|
 Лявон БАРШЧЭЎСКІ
Беларускі ПЭН-цэнтар
Рэцыдывы мінуўшчыны, альбо постсавецкая медыякратыя
У даступнай цяпер па-беларуску кнізе “L’explosion de la communication” (“Выбух камунікацыі”) аўтары Філіп Брэтон (Philippe Breton) і Серж Пру (Serge Proulx) пішуць: “Легітымнасць улады ў нашым ліберальным грамадстве забяспечваецца цяпер красамоўнасцю сродкаў масавай інфармацыі: здольнасць выкарыстоўваць сродкі масавай інфармацыі робіцца абавязковай умовай поспеху ў палітыцы. Значэнне, якое набылі апытанні грамадскай думкі і рэклама пры фармаванні вобразу грамадскага дзеяча, вядзе да ўзрастання каштоўнасці факта камунікацыі супраць яе зместу. Урэшце, неістотна, што скажа кандыдат падчас выбарчай кампаніі,— важна, каб яго ўспрымалі як чалавека, які хоча нешта сказаць, і пажадана, каб гэта мела выгляд сяброўскага дыялогу. Палітычная рэклама ў дадзеным выпадку відавочна забяспечвае пашырэнне ў грамадстве дамінуючай ідэалогіі камунікацыі” (Брэтон Ф., Пру С. Выбух камунікацыі // Пер. з французск. —Мн.,1995. —С. 134—135).
Вось жа, у працы аўтараў, якія жывуць у дэмакратычным грамадстве, мы бачым фактычнае прызнанне таго, што насамрэч гэтае грамадства ужо не дэмакратычнае, а ў значнай ступені медыякратычнае — г.зн. характар улады і спосабы ажыццяўлення ёю сваёй функцыі, па сутнасці, вызначаюцца ўсемагутнымі сёння сродкамі масавай інфармацыі. Можна сказаць і гэтак: фармальна ўлада абіраецца грамадзянскай супольнасцю, але ў рэальнасці гэты выбар прадвызначаны працай СМІ. Пры гэтым усё сказанае датычыць грамадства, якое сфармавалася эвалюцыйна, на падмурку дэмакратычнай тэндэнцыі развіцця. На палітычны выбар чальца гэткага грамадства яшчэ значны ўплыў мае традыцыя,— доўгатрываласць палітычных густаў малых супольнасцяў (прыкладам, сям’і), знаходжанне сярэднім абываталем часу для чытання палітычных раздзелаў газет, а найперш, вера ў тое, што ад ягонага, канкрэтнага грамадзяніна, выбару залежыць ягонае ж далейшае канкрэтнае штодзённае жыццё.
Ці прысутнічаюць названыя чыннікі ў свядомасці звычайнага чалавека — прадстаўніка постсавецкага грамадства? Даследаванні, што праводзіліся палітолагам і палітпсіхолагам Уладзімірам Падголам з нашым пэўным удзелам (гл., напрыклад: Падгол Ул. Асновы палітычнай псіхалогіі // Матэрыялы для слухачоў Народнага універсітэта. —Мн., 1999), дазваляюць весці гаворку пра асаблівы таталітарны менталітэт беларуса — чалавека, які, нечакана для сябе, апынуўся ў постсавецкай эпосе.
МЕНТАЛІТЭТ — як вядома, паняцце, якое адлюстроўвае спалучэнне складаных матывацыйных комплексаў і рэальных дзеянняў чалавека. Глыбіннаю асноваю любога менталітэту ёсць наяўнасць псіхалагічных структураў і арыентацый, якія далёка не заўсёды ўсведамляюцца. Грунтоўна яны прааналізаваны, да прыкладу, у творах Э.Фрома (гл. Fromm, E. Escape From Freedom. —New York, 1941, або: Фромм Э. Человек для себя. —Мн., 1992).
Ідэалагічна ўплываючы на асобу, талітарная сістэма дамагаецца ўтварыць з людзей садамазахістаў, якія атрымліваюць задавальненне ад стану падпарадкаванасці сістэме ці ад валодання лёсамі сваіх падначаленых. Яна iмкнецца падначалiць сабе чалавека цалкам. Дзеля гэтага сістэма разбурае культуру, адчужае ад яе чалавека — і ўтварае замест яе таталітарную субкультуру. У душах падпарадкаваных яна фармуе агрэсіўнае стаўленьне і дэструктыўную арыентацыю да ўсіх непадобных.
Вынішчэнне нацыянальнай культуры як метамовы нацыі і проста мовы разам з яе субкультурным гіпнатычным слоем (прымаўкі, мудраслоўі, вітанні, праклёны, пракляцці, адкляцці, жарты, кпіны) можна параўнаць з вынішчэннем гумуса, які, як вядома, назапашваецца мільёны гадоў. Калі гумус утрымлівае неабходныя для раслін элементы, дык гіпнатычны слой нацыянальнай субкультуры спрыяе сацыялізацыі індывіда, ператварэнню яго ў асобу. Без гэтага слоя вырастаюць манкурты, якія пасля адпаведнай ідэалагемна-ідэалагічнай апрацоўкі робяцца “салдатамі імперыі”.
Кожная гістарычная эпоха і кожнае грамадства фармуюць сваю структуру менталітэту. Аб асноватворных элементах менталітэту беларусаў Вялікага Княства Літоўскага можна, да прыкладу, меркаваць па выказваннях філосафа-публіцыста А.Воляна: “З усіх рэчаў людскіх найпякнейшая ёсць вольнасць. Няволя ж — горшая нават за смерць” (Цытуецца паводле: Саверчанка І. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Мінск, 1998., С. 60.). Волян даваў прыклады, калі “людзі добраахвотна ішлі на смерць, абы не трапіць у палон” (тамсама). Сэнс паняцця “воля” Волян абумоўліваў “правам”: “Там, дзе няма месца праву, там няма волі” (тамсама).
З таго часу шмат войнаў пракацілася па Беларусі. Мяняліся ўлада, ідэалогіі, якія даволі часта, аднак, аказваліся чужымі і захопніцкімі. За некалькі апошніх стагоддзяў беларуская нацыя сталася аб’ектам разбуральнага ўздзеяння чатырох ментальна чужых сістэмаў:
1. Рускі царызм, што праводзіў генацыд падчас захопніцкіх войнаў, у якіх загінуў кожны другі беларус; а пасля захопу і падзелу Вялікага Княства Літоўскага распачалося вынішчэнне беларускасці — ад дзяржаўных чыннікаў да культурніцкіх.
2. Міжваенная Польшча — палітыка апалячвання і выціранне з памяці людзей беларушчыны.
3. Гітлераўская Германія — генацыд.
4. Савецкая Расія — генацыд народу і, перш-наперш, вынішчэнне нацыянальнай інтэлігенцыі і культуры з татальнай трансфармацыяй менталітэту ў накірунку ўтварэння “новой общности людей — советского народа”.
З 1986 г. — ізноў генацыд: апраменьванне дзяцей пад час першамайскай дэманстрацыі пасля аварыі на ЧАЭС, асаджэнне на Магілёўшчыну радыяактыўных аблокаў, што рухаліся на Маскву. У выніку фізічнае і духоўнае існаванне беларусаў аказалася пад пагрозай.
Сёння можна гаварыць таксама і пра гіпнатычныя інфармацыйныя тэхналогіі, пры дапамозе якіх нацыі навязваюцца пэўныя структуры свядомасці і падсвядомасці. Звычайна гэта — двухбаковы працэс. Па-першае, вынішчаецца нацыянальная субкультура з ейнымі традыцыйна сфармаванымі і своеасаблівымі для кожнага этнаса гіпнатычнымі элементамі, а, па-другое, людзям унушаюцца якасці характару, быццам бы спрадвеку ім уласцівыя (памяркоўнасць, рахманасць і г.д.). Сродкамі гіпнатычнага ўздзеяння на менталітэт нацыі з’яўляюцца ідэалагемы, ідэалагемныя ўтварэньні (палі), сацыяльныя ідалы.
Сучасным беларусам уласцівыя шмат якія элементы таталітарнага і пост-таталітарнага менталітэту, які сфармаваўся пад уздзеяннем сістэмы падвоенага таталітарызму. Гэта нацыянальны таталітарызм усходніх суседзяў, які імкнецца вынішчыць беларускую культуру і субкультуру, давесці беларусам, што насамрэч яны тое ж самае, што і рускія, і каланіяльны таталітарызм, функцыя якога — далучыць Беларусь як дзяржаву да імперскай Расіі. Адсюль такое зацятае змаганне таталітарнай сістэмы супраць адраджэння беларускай мовы і культуры. Разам з тым, існуюць і сапраўдныя рысы менталітэту беларусаў, што захоўваюцца ў глыбінях свядомасці і ў генетычнай памяці носьбітаў нацыянальнай культуры.
Да асноўных характарыстык менталітэту вялікай часткі нашых суродзічаў належаць: абсалютнае дамінаванне ірацыянальнай веры — найперш у палітычныя цуды; страх страціць — у выніку ўдзелу ў палітычным жыцці — дабрабыт (хоць бы і мінімальны), здароўе, нават жыццё; адчуванне сябе безабаронным перад дзяржаўнай машынай; адсутнасць волі і імкнення ўзяць удзел у дзеяннях, што могуць змяніць становішча; нявер’е ў свае сілы; замкнёнасць у свеце сваіх індывідуальных праблем; варожае стаўленне да спробаў самаарганізацыі іншых чальцоў грамадства; агрэсіўнасць, скіраваная найперш на людзей, якія не баяцца і не робяць “так, як большасць” і г.д.
Вялікая памылка шмат каго з нашых дзейных апазіцыйных палітыкаў і публіцыстаў палягае, на наш погляд, у неразуменні і ігнараванні ў практычнай дзейнасці вышэйзгаданых рысаў менталітэту постсавецкага беларуса, ці рамантызацыі ягонага вобраза. Відаць, пад уплывам гуманістычнай літаратуры, якую мы чыталі ў сярэдняй школе, ВНУ і пасля іх заканчэння, у нас трывала сфармавалася думка пра тое, што вялікая частка нашых суайчыннікаў можа выйсці за межы звычайнага прагматызму, прасякнуцца ідэалізмам — у станоўчым значэнні гэтага паняцця. Між тым, палітпсіхолагі даволі пераканаўча паказалі, што ідэалагемныя рысы менталітэту маюць надзвычай трывалы характар, і іх не так проста змяніць.
Тут, відаць, і трэба шукаць адказы на пытанні з нашай недалёкай палітычнай мінуўшчыны і сучаснасці. Узгадайма некаторыя з іх. Да прыкладу, чаму жорсткае збіццё дэпутатаў ад БНФ у будынку парламента 12 красавіка 1995 г. не толькі не выклікала спачування да апошніх у большай часткі нашых суграмадзян, а, наадварот, прадстаўнікі гэтай арганізацыі на выбарах у Вярхоўны Савет, што адбыліся праз месяц пасля згаданых падзеяў, атрымалі значна меншую падтрымку? Альбо: чаму зноў-такі не знайшла падтрымкі ў выразнай большасці грамадства гуманістычная пазіцыя кандыдата ў прэзідэнты Уладзіміра Ганчарыка (2001 г.), які выявіў асаблівую заклапочанасць лёсам вядомых у Беларусі зніклых палітыкаў? Урэшце: чаму наклады апазіцыйных газет, якім, паводле апытанняў, насельніцтва давярае ніяк не менш, чым газетам рэжыму, усё ж такі няўхільна зніжаюцца, а наклады дзяржаўных выданняў якраз досыць стабільныя; калі ж браць пад увагу мясцовую прыўладную прэсу, дык яны маюць тэндэнцыю росту?
Паспрабую адказаць на гэтыя пытанні ў самым агульным выглядзе, і менавіта зыходзячы з тых ідэалагемных рысаў менталітэту вялікай часткі беларусаў, якія, як падаецца, з’яўляюцца істотнымі для значнай часткі нашых суграмадзян. Для іх стаўленне да любой улады — гэта, перадусім, стаўленне да яе, як да інструменту ўціску і гвалту чалавека. Яны ірацыянальна не вераць у тое, што ўлада з сваёй ініцыятывы захоча рабіць для іх нешта добрае, карыснае. Любая ўлада прыроўніваецца імі да акупацыйнай, якую смяротна небяспечна зачапіць, прымусіць звярнуць на цябе нейкую асаблівую ўвагу; адначасова яе не сорамна падмануць, абхітрыць і да т.п. Вельмі добра таксама апынуцца пры ёй — зноў-такі, каб развязаць нейкія свае прыватныя праблемы, альбо хаця б праз сваю далучанасць да яе нейтралізаваць частку пагрозаў, што гэтая ўлада нясе.
Пры гэтым любы іншы, не звязаны з табой альбо тваімі сваякамі, чалавек, калі патрапляе ў склад гэтай улады, аўтаматычна робіцца тваім канкурэнтам, бо займае месца, якое — хоць бы і тэарытычна — мог бы заняць ты сам, альбо твае знаёмыя/сваякі. Таму збіццё дэпутатаў і гвалтоўнае выкіданне іх з будынка Вярхоўнага Савета, знікненне Ганчара ці Захаранкі ўспрымаецца гэтай часткай нашага грамадства як рэч натуральная, бо ў барацьбе за ўладу, паводле меркавання такіх людзей, выйграе толькі мацнейшы, брутальнейшы і хітрэйшы.
Гэтыя людзі чытаюць “Советскую Белоруссию” альбо які-небудзь “Голас Лёзненшчыны” і не чытаюць “Народную волю” або “Брестский курьер”, бо газета ім патрэбная для таго, каб спрагназаваць (паводле першакрыніцы!), чаго ім можна чакаць ад уладаў, як запабегнуць небяспекі, звязанай з іхнай дзейнасцю. У “Народнай волі” ці ў “БДГ” яны гэткай патрэбнай ім практычнай інфармацыі не знойдуць, а ў тым, каб чытаць абстрактныя рэчы пра “антынародны рэжым” альбо “неабходнасць абароны беларускай дзяржаўнасці”, у іх няма патрэбы — а значыць і жадання.
Далей хацеў бы звярнуць вашу ўвагу на прынцыповыя адрозненні ў разуменні медыякратыі, што існуе ў свабодных грамадствах, і таталітарнай медыякратыі, якая пакуль што ўпэўнена пачуваецца ў Беларусі і шэрагу іншых постсавецкіх краін Усходняй Еўропы, Закаўказзя ды Сярэдняй Азіі. Заходняя медыякратыя хоць і мае пэўныя абмежаванні, аднак дае шанец альтэрнатыўным палітычным сілам, альтэрнатыўнай палітычнай думцы ўплываць на грамадства. Дасягаецца тое праз адсутнасць манапалізацыі СМІ і функцыянаванне — найперш, на заканадаўчым узроўні — механізмаў, што гэткай манапалізацыі запабягаюць. У той самы час дзеянні выканаўчай улады ў Беларусі ніколі ў гісторыі не былі скіраваны на тое, каб дапусціць рэальнае развіццё свабоднага рынку СМІ — перадусім, электронных — а наадварот, мелі супрацьлеглы вектар.
Пры гэткай хадзе падзеяў не магло быць і гаворкі пра дэмакратычную перспектыву развіцця краіны, і прыход рэваншысцкіх таталітарных сілаў да ўлады ў 1994 г. быў прадвызначаны. Натуральна, што свабодны рынак СМІ не быў створаны і з тае прычыны, што патрэбу ў яго стварэнні адчувала на той час толькі меншасць беларускага грамадства (на жаль, і сёння сітуацыя наўрад ці больш аптымістычная). Альтэрнатыўныя думкі, выказаныя па тэлебачанні, радыё, у друкаваных выданнях, не ўпісваліся ў міфалагізаваную свядомасць вялікай колькасці нашых суграмадзян. Альтэрнатыўны погляд на рэчы прымушаў думаць таго, хто прывык толькі верыць (альбо не верыць) — і гэта толькі раздражняла. Вядома, што савецкі чалавек больш за што іншае баяўся апынуцца перад выбарам быць адказным за ўжо зроблены выбар. Наяўнасць жа альтэрнатыўных СМІ не толькі дэманстравала яму гэты выбар, але і змушала — насуперак ягонай волі — браць на сябе адказнасць.
Чаму ж улады і да сёння дазваляюць існаванне некаторых апазіцыйных друкаваных СМІ ў Беларусі, хоць і чыняць ім усялякія перашкоды? Памыляецца той, хто думае, што гэта выклікана нейкімі гуманістычнымі меркаваннямі, ці бояззю ўладаў парушыць нейкія міжнародна прызнаныя стандарты. Адказ на гэтае пытанне, між тым, відавочны. Сённяшнія друкаваныя СМІ, усе разам узятыя, не могуць скласці аніякай канкурэнцыі СМІ электронным.
Цяперашняя таталітарная медыякратыя — гэта медыякратыя, перадусім, “электронная”. А таму пакуль у пэўнага вузкага кола людзей, што рэальна ажыццяўляе ўладу, ёсць магчымасць кантраляваць тэлевізійны “гузік”, пра дэмакратычныя змены ў беларускім грамадстве не можа быць і гаворкі. Выраз “барацьба з недэмакратычным рэжымам” у праграмных канстатацыях палітычных сілаў мусіць быць зменены на выраз “ліквідацыя таталітарнай электроннай медыякратыі”. Пры сённяшнім тэхнічным патэнцыяле СМІ гэтае пытанне не выглядае невырашальным. На практыцы яно патрабуе ўкладання велізарнай колькасці сродкаў, больш істотнага, чым дагэтуль, задзейнічання інтэлектуальнага патэнцыялу нашай грамадзянскай супольнасці. Зрабіць гэта неймаверна цяжка, але іншага выйсця для беларусаў, калі яны хочуць убачыць святло ў канцы тунэля, проста няма.
У звязку з гэтым паўстаюць пытанні і іншага кшталту. Напрыклад: ці міфалагізаваная свядомасць вялікай часткі нашых суайчыннікаў будзе ў хуткім часе зменена? Ці адзіным шляхам наладжвання камунікацыі з гэтай часткай грамадства з’яўляецца стварэнне і распаўсюджванне новых, “гуманістычных”, міфаў? Альбо гэтай частцы трэба гаварыць “толькі праўду — якой бы горкаю яна ні была”? Адказы на гэтыя пытанні могуць быць розныя, але, на маё разуменне, ніводзін з гэтых варыянтаў у найбліжэйшым часе не можа быць зрэалізаваны ў прынцыпе, і менавіта з тае прычыны, што ў Беларусі існуе таталітарная электронная медыякратыя, на падтрымку якой сённяшні палітычны рэжым выдаткоўвае велізарныя матэрыяльныя сродкі.
Публікуецца на
сайце з ласкавай згоды Беларускага
Калегіюму
|
Польскі аўкцыён
