Рад такіх вобразаў-развязак можна прадоўжыць. У параўнанні з „праклятымі паэтамі” Надзея Артымовіч, як бачым, ледзь дакрануўшыся да гарачага полымя першай любові, якая тут жа яе апякла, усё-такі выстаяла, вытрывала, не паддалася спакусе ўцячы ад сябе самой, адхінулася ад зманлівай адмоўнай свабоды. Тым не менш перажытае ўспрымалася ёю як катастрофа.

Адчуванне гэтай канкрэтнай падзеі ўнутранага жыцця як душэўнай катастрофы засталося б для паэтэсы, быць можа, усяго толькі надта інтымнай маргінальнай прыгодай, як перажываліся і таксама ж ходам абставін маргіналізаваліся такія псіхічныя струсы сотнямі іншых маладых людзей — калі б, аднак, тое адчуванне душэўнага катаклізму, заняпаду не разлілося так шырока, калі б не завалодала яно ўсёй яе свядомасцю ды не здэтэрмінавала цалкам яе паэтычнага светабачання. Ад эмацыянальна-разумовага цэнтра пачуццё катастрафізму разыходзіцца ў Надзеі Артымовіч усё шырэйшымі кругамі, ахопліваючы і „партрэт” самой паэтэсы (напр., „голас мой дзікі”, „даспяваю ў халодным валоссі”, „кульгаючы нясу сябе”, „цяпер ногі ў попеле”, „непатрэбнасць у маіх руках”), і „варшаўскія пейзажы” (напр., „горад пасолены глухатой”, „блудзім не знаходзячы вадапою”, „тут дарогі няма”, „А тут/ І спалены цень надзеі/ І сум/ І туга/ І збураны мары назаўсёды”), і краявіды родных мясцін (напр., „дом без даху”, „мёртвы дом”, „вокны ў доме хварэюць”, „закрываўлены брук змывае п’яны дождж”), і наогул жыццё прыроды (напр., „зоры ў пажарах”, „бяжыць вечар з хворымі вачыма”, „хворае неба”, „дрэва без кораня”, „чорнае паветра”), і індывідуальны лёс чалавека (напр., „прыкідваемся жывымі істотамі перад сабою”, „заіржавелыя ноты нашых слоў”, „механічныя сэрцы паўтараюць свой цырк”, „жывеш у недарэчнасці і сумнай смешнасці”). У вершах перасоўваюцца і змешваюцца планы здарэнняў, фактаў, з’яў, яны трацяць свой ранейшы сэнс і ўся рэчаіснасць здаецца як бы нетрывалай, раздробненай на часткі. У такіх творах прычынна-выніковыя ланцугі абвіваюцца вакол саміх сябе ў форме спіралі, так што заціраецца іх лагічная чарговасць і часта „потым” апярэджвае „перад тым”. Бачым гэта ў такіх вершах, як, напрыклад, „Свет замкнуўся”, „час корміць тваю бяздомнасць”, „каляровыя вопраткі разрываюць паветра”, „над антыкварыятамі выказаных слоў”, „гэта амаль празрыстая раніца”, „на небасхіле рассыпаны пейзажы”, „кроў разліваецца ва ўспамінах”, „уцякаю ад вострай лагоднасці дня”, „ён замкнуў за сабой змучаныя дзверы”.

Згаданыя тут, як і шматлікія неназваныя, творы Надзеі Артымовіч спалучаюцца адзіным скразным матывам своеасаблівай безвыходнасці ў разбітым свеце і ствараюць замкнёнае цэлае. Інакш кажучы, паасобныя тэксты амаль не распазнаюцца, яны існуюць як маніфестацыя інварыянтаў аднаго вялікага яе паэтычнага выказвання-паведамлення.

Ідэя заняпаду, катастрофы ў еўрапейскай культуры з’явілася як рэакцыя на гегелеўскі гістарычны аптымізм, на ягонае перакананне, што светам і гісторыяй кіруе светлы розум і ў іх безупынна дзейнічае закон прагрэсу. Адным з найбольш уплывовых аправяргальнікаў такога погляду на гісторыю стаў А. Шпенглер (1880—1936). Сваёй кнігай Змярканне Захаду ён распачаў тую шырокую плынь у гістарыяфіласофіі, якую называюць гістарычна-культурным песімізмам. Следам за ім ідэю глыбокіх крызісаў духоўнай еўрапейскай культуры развівалі Х. Артэга-і-Гасет, М. Бярдзяеў, А. Тойнбі, а ў Польшчы М. Здзяхоўскі і Ф. Знанецкі. Да канцэпцыі набліжаючайся гістарычна-культурнай катастрофы і настрою песімізму звяртаюцца таксама і польскія літаратары — у міжваенны перыяд С. Віткевіч, Б. Ясенскі, У. Сэбыла, а затым у трыццатых гадах і паэты з групы „Жагары” (Ч. Мілаш, А. Рымкевіч, Е. Загурскі). З таго часу гэта ідэя трывала ўваходзіць у польскую літаратуру. Прадчуванні гістарычна-маральнага крызісу і катастрофы, спалучаныя з настроямі адчаю і няпэўнасці, песімізму і сумнення, неспакою і фаталізму, пранізваюць шматлікія творы амаль усіх выдатных польскіх пісьменнікаў, між іншых Б. Шульца, Ю. Чаховіча, М. Яструна, К. Галчынскага, Ю. Тувіма, Я. Івашкевіча, У. Бранеўскага, Т. Гайцы, Т. Бароўскага, Т. Ружэвіча, Т. Канвіцкага.

Адчуванне гістарычна-маральнай і культурнай катастрофы сталася таксама састаўной часткай светапогляду той генерацыі польскіх паэтаў, якія былі першым пакаленнем народжаным пасля другой сусветнай вайны. Яны заявілі аб сваёй прысутнасці на зломе шасцідзесятых гадоў і засталіся вядомымі ў гісторыі роднага прыгожага пісьменства як „пакаленне 68”, або „пакаленне 70”, ці проста як групоўка „Новая хваля”. Вяршынны перыяд іх дзейнасці выпаў на 1971—1976 гады.

Да гэтага пакалення „Новай хвалі” як бы належыць „генетычна” і Надзея Артымовіч — бо і яна нарадзілася адразу пасля вайны, і літаратурнай дзейнасцю пачала займацца недзе пад канец шасцідзесятых гадоў, і ўздым яе „катастрафічнай” лірыкі таксама супаў з уздымам творчасці „Новай хвалі”.

У новых, пасляваенных грамадска-палітычных умовах Польшчы катастрафізм паэтаў „Новай хвалі” меў, аднак, ужо іншы ўхіл і выяву, чымсьці ў іхніх папярэднікаў. Ён зводзіўся да паказу сітуацыі чалавека як асабліва драматычнай — з той прычыны, што — на іх думку — пад бесперапыннай пагрозай аказаліся цяпер незалежнасць і свабода асобы. Гэта ў значнай ступені абумоўлівала іх востры погляд на тагачасную рэчаіснасць, рэзкія выказванні і спрыяла ўзняццю гарачай экзістэнцыяльнай праблематыкі.

Надзея Артымовіч, вядома, не была звязана ні фармальна, ні нефармальна з названай паэтычнай групоўкай. Тым не менш яе творчасць тыпалагічна шмат чым блізкая літаратурна-эстэтычнай праграме „Новай хвалі”. Як і польскія паэты, аўтарка Роздумаў — паэтэса экзістэнцыяльных трывог. Як і яны, Надзея Артымовіч гаворыць непасрэдна, ад свайго імя, высоўвае наперад біяграфічнасць, звязвае яе з перажываннямі свайго пакалення. Як і яны, паэтэса стаіць на баку адзінкавага лёсу чалавека, бароніць права асобы на прыватнае выяўленне сваёй непаўторнай індывідуальнасці. Як для іх, так і для яе характэрна паэтыка выказвання „адным дыхам” і паэтыка „чыстага голасу”, якую належыць разумець як ачышчэнне верша ад традыцыйна-дэкаратыўных, устойлівых фразеалагізмаў.

Аднак пры ўсім тым падабенстве вершы Надзеі Артымовіч адрозніваюцца ад твораў згаданых польскіх паэтаў, насычаных таксама гістарычнай і нацыянальна-вызваленчай праблематыкай, найперш тым, што ў яе паэзіі гэты тэматычны абшар поўнасцю адсутнічае. Відаць, таму яе паэзія і звужаецца выключна да суб’ектыўна-экзістэнцыяльных праблемаў чалавека і таму, магчыма, набывае характар цэнтрабежнага катастрафізму. Ён разрастаецца ў яе за кошт самотнасці, расчаравання, страху, душэўнага болю, дэзарыентацыі і дэпрэсіўнасці, асноўваецца на псіхалагічным настроі няпэўнасці, трывогі, непрыкаянасці, зняверанасці. З верша ў верш праходзіць у яе матыў своеасаблівай рэзігнацыі. Ён выяўляецца, між іншым, у нагнятанні тых лексічных элементаў, якія нясуць на сабе значэнне пасіўнасці: не дойдзем, не знойдзем, не ўчуем, не ўмеем, ніхто не скажа, маўчы, не гавары, схавай, гавару не, хопіць, не будзі, не палі, не думай, уцякаю, баюся, маўчу. Гэта пасіўнасць з’яўлялася таксама вынікам адчування сваёй сацыяльнай выізаляванасці, грамадскай адчужанасці, знаходжання паміж небам і зямлёй, светам вялікім і светам малым, клеткай і ракой, паміж тут і там, блізка і далёка, паміж станам птушкі і станам каменя, паміж тэатрам (маскарадным балем) і жыццём, адчуваннем як бы жыву і не жыву, паміж станам сну і явы. „Сон нясонны нясе ў нясон”, — гаворыць яна, але і: „Не думай, што выратуе цябе сон нясонны”. Невыпадкова ў ніводным яе творы амаль немагчыма дакладна злакалізаваць прысутнасць лірычнага „я”. Яно знаходзіцца проста ў нейкай прасторы без сцен, на нейкім скрыжаванні — ні то рэальным, ні то ўяўным.

Шар зямны і мы
такія малыя...
Страшна стаяць на скрыжаванні.
(Даспеў ледзяны агонь)

адзінокая сярод адзінокіх
кідаюся ў фіялетавы прастор
заснуць
(Над антыкварыятамі выказаных слоў)

Дзякуючы такой неакрэсленасці месцазнаходжання лірычнага „я” паэтычна-катастрафічны свет аўтаркі зборніка Сезон у белых пейзажах набываў сферычную форму. „Я ў крузе”, — гаворыць паэтэса. Неба, зямля, ноч, дзень, дом, вуліца, горад, дарога і прытым паўсюдныя дзверы (дзверы „апошнія”, „змучаныя”, „першыя”, часам „дзверы празрыстыя”) — ключавыя словы ў паэзіі Надзеі Артымовіч. Яны ствараюць адно, тое самае семантычнае поле са значэннем абмежавання, несвабоды, пасткі, клеткі. І гэты свет бачыўся ёю, у адрозненне ад многіх польскіх паэтаў-катастрафістаў, з самай сярэдзіны, знутры, і ягоны цэнтр перамяшчаўся ўраз з перамяшчэннем паэтэсы. У гэтым вялікім і раструшчаным свеце яна заставалася адна, у катастрафічным пейзажы, фактычна без шанцу і ахвоты ратунку, без волі да дзеяння, поўная экзістэнцыяльных трывог; без жадання звароту да трансцэндэнцыі, якая магла б абязбольваць самоту яе існавання, чым так выдатна падтрымлівала сябе, лячыла сваю душу, скажам, польская паэтэса Галіна Пасьвятоўска. Яна ж жыве ў свеце, дзе

злоўленая ілюзія ёсць праўдай нашай
так як кожная праўда ілюзіяй
(Пасля кожнага дня пытальнікаў)

У тых вершах Надзеі Артымовіч, што вытрыманы ў цёмнай катастрафічнай танальнасці, прасторавай несвабодзе адгукаецца таксама і выразнае адчуванне несуцэльнасці часу, як варожага ўжо чалавеку, непрыхільнага яму не-кантынуума. Ён для яе „адзінокі”, „стаіць”, „парэзаны”, „завялікі”, „стомлены”, а заадно ён і „не парá”, „і гэта не парá”, і „дзіўная парá”, а прытым „час усё меншы”, і „чорны час бялее”, і ён — гэта таксама „перадапошні дзень”, але

крылы дзён не падымаюцца да лёту
(На небасхіле рассыпаны пейзажы)

У паэтычным свеце Надзеі Артымовіч, у якім дэфармаваны час і прастора, парушаны прычынна-выніковыя сувязі, усё і ўсюды плыве, пераліваецца адно ў другое, перамешваецца, накладаецца, заціраюцца дагэтуляшнія іерархіі, граніцы, меры. І таму ў яе паэтычных творах у адным плане стаяць „ікона, месяц, адрас”, страх неразлучны са сном, бель зімы зліваецца з вершам, верш — з падарожжам-хваробай, і таму „час прыкрыты блакітам”, „іржа твой цень”, „ноч калыша кніжку”, „над салодкімі хвілінамі заткнуты нож”, „на снеданне ілюзорныя партфелі змучаных скарбаў” ці „раніца ў гасцініцы пахне адмарожаным сэрцам”.

Такія і падобныя дэталі і вобразы, у якіх быў закладзены мікразмест набрыньваючага песімізму і фаталізму, адлюстроўвалі катастрафічнае бачанне паэтэсы. Яно ў яе найпаўней вызвалялася ў форме як бы сюррэалістычна-наркатычных, выразна анірычна-фантасмагарычных, як на карцінах І. Босха, візарунках, дзе „крэслы ў тумане”, „жоўты вецер пад сталом”, „галодны сабака ў люстры”, „голас прышыты да сцяны”, „аднавокі месяц”, „вечар з хворымі вачыма”, „тонкія пальцы непрысутнасці” і г.д. Ірэальныя відзенні, гэтыя састаўныя часткі яе шырэйшага катастрафічнага светапогляду, будаваліся вельмі частым выкарыстаннем паэтэсай няясных, унутрана нелагічных спалучэнняў слоў (аксімаранаў), дзякуючы якім яна прабівалася да нейкіх эсхаталагічных, скамплікаваных сэнсаў чалавечага існавання, ягоных складаных перажыванняў або стану рэчаў („майскі лістапад”, „чырвонае святло чарнее павуціннем”, „танец без крокаў”, „бязмежныя калідоры”, „сляпое люстра”, „музыка глухаты”, „сухое мора”, „сляды без слядоў” і г.д.).

Гэтаму служылі і вельмі суб’ектыўныя паэтычныя сродкі Надзеі Артымовіч, уласцівыя толькі ёй эпітэты, метафары, параўнанні, напрыклад: „чужое паветра”, „сляпое маўчанне”, „самотная іржа”, „галодная поўнач”, „паўаслеплыя люстры”, „сталы цішыні”, „бязвокі гушчар”, „азёрная пасцель”, „хмары цішыні”, „ноч як парашок на боль зубоў”, „самотнасць як прыпеў” або

І запах
Ніколі нерасцвіўшай кветкі
Насіць я буду.
(Чарнее ноч)

Праз гэтыя тропы ў вершах прабліскваюць новыя драматычныя значэнні, вылузваюцца ўсё тыя ж катастрафічныя мікрасветы. Часам тут і там выплываюць фрагменты („пейзажы”) чагосьці, што па сваёй прыродзе ніколі не можа выявіцца, выйсці напаверх, уфармавацца — як, напрыклад, пачуццё настальгіі, задумення, прадчування, надзеі або маўчанне ці, урэшце, штосьці для чытача — і, пэўна, для самой паэтэсы — яшчэ невядомае, што хаваецца за неразгаданымі сімваламі: „трэцяе маўчанне”, „перадапошняя старонка трэцяй кніжкі”, „перадапошні дзень”, „перадапошнія колеры”, „апошняя маска”.

Гэтае катастрафічнае светабачанне, неўратычныя настроі і прадчуванні Надзеі Артымовіч, выказаныя ёю ў арыгінальных вершах, паэзіі згушчанай цёмнай танальнасці і безвыходнасці, адлюстроўвалі ў значнай ступені сітуацыю шматлікіх прадстаўнікоў яе пакалення, народжанага адразу пасля другой сусветнай вайны. Яны, у сутыкненні з польскай культурай і гарадской цывілізацыяй, якая „паразітычна высмоктвала правінцыю, падмацоўваючыся рэшткамі яе найлепшых людзей”5, лічачы кожнага, хто хацеў застацца па-за ёю самім сабою, ворагам і чужым, — усе яны блага, проста хваробліва перажывалі сваю сацыяльна-грамадскую адсталасць і нацыянальна-рэлігійнае адрозненне. З цягам часу, аднак, кінутыя ў свет, завіслыя паміж сваім і чужым, звыкаліся... і знаходзілі сваё месца ў жыцці.

Пасля 1956 года, асабліва ў шасцідзесятых – сямідзесятых гадах, у польскай паэзіі адным з дамінуючых сталася Сартраўскае светаадчуванне, якое грунтавалася на адмаўленні свету ў сэнсе. Для тых творцаў, што паспыталі якраз гэтай філасофіі і праз яе ўжо бачылі ў жыцці і рэчаіснасці адно бяссэнсіцу, усё стала раптам балюча смутным і злавесным, а іх творы запоўніліся хваробамі (гл. польскі турпізм), роспаччу і безнадзейнасцю. Так пачынаўся для шмат каго шлях у катастрафізм. Паэтычная свядомасць, „пашкоджаная” філасофіяй катастрафізму, развіваецца, аднак, амаль выбухова, імгненна ахоплівае ўсё новыя і штораз шырэйшыя прасторы, урываецца ў сацыяльна-побытавую рэчаіснасць, закранае культурныя, грамадскія, палітычныя з’явы. Яна „распаўсюджваецца” ў напрамку ўсеагульнага непрыняцця цывілізацыйнага аптымізму, наіўнай веры ў прагрэс, у „светлую будучыню”. Але адначасна стымулюе адмову ад якога-небудзь дзеяння і наогул актыўнай прысутнасці самога творцы як суб’екта гістарычнага працэсу, а гэтым самым і паскорвае адыход ад літаратурнай дзейнасці. Бо, апісаўшы па-свойму і да канца катастрафічны свет і месца чалавека ў ім, паэты гэтакай арыентацыі маглі, па сутнасці, займацца ўжо толькі аўтастылізацыяй або звычайна капітуляваць перад сабой, каб не паўтараць саміх сябе, што і мела месца (напр., Ст. Чыч).

Творчая біяграфія Надзеі Артымовіч таксама ілюструе сітуацыю, калі катастрафічны погляд хутка вычэрпвае свае літаратурна-эстэтычныя рэсурсы (невыпадкова яе паэтычна-уяўны свет мярцвее, ягонымі атрыбутамі стаюцца: папялішча, заіржавелы гадзіннік, разбітая маска, сляпыя сметнікі, маўклівыя цені, папяровыя птушкі, лабірынты вуліц, шэрае неба, пад якім „ты прызвычаіўся тут нават/ Да сваёй смерці...” ды ўжо „мёртвы мозг цяжыць/ трохвугольнікам молатых каменняў/ Пульс перастае біць”; і невыпадкова яна адчувае, што трапіла ў „залежнасць” ад такога „пункту гледжання”, і што для яе ўжо і сама „паэзія — гэта пастка”6, і прымушае яго носьбіта замоўкнуць, схавацца ў маўчанне. Верная свайму ўнутранаму творчаму голасу, у адным з апошніх вершаў паэтэса і гаворыць, як бы падсумоўваючы пройдзены шлях:

я ніколі нічога не сказала нікому
я нямая
(... ... ...)
мяне амаль няма
(У сваіх кароткіх вершах я нічога не гавару)

Што ж, на гэтым месцы трэба было б паставіць канцавую кропку, шкадуючы, вядома, аб адыходзе ў маўчанне таленавітага мастака беларускага слова, каб не адна ўсё-такі істотная акалічнасць. У чорна-снёных творах Надзеі Артымовіч там-сям з’яўляўся і прасвечваўся светлымі плямамі, усё адзін і той жа, другі свет — жывы, радасны, цэласны свет роднага кута, роднага парога, бацькоўскага дому, Бельска. Іншы раз ён выяўляўся водсветам пары дзяцінства („ты сніш Далёкае дзяцінства”), Сіняй гары, або мільгаў як матчына крыніца, мая зямля, прыстань ці проста як „там”. Гэты родны кут, захаваны ў памяці, меў для паэтэсы, відавочна, калі яна была ў Варшаве, прысмак зямлі страчанай, але ж і зноў абяцанай: усе добрыя намеры, усе шчаслівыя дні меліся споўніцца ў будучыні і менавіта там, у яе ўласнай Ітацы: „чырвонай ніткай надзеі/ пазначым/ новы краявід”, „ізноў/ разліецца спакой”, „Заменімся мы/ У пералівістыя колеры/ Або ў кветкі/ Або ў птушкі/ Або ў песні”, „Мы створым музыку”. Гэта мела стацца ў жаданай будучыні, разуметай як вяртанне „туды”, „там”:

Там маё месца
Дзе ходзяць цені маіх продкаў
Там маё месца
Дзе родная хата прыснула над вадой
Там маё месца
Дзе блізкія дзеляцца духмяным хлебам
(Калі загіне сон)

У будучыні, разуметай і як сваё выратаванне:

вярнуцца туды
пакуль вены яшчэ не парваліся
пакуль у кроплі жыцця
не ўсміхнулася смерць
(З небяспечнай лёгкасцю летняй пары)

Вось чаму, калі аўтарка зборніка З неспакойных дарог толькі ўспамінала сваю „зямлю абяцаную”, амаль што адразу ўсюды ў вершах з’яўляўся прышлы час. Ён ставаўся яе нейкай неадчэпнай ідэяй, насланнём, і яна як у трансе паўтарала ягоныя імёны: распалю, склічу, палічу, павяду, укіну, гляну, абніму, заслухаюся, схаваю, намалюю, раздзялю, скіну, пайду і г.д. І сярод яе катастрафічных душэўных пейзажаў раптам усплывала вось такое прызнанне:

Бельск
мой хлеб і вада
ты ўсё бліжэй
бліжэй
бліжэй...
(Сон уцякае)

Вярнуўшыся, здавалася б, у выратавальнае роднае гняздоўе, Надзея Артымовіч піша, аднак, зноў цэлы шэраг драматычна-песімістычных вершаў, якія паўтаралі ранейшы матыў безвыходнага, беспрасветнага становішча лірычнага „я” ў раструшчаным свеце; цяпер нават у яшчэ больш згушчанай, хваробліва-эмацыянальнай афарбоўцы — кантрастнай чорна-белай або жоўтай („жоўтае паветра”, „жоўтае лета”, „жоўты касцюм”, „жоўты вецер”). Усімі гэтымі вершамі з „нізкім даляглядам”, дзе няма выхаду з замкнёнага і вузкага кола спраў і адчуванняў, паэтэса імкнула, пра што была сказана, у маўчанне.

І фактычна, замоўкнуўшы на мінорнай ноце, Надзея Артымовіч тым не менш у Бельску-Падляскім памалу, але ўсё выразней і шырэй адкрываецца для пазітыўных думак і перажыванняў. У адным з лепшых сваіх вершаў, якім яна адкрывае сабе, несумненна, новы шлях у паэзіі, паэтэса — спавядаючыся — гаворыць

П’ю прагна
Як цудадзейнае лякарства
Тваё неба мой Бельск
Затрымаў ты для мяне
Свой час
І свеціць ясна
Тут
Мой промень.
(П’ю прагна)

Як бачым, паэтэсе стаецца дарагі цяпер гарманічны, светлы космас (неба, час, сонечны промень і цэнтральны пункт гэтага новага свету — Бельск ствараюць ужо адно цэлае; „і цэлы свет — сімфонія”, скажа яна ў творы У руках нашых), і яна ўпісваецца ў яго, прымае „як лякарства”, бачыць у ім вялікі сэнс, бо, як піша:

Салёнымі жменямі дажджу
Ты абмываеш
Чужую вопратку
Сваіх дзяцей...
Разаграваеш іх скамянелыя сэрцы
Адмыкаеш іх зашнурованыя вочы
Развязваеш іх спутаныя рукі...
(П’ю прагна)

Светлымі думкамі і пачуццямі пра свет і месца чалавека ў ім пранізаны, акрамя цытаванага вышэй, таксама вершы Сёння мне ўспомнілася, Свет укінуты ў бельскую казку, У руках нашых, Нечакана, Не гавары, Ікона і У Бельску старая музыка. У іх Надзея Артымовіч перамагае ў сабе экзістэнцыяльны катастрафізм шляхам эстэтызацыі і нават сакралізацыі бельскай рэчаіснасці. Паэтычную прастору ў гэтых новых, нешматлікіх яшчэ творах ствараюць ужо зусім іншыя лексемы, такія, напрыклад, як: „сонца і май”, „іскры надзей”, „дзяцінства ў зялёных лугах”, „шчаслівыя зоркі”, „поўнае лета”, „яснасць родных вокан”, „блакітны ранак”, „акіян хараства”, „царква”, „малітва”, „лагодны час”.