[1] Беларуская эміграцыйная суполка „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ” была, несумненна, найвыдатнейшай беларускай эміграцыйнай грамадзка-нацыянальнай структурай, якая ўзьнікла па‑за этнічнымі межамі Беларусі на пачатку ХХ стагодзьдзя. 

Юрыдычна суполка была зарэгістравана 5 (18) мая 1906 году. Яе галоўнымі ініцыятарамі й арганізатарамі былі: В. Іваноўскі, Ю. Іваноўскі, Б. Эпімах-Шыпіла, В. Валейка, У. Кілашэўскі, К. Кастравіцкі, У. Сталыгва і каля 40 іншых энтузіястаў беларускага адраджэньня. Галоўнай мэтай дзейнасьці гэтай арганізацыі было выдаваньне друкам беларускіх кніг. 

Суполка заключыла паразуменьне з польскай пецярбурскай друкарняй К. Л. Пянт­коўскага. 

Рыхтаваныя суполкай кніжкі друкаваліся кірыліцай альбо лацінкай, а некаторыя зь іх паралельна двума шрыфтамі.

Частка тыражу выдаваных кніжак разводзілася сярод беларусаў – жыльцоў Пецярбурга, Масквы альбо іншых расейскіх гарадоў. Большасьць накладу накіроў­валася ў Беларусь. 

Галоўнай мэтай выдавецкай дзейнасьці суполкі было пашырэньне асьветы сярод беларусаў – эмігрантаў і беларусаў – жыхароў Беларусі. Было гэта істотным і важным з тае прычыны, што да 1915 году на Беларусі не існавала нацыянальнага школьніцтва. Ад некалькіх вякоў адукацыя на ўсёй беларускай тэрыторыі право­дзілася на польскай альбо на расейскай мовах. Парадоксам было тое, што на арганізацыю беларускага школьніцтва ў Беларусі далі дазвол нямецкія акупанты, якія ў 1915 годзе занялі амаль усю беларускую тэрыторыю. 

На пачатку ХХ стагодзьдзя яшчэ не было на Беларусі беларускамоўных падруч­нікаў, пачынаючы ад першых клясаў пачатковых школ, а канчаючы сярэднімі школ­амі й вышэйшымі ўстановамі. Дарэчы, і сёньня ў незалежнай дзяржаве Рэспубліка Беларусь не выдаюцца беларускамоўныя падручнікі па якіх-колечы прадметах, якія выкладаюцца ў вышэйшых установах. Выключэньнем зьяўляюцца падручнікі па беларускай мове й літаратуры для пачатковых і сярэдніх школ, а таксама прызна­чаныя для студэнтаў беларускай філялёгіі ў дзяржаўных унівэр­сытэтах краіны.

Стваральнікі й дзеячы суполкі „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ”, прагнучы папоўніць страшэнны прабел у нацыянальнай адукацыі, пачалі сваю выдавецкую справу ад друку наступных падручнікаў: Беларускі лемантар або Першая навука чытаньня – 1906 г., Э. Цётка, Першае чытаньне для дзетак беларусаў – 1906 г., Я. Колас, Другое чытаньне для дзяцей беларусаў – 1909 г.

У 1908 годзе суполка заініцыявала выданьне цыклаў літаратурных твораў. У гэтым цыкле выйшлі ў сьвет наступныя кнігі: Я. Купала, Жалейка – 1908 г., Ф. Багушэвіч, Дудка буларуская – 1908 г., Смык беларускі – 1908 г., В. Дунін-Марцінкевіч, Пан Тадэуш – 1908 г., Гапон – 1908 г., Вечарніцы – 1909 г. Кніга з прадмоваю В. Іва­ноўскага В. Дунін-Марцінкевіч і яго жыцьцё. Шчыроўскія дажынкі і Купала – 1910 г.

У гадох 1910-1913 суполка, кіруючыся рэпэртуарнымі патрэбамі беларускіх драматычных гурткоў, выдала такія сцэнічныя творы, як: К. Каганец, Модны шлях­цюк, А. Чэхаў, Сватаньне, М. Крапіўніцкі, Пашыліся ў дурні і Па рэвізіі; Э. Ажэшка, У зімовы вечар, Хам; Я. Купала, Паўлінка.

У гадох 1912-1913 суполка прыступіла да новага тыпу выданьня. Быў гэта альманах „Маладая Беларусь”, у якім – апрача літаратурных твораў – друкаваліся таксама тэарэтычныя дасьледаваньні. У гэтым трохтомным цыкле былі надру­каваны, між іншым, многія творы такіх пісьменьнікаў, як: Янка Купала, Якуб Колас, Канстанцыя Буйла, а таксама знакаміты тэарэтычны артыкул Антона Навіны (А. Луцкевіча) пад загалоўкам На дарозі да новаго жыцьця.

Параўнаўча плённым у выдавецкай справе аказаўся 1913 год, калі суполка выдала наступныя творы: Янка Купала, Шляхам жыцьця, Сон на кургане; А. Чэхаў, Мядзь­ведзь. Апошні выдавецкі акорд суполкі прыпаў на 1914 год, калі выйшаў у сьвет няпоўны зборнік Ф. Багушэвіча Дудка беларуская.

Выбух Першай Сусьветнай вайны канчаткова спыніў існаваньне й дзейнасьць суполкі „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ”.

За сем гадоў свайго існаваньня суполка выпусьціла ў сьвет 38 кніг агульным накла­дам звыш 100 тысяч асобнікаў. Суполка выдавала таксама паштоўкі зь беларускімі краявідамі й партрэтамі беларускіх пісьменьнікаў.

Калі ўзяць пад увагу, што выдавецкая суполка не карысталася якімі-колечы датацыямі й фінансавай дапамогай з боку дзяржавы, і што ўтрымлівалася выключ­на з ахвяраваньняў галоўным чынам саміх ініцыятараў і арганізатараў, а таксама рэдкіх сымпатыкаў беларускай справы, дык мусім сказаць, што яе дасягненьні й выдавецкі плён мелі характар беларускага нацыянальнага подзьвігу, які можна параўнаць хіба што толькі з выдавецкім подзьвігам Францішка Скарыны.

Варта адзначыць і тое, што прыклад і выдавецкі чын „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ” паўплываў на ўзьнікненьне й некалькігадовую дзейнасьць такіх беларускіх пецярбурскіх газэт, як: „Сьветач” 1916-1918 і „Дзянніца” 1918-1919.

Ня можа быць сумненьня і ў тым, што знакамітыя беларускія эміграцыйныя выдаўцы ў Каўнасе: Вацлаў Ластоўскі й Кляўдыюш Дуж-Душэўскі, а таксама Васіль Захарка й Тамаш Грыб у Чэскай Празе чэрпалі свае выдавецкія інспірацыі з досьве­ду й дасягненьняў сяброў выдавецкай суполкі „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ”.

[2] Выдатны беларускі эміграцыйны дзеяч Браніслаў Эпімах-Шыпіла выводзўся з шляхецкага беларускага каталіцкага асяродзьдзя. Нарадзіўся ён 4 верасьня 1859 году ў фальварку Будзькаўка Полацкага павету на Віцебшчыне. Увайшоў ён у гісторыю беларускай культуры як выдатны фальклярыст, гісторык, мовазнавец, літаратуравед, выдавец, сардэчны апякун літаратурнай моладзі.

Браніслаў Эпімах-Шыпіла закончыў Рыскую Гімназію, а пасьля філязофска-гістарычны факультэт Пецярбурскага Ўнівэрсытэту, у якім абараніў кандыдацкую дысэртацыю. Працаваў ён у бібліятэцы гэтага ўнівэрсытэту й адначасна выкладаў латынь і грэцкую мовы ў некалькіх вышэйшых пецярбурскіх установах. Браніслаў Эпімах-Шыпіла прымаў актыўны ўдзел у пакліканьні да жыцьця й дзейнасьці Круга Беларускай Народнай Культуры і Прасьветы ў гадох 1902‑1904. Арганізацыя гэтая існавала ў Пецярбурзе й гуртавала студэнтаў-беларусаў з розных вышэйшых уста­ноў расейскай сталіцы. 

Істотную ролю ў дзейнасьці гэтай структуры адыгрывалі таксама браты А. і І. Луц­кевічы, В. Іваноўскі і К. Кастравіцкі (Карусь Каганец). Круг Беларускай Народнай Культуры і Прасьветы выдаў зборнік вершаў Я. Лучыны Вязанка – 1903 г., а таксама Калядную пісанку – 1904 г. і Велікодную пісанку – 1904 г. Аб шырокім і высакародным дыяпазоне Круга Беларускай Народнай Культуры і Прасьветы сьведчыць і тое, што сябры гэтай арганізацыі паспрабавалі выдаваць нелегальную беларускую газэту „Свабода”. Браніслаў Эпімах-Шыпіла прыняў непасрэдны аргані­зацыйны й фінансавы ўдзел у Крузе Беларускай Народнай Культуры і Прасьветы, зьядноўваючы да яе прыхільнікаў і энтузіястаў сярод вышэйшых устаноў Пецярбурга. Гэты выдатны беларускі вучоны непасрэдна ўдзельнічаў у падрых­тоўцы матэрыялаў і дакумэнтаў для беларускай дэлегацыі, якая ў 1916 годзе накіравалася ў Лязану на канфэрэнцыю народаў Расеі, дзе дамагалася свабоды й дзяржаўнай незалежнасьці для Беларусі.

Пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі Браніслаў Эпімах-Шыпіла паверыў у шчы­расьць бальшавіцкіх дэклярацыяў адносна свабоднага выбару беларусамі сваёй будучыні. Вучоны быў перакананы, што абвяшчэньне БССР і гэтак званая белару­сізацыя маюць шчыры характар і што давядуць да поўнага адраджэньня Беларусі, як у дзяржаўным, гэтак жа ў культурным і моўным аспэктах.

Кіруючыся такой верай, пакінуў Пецярбург і пераехаў у Менск, дзе актыўна ўключыўся ў дзейнасьць Інстытуту Беларускай Культуры, які быў папярэднікам Беларускай Акадэміі Навук. Будучы правадзейным членам Інстытуту Беларускай Культуры, разьвіваў актыўнаю дзейнасьць у шматлікіх галінах беларусазнаўства.

Ужо першая хваля сталінскага тэрору агарнула, між іншым, і Браніслава Эпімах-Шыпілу, які ў палове 1930‑х гадоў быў арыштаваны. Праўда, пасьля 2 месяцаў зьняволеньня выйшаў на свабоду з забаронай жыць і дзейнічаць у Менску. З гэтай прычыны выдатны беларус быў прымушаны вярнуцца ў Ленінград, дзе й памёр 6 чэрвеня 1934 году.

Кароткае турэмнае зьняволеньне й страшэнны разгул сталінскага тэрору, які разьліўся высокай хваляй па Беларусі й па ўсяму Савецкаму Саюзу, вылечылі Браніслава Эпімах-Шыпілу з наіўнай веры ў тое, што бальшавікі прагнуць шчыра адстаяць ідэю дзяржаўнай незалежнасьці й суверэннасьці Беларусі, і што хочуць запэўніць беларускай мове дзяржаўны ранг.

Падчас знаходжаньня на пасадзе старшыні Камісіі Інстытуту Беларускай Культуры, якая рыхтавала Слоўнік жывой беларускай мовы, Браніслаў Эпімах-Шыпіла праявіў максымум працавітасьці, ахвярнасьці й прынцыповасьці. Зрэшты, апрача мовазнаў­ства, актыўна працаваў у галіне этнаграфіі, фальклёру, гісторыі ды іншых праяваў беларускай культуры.

Імпануючымі былі рэзультаты яго дзейнасьці ў галіне беларускага літара­ту­ра­знаў­ства. Дасьледчык падрыхтаваў да друку Беларускую Хрэстаматыю (1889-1931), у якую ўвайшлі творы Ф. Тапчэўскага, Я. Лучыны, А. Паўловіча, У. Сыра­комлі-Кандра­товіча, Э. Пашкевіч (Цёткі) і шматлікіх іншых невядомых і вядомых беларускіх пісьменьнікаў.

Шукаючы нястомна праяваў гістарычнага й сучаснага беларускага пісьменства, Браніслаў Эпімах-Шыпіла навязваў кантакты, уваходзіў у знаёмства з такімі творцамі й знаўцамі беларускай літаратуры, як: Ф. Багушэвіч, М. Доўнар-Запольскі, Э. Карскі, Э. Пашкевіч (Цётка), Я. Колас, М. Багдановіч, Ц. Гартны, Э. Будзька.

Бадай што найбольш кранальныя стасункі зьвязвалі Браніслава Эпімах-Шыпілу з Янкам Купалам. Паэт на працягу некалькіх гадоў жыў на кватэры вучонага, атрымліваў ад яго бацькоўскую дапамогу ў арганізацыйных, выдавецкіх і фінан­савых справах. І нават тады, калі вядучы беларускі творца пакінуў Пецярбург, пераехаў і пасяліўся ў Вільні, дзе стаў галоўным рэдактарам „Нашай Нівы”, у цяжкія хвіліны свайго жыцьця зьвяртаўся да Браніслава Эпімах-Шыпілы за дапамогай і заўсёды яе атрымліваў. Пецярбурскі вучоны прымаў дзейсны й эфэктыўны ўдзел у падрыхтоўцы да друку й выданьні першага паэтычнага зборніка Янкі Купалы Жалейка. Спрыяў таксама паступленьню Янкі Купалы на вышэйшыя курсы Чарняева ў Пецярбурзе. Янка Купала адносіўся да Браніслава Эпімах-Шыпілы з глыбокай павагай і ўдзячнасьцю. Пачуцьці гэтыя праявіліся ў лістах паэта да вучонага, а таксама ў вершах, прысьвечаных гэтаму сардэчнаму другу й апекуну. Аб трываласьці дружбы паміж Янкам Купалам і Браніславам Эпімах-Шыпілам сьведчыць і тое, што нават у гады сталінскага тэрору, калі над паэтам і над вучо­ным вісеў катаўскі тапор, Янка Купала наведаў у Ленінградзе сардэчнага патрона за год да яго сьмерці. 

Браніслаў Эпімах-Шыпіла – адна з найвыдатнейшых постацяў беларускага нацыя­нальнага адраджэньня. Займае ён найбольш экспанаванае мейсца сярод тых беларускіх эмігрантаў, якія, жывучы на чужыне, ніколі ня здрадзілі Бацькаўшчыне й заўсёды пасьлядоўна служылі ідэі веры ў яе адраджэньне ды праз усё жыцьцё пранесьлі высокае перакананьне аб тым, што Беларусь у канцы канцоў перастане быць служкай у чужынцаў і стане годным і гордым гаспадаром у сувэрэннай дзяржаве.

[3] Да чытачоў, у: „Маладая Беларусь”, сшытак І, Пецярбур 1912, с. ІV-V.

[4] Рэдагаваная Эдвардам Будзькам беларуская газэта „Сьветач” выдавалася лацінкаю ў Пецярбурзе ад 1 (14) лістапада 1916 году да 31 студзеня 1917 году. Выйшла ў сьвет усяго 7 нумароў гэтага пэрыёдыка. „Сьветач” меў выразна каталіцка-рэлігійны характар і быў прызначаны для беларусаў каталіцкага вера­вызнаньня. Аўтары публікацыяў і асабліва галоўны рэдактар Эдвард Будзька прапанавалі ідэю адраджэньня Беларусі на грунце каталіцка-рэлігійных ідэалаў і прынцыпаў. Газэта экспанавала розныя праявы беларускага нацыянальнага жыць­ця ў Пецярбурзе, з асаблівай увагай адносілася да дзейнасьці выдавецкай суполкі „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ”.

[5] Цішка Гартны, сапраўднае прозьвішча Зьміцер Жылуновіч, апынуўшыся ў Пецярбурзе й актыўна ўключыўшыся ў рэвалюцыйны, бальшавіцкі рух, рэдагаваў у гэтым горадзе дзьве беларускія газэты пад аднолькавымі назовамі „Дзянніца”. Пер­шая „Дзянніца” выдавалася Цішкам Гартным ад 1 (14) лістапада 1916 году да 13 студзеня 1917 году. Публіцысты газэты адводзілі прыярытэтнае мейсца асьвет­ніцка-культурным пытаньням. Інфармавалі сваіх чытачоў аб шматлікіх беларускіх ініцыятывах ня толькі ў Пецярбурзе, але і ў іншых гарадох Расеі. На старонках „Дзянніцы” паяўляліся таксама літаратурныя творы Ц. Гартнага, А. Паўловіча, Ф. Шантыра ды іншых беларускіх паэтаў і празаікаў. Першая „Дзянніца” спыніла сваё існаваньне пасьля выхаду ў сьвет яе 7 нумара. 

Другая „Дзянніца” пад рэдакцыяй таго ж Ц. Гартнага выходзіла ў першыя гады пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі ад 1 сакавіка 1918 году ў Пецярбурзе да 24 лю­тага 1919 году ў Маскве як орган рэвалюцыйнага ўраду і весьнік Беларускай сэкцыі Расейскай Камуністычнай Партыі (бальшавікоў).

Публіцыстыка другой „Дзянніцы” была больш складанай і разнароднай, чым яе папярэдніцы. З аднаго боку, „Дзянніца” зьмяшчала матэрыялы з тыповай бела­рускай літаратурнай і культурнай праблематыкай, з другога боку, досыць шырока займалася палітычнымі падзеямі, якія мелі мейсца як у рэвалюцыйнай Расеі, так і ў акупаванай немцамі, а пасьля й палякамі Беларусі. „Дзянніца” рашуча падтрымлі­ва­ла ідэю стварэньня Беларускай Сацыялістычнай Рэспублікі, арганічна спалучанай у адной дзяржаве з рэвалюцыйнай Расеяй. Пры гэтым досыць шырока асьвятляла палемікі, што вяліся паміж маскоўскім рэвалюцыйным цэнтрам, які падтрымліваў ідэю стварэньня БССР, і прадстаўнікамі заходняга фронту – В. Кнорынам і А. Мясьніковым – заўзятымі ворагамі беларускай савецкай дзяржаўнасьці. Паводле іх, Беларусь павінна была стацца арганічнай часткай рэвалюцыйнай Расеі.

Варта зазначыць, што „Дзянніца” адводзіла экспанаванае мейсца для мастацкіх твораў і літаратуразнаўчых артыкулаў такіх аўтараў, як: Ц. Гартны, Я. Колас, М. Га­рэцкі, А. Гурло, Ф. Шантыр, Я. Нёманскі, Я. Дыла, Я. Канчар і іншых.

Усяго выйшла ў сьвет 49 нумароў савецкай „Дзянніцы”, якая стойка змагалася за камуністычныя ідэалы, не прадбачваючы, што давядуць яны да заўчаснай сьмерці тысячы ні ў чым невінаватых беларусаў, у тым ліку й галоўнага ідэоляга „Дзянніцы” Ц. Гартнага.

[6] Беларускі Студэнцкі Гурток – арганізацыя гэта была паклікана да жыцьця беларускімі студэнтамі, якія вучыліся ў Санкт-Пецярбурскім Універсытэце.

Ідэя ўзьнікненьня Гуртка нарадзілася на пераломе 1905-1906 гадоў. Ажыцьцяў­леньне яе наступіла 30 сьнежня 1912 году. Вядучым арганізатарам Гуртка быў студэнт фізыка-матэматычнага факультэта Яўген Хлябцэвіч. У дзейнасьць Гуртка актыўна ўключыўся таксама студэнт гісторыка-філязофскага факультэта Браніслаў Тарашкевіч, пазьнейшы арганізатар славутай Сялянска-Работніцкай Грамады. 

Афіцыйным кіраўніком Гуртка быў дацэнт А. Розэнфельд. Дзейнасьць і ідэі Гурт­ка падтрымлівалі такія выдатныя вучоныя, як: А. Бодуэн дэ Куртэнэ, А. Пагодзін, Е. Раманаў, А. Шахматаў, Я. Карскі ды іншыя. 

Беларускі Студэнцкі Гурток актыўна супрацоўнічаў з суполкай „Загляне сонцэ і ў нашэ ваконцэ” і прымаў удзел у выданьні альманаха „Маладая Беларусь”.

Галоўнай праграмнай мэтай Гуртка было вывучэньне гісторыі Беларусі, фальклёру й этнаграфіі Беларусі, культуры й мастацтва Беларусі, беларускай мовы й літаратуры.

Члены Гуртка апрацавалі й прачыталі на публічных сходах шэраг беларусазнаўчых дакладаў; падрыхтавалі й выдалі газэту „Раніца” – 1914 год і намерыліся выдаваць газэту „Сябра”. Беларускі Студэнцкі Гурток арганізацыйна й фінансава моцна падтрымліваў дацэнт Пецярбурскага Ўнівэрсытэту Браніслаў Эпімах-Шыпіла.