zapis z 23 marca 1948 r., wyraża szczególną wdzięczność za przeprowadzoną na terenie parafii zbiórkę na rzecz zrujnowanego podczas wojny męskiego klasztoru w Jabłecznej. Biskup Michał był wówczas namiestnikiem monasteru. Po raz kolejny odwiedził on Ryboły w 1950 roku w dzień święta parafialnego św.św. Kosmy i Damiana 1(14) listopada8.
Jesienią tego roku przystąpiono do elektryfikacji wsi Ryboły, a w tym również budynku parafialnego i cerkwi. W listopadzie 1951 r. zaświeciły żarówki elektryczne. W 1954 r. w Rybołach utworzono Gminny Ośrodek Maszynowy, który po dwóch latach został jednak zlikwidowany. Na jego miejsce powstał punkt skupu żywca i magazyny istniejące do dziś. Od 1951 r. we wsi mieściła się Gromadzka Rada Narodowa — jedna z wielu w powiecie Bielsk Podlaski.
Władze administracyjne w tym czasie coraz bardziej ingerowały w wewnętrzne życie Cerkwi. W myśl przepisów o zgromadzeniach publicznych od lat pięćdziesiątych obowiązywał faktyczny zakaz organizowania obchodów pól, a dla duchownych, którzy bez zezwolenia dokonywali tego, groziły kary grzywny w wysokości 1.000 zł. Otrzymanie zezwoleń było rzeczą niełatwą. Do 1952 r., gdy proboszczem był o. Mikołaj Krukowski, tradycyjny obchód pól udało się utrzymać we wszystkich miejscowościach. Po kilku latach jedynie Pawły oparły się naciskom administracji, podtrzymując tradycję. Obecnie zwyczaj ten w różnych formach jest kultywowany we wszystkich miejscowościach na terenie parafii.
1 APwB, Starostwo Powiatowe Bielsko-Podlaskie, sygn. 20, k. 12.
2 Archiwum Parafialne w Orli, protokół z zebrania duchowieństwa z 20 grudnia 1944 r.
3 E. Mironowicz, Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa 1993.
4 APR, Klirowyje Wiedomosti, 1946.
5 Opisanije..., t. I, s. 396.
6 Tamże, t. II, s. 22.
7 APR, Klirowyje Wiedomosti, 1959.
8 Opisanije..., t. II, s. 144.
Rozdział XII
Okres współczesny
Głównym zajęciem ludności parafii nadal pozostaje rolnictwo. Tylko niespełna 4% ludności utrzymuje się ze źródeł pozarolniczych. Żaden z kierunków produkcji rolniczej nie jest dominujący. W jednym gospodarstwie prowadzi się zarówno hodowlę bydła i trzody chlewnej, jak też produkcję zbóż, głównie żyta i owsa. Ostatnio mieszkańcy uprawiają pod folią coraz większe ilości ogórków, pomidorów, papryki na gruncie, a także inne warzywa.
W latach sześćdziesiątych, pod względem rozwoju gospodarczego wieś Ryboły przedstawiała się następująco: w strukturze użytkownia ziemi ponad połowę zajmowały grunta orne, ok. 23% użytki zielone i ok. 14% lasy. Ogólny areał gruntów wiejskich wynosił niespełna 2.300 ha, które w latach siedemdziesiątych były użytkowane przez 208 gospodarzy indywidualnych oraz Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną, skupiającą prawie połowę ogólnego areału ziemi. Obszar 365 ha, stanowiący wspólnotę wiejską (lasy i pastwiska), w 1987 r. podzielono między mieszkańców, zaś parafii odmówiono nadziału. Przeciętna wielkość gospodarstw w Rybołach wynosi około 7 ha.
Wróćmy jednak do lat sześćdziesiątych. W tym bowiem okresie wieś przeżywała znaczny rozwój inwestycyjny. W 1964 r. rozbudowano szkołę. Rok później wzniesiono budynek do prowadzenia skupu mleka oraz sklep metalowy. Obok sklepu powstała remiza strażacka. W 1967 r. istniejący we wsi bruk został zamieniony na nawierzchnią asfaltową. W parze z rozwojem infrastruktury technicznej zaczął się jednakże zarysowywać na wsi niż demograficzny. Zgodnie z Klirowoj Wiedomostiju z 1968 roku liczba parafian wynosiła jeszcze 1.873 — zamieszkałych w 515 domach. W Rybołach w 184 domach mieszkło 747 osób, w Wojszkach odpowiednio — 143 i 513, Pawłach — 130 i 430, Kaniukach — 58 i 183. Te wielkości na wskutek migracji ludności do miast w dalszym ciągu miały tendencje malejące. Obecnie liczba parafian jest prawie o połowę mniejsza.
W 1972 r. Ryboły weszły w skład gminy Zabłudów. Wówczas we wsi wybudowano sklep spożywczy. W tymże roku przeprowadzono dawno oczekiwaną komasację gruntów. Resztę ziemi pozostałej z podziału zagospodarował PGR Ignatki. Dnia 1 marca 1974 r. Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Rybołach utworzyła Zakład Betoniarski, który z biegiem czasu zaczął się rozbudowywać. Doszło do tego, że PGR Ignatki przekazał ziemię Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Rybołach, która z kolei przekształciła się w Spółdzielczy Kombinat RSP.
Kombinat niebawem stał się jednym z wzorcowych gospodarstw w województwie białostockim. Przybywało maszyn, gruntów i pracowników. Jak podawała ówczesna prasa, na obszarze około 71 ha kosztem 220 mln zł powstała jedna z największych w Polsce brojlernia. [...] W bieżącym roku wybudowane zostaną pierwsze kurniki. Po urochomieniu zakład będzie dostarczał corocznie na rynek około 2,5 mln brojlerów1.
Według zapisu w Kronice Rolniczego Kombinatu Drobiarskiego w Rybołach, to założycielami Spółdzielczego Zakładu Drobiarskiego w Rybołach były Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne z obszaru dawnego województwa białostockiego; tzw. członkowie prawni z miejscowości: Dobromil, Dorożki, Klukowicze, Kondratki, Krywiatycze, Krzywa, Łużany, Pełele, Trompole, Tymianka, Wólka Nurzecka, Zubry. Przedstawiciele członków prawnych podjęli uchwałę o założeniu Spółdzielczego Zakładu Drobiarskiego w Rybołach. Status prawny Spółdzielczy Zakład Drobiarski w Rybołach uzyskał w wyniku rejestracji przez Sąd Rejonowy w Białymstoku dn. 6 lipca 1973 roku w rejestrze powstałych jednostek gospodarczych pod nr A Rs 143. Datę zarejstrowania przyjmuje się za datę powstania Kombinatu. Dnia 12 marca 1977 roku na Walnym Zgromadzeniu podjęto uchwałę o zmianie nazwy Zakładu na Spółdzielczy Kombinat Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w Rybołach2.
Z incjatywy RSP i władz zwierzchnich na nieużytkach znajdujących się obok wsi, przy trasie Ryboły — Bielsk Podlaski, w latach siedemdziesiątych wybudowano nowy zakład. Spółdzielnia stała się kombinatem wielotowarowym, zajmującym się tuczem trzody chlewnej, hodowlą gęsi i kur, produkcią materiałów budowlanych3. Powstało też spore osiedle, gdzie w czterech blokach zamieszkało 80 rodzin pracowników kombinatu, z czego ponad połowa to wyznawcy prawosławia. W latach dziewięćdziesiątych kombinat przyjął nazwę Spółdzielczy Kombinat Agro-Drób w Rybołach, zaś w nomenklaturze urządowej osiedle otrzymało nazwę Kolonia Ryboły4.
Powstała na gruntach wsi Ryboły Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w małym stopniu zatrzymała odpływ ludności z terenu parafii do miejskich aglomeracji. Za to do pracy w RSP zjeżdżali się ludzie dosłownie zewsząd, różnych wyznań. Po kilkuletniej obecności w Rybołach wyjeżdżali oni na stałe przede wszystkim do pobliskiego Białegostoku lub Bielska Podlaskiego. Również w Pawłach powstała Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. Jednak i w tym przypadku miejscowa ludność prawosławna w małym stopniu wiązała swoje plany życiowe z pozostaniem na wsi.
W 1974 roku w dniu święta parafialnego Położenija Rizy Preswaitoj Bohorodicy Ryboły wizytował metropolita Bazyli (Doroszkiewicz)5. Przed zbliżającym się jubileuszem 100-lecia konsekracji cerkwi parafialnej (1879-1979) jej wyposażenie wzbogaciło się o ofiary rzeczowe. W uroczystościach wziął udział metropolita Bazyli, pozostawiając ikonę św.św. Kosmy i Damiana opatrzoną dedykacją. Gościnne Ryboły w dniach 14-15 lipca tegoż roku przyjmowały wizytującego parafię wikariusza archidiecezji Warszawsko-Bielskiej biskupa Szymona6.
Jak podają statystyki giminy Zabłudów we wsi Ryboły na początku 1979 roku zamieszkiwało 542 osoby7.
Natomiast w roku 1987 liczba wyznawców religii prawosławnej w Rybołach przedstawiała się następująco:
|
Nazwa miejscowości
|
Ilość domów zamieszkałych
|
Ilość domów opuszczonych
|
Liczba osób
|
|
wieś Ryboły
|
169
|
19
|
448
|
|
kol. Ryboły (RSP Ryboły-Kombinat)
|
38*
|
—
|
142
|
|
wieś Kaniuki
|
61
|
35
|
147
|
|
wieś Pawły
|
95
|
7
|
270
|
|
kol. Pawły
|
18
|
3
|
49
|
|
RSP Pawły
|
4*
|
—
|
13
|
|
wieś Wojszki
|
125
|
13
|
303
|
|
kol. Wojszki
|
4
|
2
|
11
|
|
wieś Rzepniki
|
4
|
—
|
13
|
|
Razem
|
518
|
79
|
1.396
|
* — rodziny zamieszkałe w Blokach
Gwoli adnotacji ważniejszych wydarzeń z życia Cerkwi Prawosławnej na Białostocczyźnie, co bezpośrednio łączyło się z parafią Ryboły, należy wspomnieć, że od 1987 roku Ryboły kilkakrotnie były miejscem odpoczynku i modlitwy pielgrzymów udających się z Białegostoku na św. Górę Grabarkę. Parafię odwiedziły dzieci ze strefy czarnobylskiej z Białorusi8. Co roku goszczono też uczestników Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce, którzy poza swoimi programowymi występami odwiedzali cerkwie na Białostocczyźnie, a w tym i cerkiew w Rybołach9. Do tradycji przeszła również modlitwa pielgrzymów udających się z Białegostoku do monasteru w Jabłecznej i uczestników pielgrzymki z Bielska do monasteru w Supraślu, a ostatnio do Zabłudowa na święto męczennika młodzieńca Gabriela10. Z chwilą przeniesienia w 1992 r. relikwi tego świętego z Grodna do Białegostoku młodzież szkolna z Ryboł odbywa pielgrzymkę do swego patrona. O wszystkich tych wydarzeniach można wyczytać w Kronice cerkwi rybołowskiej. Piękną tradycją w parafii są doroczne nabożeństwa dziękczynne, zwane popularnie dożynkami, które organizowane są w jedną z niedziel miesiąca września. Po uroczystym nabożeństwie z krestnym chodem dookoła cerkwi, parafianie zbierają się w wiejskiej świetlicy na część artystyczną. Jesienne nabożeństwo jest podziękowaniem za obchodnyje obiedni, które są odprawiane przez każdą wieś w terminie ustalonym przed latami11.
Ważnym faktem w historii parafii ostatnich lat jest odzyskanie praw własności do części gruntów parafialnych. Decyzjami Wojewody Białostockiego parafia otrzymała potwierdzenie własności gruntów będących w jej dotychczasowym posiadaniu, t. j. nieruchomości zabudowanych i niezabudowanych o powierzchni 11, 38 ha, położonych na terenie wsi Ryboły (posesja wraz z cerkwią — 2,78 ha, nad Narwią — 3,38 ha, na Petraszkach — 1,65 ha oraz cmentarz parafialny w Rybołach — 2,18 ha i Pawłach — 1,29 ha oraz plac cerkiewny w Wojszkach — 0,10 ha. Na wniosek parafii Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrócił parafii działki leśne o powierzchni 4,25 ha położone na północ od drogi Ryboły — Pawły oraz przeniósł na własność nieruchomości, położone w uroczysku Morgi o powierzchni 32,48 ha. Po tych wszystkich staraniach łączna powierzchnia parafialnych terenów zabudowanych i niezabudowanych wynosi 48,1643 ha.
Godnym odnotowania wydarzeniem z życia parafii rybołowskiej było postawienie krzyża rzymskokatolickiego i prawosławnego w obrębie Spółdzielczego Kombinatu Agro-Drób. Zapoczątkowano tym wspólną z proboszczem rzymskokatolickim z Tryczówki modlitwę w intencję pomyślnego urodzaju, ustaloną na pierwszą sobotę po św. Trójcy. Rozwijają się w ten sposób wspomniane wyżej obchodnyje obiedni. O ile we wspomnianym Kombinacie zamieszkują prawosławni (36 rodzin) i katolicy (28 rodzin) ustalone nabożeństwo (prawosławni w cerkwi, katolicy koło krzyży) uzyskało aprobatę przez oba wyznania i od 1994 roku jest nieprzerwanie odprawiane.
Zaistniałe w Polsce zmiany, związane z upadkiem rządów komunistycznych, spowodowały że przywrócono nauczanie religii prawosławnej w miejscowej Szkole Podstawowej. Do roku 1990 edukacja religijna prowadzona była w punktach katechetycznych w Rybołach, Pawłach, Wojszkach i Kaniukach.
Liczba dzieci uczęszczających na lekcje religii w punktach katechetycznych:
Ïîëüñê³ à¢êöû¸í
