Эрот са мною. Прызнаюся,
Ён неразлучны сябра мой.
Мы разам зь ім на Беларусі
Дуэт наладжвалі ігрой.

[136]

Герой паэзіі Крушыны на самоце аддаецца ўспамі­нам (марам, снам, летуценьням, мроям — паэт выкарыс­тоўвае вялікі сынанімічны рад найменьняў) пра мінулыя экстазы, адначасна актыўныя й пасыўныя, фізычныя й духовыя, паэтычна пераадольвае трагічную рэальнасьць расстаньня. І, мабыць, тут бярэ свой пачатак адметная нота эратычнай паэзіі паэта.

Гэта адчуваньне «каханка-пераможцы»: «Ты моцна тулішся. Ты згодная» [65], «Ціхі шэпат вуснаў пульхных, Супраціву, просьбы жменькі: — Кінь, ня трэба! Не, ня слухай... Ах, яшчэ... Яшчэ... дурненькі» [166]. Жаданьне быць першым і адзіным: «Ты ўся мая — ад скроні і да пят» [68], «І ты цяпер, твой сьпеў дзявочы // Раскрытай кнігай на стале. // Я хочу першым кнігу гэту // У рукі ўзяць і прачытаць» [135], «Я да цябе прыходжу першым» [142]. Адстойваньне свайго права на блізкасьць: «Ня трывожце маю маладую спакусамі, Не чапайце рукамі, пагля­дам, замоваю. Гэта я маю права гарачымі вуснамі Пражыць ейнае цела пругкое, вясновае» [64].

Нават Беларусь-Радзіма, незабыўная, пакутная, зьняволеная, вобраз якой у эмігранцкай паэзіі нязьменна быў узьнёсла-вызначальны, у вершах Крушыны паўстае перш за ўсё як вобраз Жанчыны, Маці (са сьвятым у беларускай паэзіі значэньнем), Сястры (з хваляваньнем за лёс роднага), Каханкi: «Сястра, каханка, мая маці, мой воб­раз сьветлы і сьвяты»[3] [160].

Менавіта каханьне й зьвязаныя зь ім радасьці й страты зьяўляюцца тым акном, празь якое паэт бачыць сьвет: «Я пакінуў хату бедную, бы няўцешную ўдаву» [30], «бу­сел удовы» [23], вішня — «яна, як маладая» [56].

Каханьне ў Крушыны заўсёды адкрыта эратычнае. Жанчына вабіць яго прыгажосьцю формаў, чаканымі маг­чымасьцямі, нарэшце — даступнасьцю.

Ці ня раз плячыма
Паціскала:
Тут усё магчыма
Ў гордых скалах.
Тонкі шоўк бікіні
Скраў твой сорам...
Мора пену ўськіне, — 
Мы паўторым,
Лясьнем даланямі
На тэй хвалі,
У якой мы днямі
Пал хавалі.

«На пляжы»

Трагічна, што жанчына прыцягальная ня толькі для лірычнага героя, але й для захопніка-гвалтаўніка: «Кра­суню лашчыць Квазымода На паняволенай зямлі» [149].

Але паэт адштурхоўваецца ад трагічнага. Нездарма апошні прыжыцьцёвы зборнік паэта «Сны і мары» (1975) распачынаецца вершам «Я жыў на акропалі казачных сноў» [7]. Як атрымалася гэта ў паэта-выгнанца — жыць у казачных снох? А як жа страта сваякоў, паняверка Бацькаўшчыны, усьведамленьне, што не пабачыш яе вольнай, няпростае жыцьцё на чужыне? Адказы знахо­дзім на старонках таго ж зборніка. Крэда Крушыны: «Я ня хочу бачыць хмары, Верадзіць мой чысты зрок» [15], «Ня кіну адно — будаўніцтва прыгожых паветраных замкаў» [88]. Паэт называе сябе летуценьнікам, фантазёрам, носьбітам сноў [86]. Ён дазваляе сабе быць «у спакоі і цяпле» [58].

Калі ж прыгадваецца Бацькаўшчына, Крушына гаво­рыць: «Я ўстрывожу памяці гангрэну» [48]. Сапраўды, «бываюць, крый Божа, благія мінуты», прызнаецца паэт, калі немагчыма ўцячы ад непрыемнага:

З газэтнае хронікі злыя навіны:
Піраты ў паветры.. Паўстаньні.. Разбой..
Ці можна сьмяяцца ў такія хвіліны?
Ці горкі настрой адпадзе сам сабой?
Я ў смутку нямею на гэткім пытаньні:
— Чаму часта плодзіцца зло на зямлі,
А людзі маўчаць у душэўным хістаньні,
Насупраць нічога зрабіць не змаглі.

[174]

Гэта радкі зь верша «Элегія». А на наступнай ста­ронцы — верш «Масты пачуцьцяў»:

Хараство, чысьціня, цяплыня!
I ня хочацца думаць пра тое,
Што ёсьць войны і зьлёт груганьня, —
Непатрэбнае нам і пустое.

[75]

Адсюль і жыцьцесьцьвярджальнае: «Жаданы час на­дыдзе... Стаяцьме зноў ля родных весьніцаў Былая белая нявіннасьць» [33].

Крушына часта выкарыстоўвае слова «каханьне» й вытворныя ад яго (у зборніку «Выбраныя творы» ўжытыя 74 разы), слова «любоў» і вытворныя ад яго «люба», «лю­бянятка» (67 разоў).

Эратычнае перадаецца ў мастацкім творы літаратур­нымі найменьнямі, пазалітаратурнай лексыкай, эўфэмі­змамі, мэтафарычнымі фiгурамi. Эратычныя мэтафары Крушыны грунтуюцца звычайна на сутыкненьні нэўт­ральных назоўнікаў мужчынскага й жаночага роду, што ў адпаведным кантэксьце спараджае дадатковыя сэнсавыя адценьнi.

Так, фон, на якім адбываецца дзеяньне верша «Ля ракі» [66], надзвычай просты: Ён (верш ад першай асобы) і Яна на беразе ракі вудзяць рыбу. Лексыка нэўтральная: рака, вада, човен, плотка, павучок, кручок, патанаць, плыць, водная гладзь і г. д. І вось на гэтым фоне пачынаецца любоўнае збліжэньне — ад «ціхенькага пытаньня» да «ты патанула ў абдымках маіх». Сутыкненьне назоўнікаў мужчынскага й жаночага роду вада — плавучок, плотка — кручок стварае адкрыты эратычны падтэкст: «Над вадою трымцеў плавучок. Можа плотку падчэпе кручок?» Тут кантэкстуальнае значэньне кручка — фалічнае. Верш завяршаецца дзеяньнем: «кручок» «патанае ў вадзе» — мэтафара coitus’у.

Такія вобразы нярэдкія ў Крушыны: «Ідзе ў мае аб­дымкі ўпасьці, Трымцець, як човен на вадзе» [141].

Прыкладна гэтаксама будуецца верш «Каштаны» [67], дзе першыя чатыры радкі ня што іншае, як разгор­нутая мэтафара, створаная зноў жа на сутыкненьні на­зоўнікаў мужчынскага й жаночага роду: «Сьпелы плод кастрычнік з дрэва рве. Копаецца мяккая шкарлупка. І, падскокваючы, карыя каштаны У густой хаваюцца траве». Апошнія строфы верша — пранікненьне муж­чынскага ў жаночае:

Дарагая, ў добры час прыйду!
Па вясьне ў дні шумнае паводкі
Я, нязломны ў бурах, прабяруся
Да цябе, як промень праз ваду.

Вобразы «хвалі», «пены» ў паэтычным арсэнале Кру­шыны — адныя з найбольш любімых аўтарам, і, у першую чаргу, дзякуючы сваім магчымасьцям сэмантычнага пераасэнсаваньня. На такім разьвiцьцi сэнсу i грунтуецца верш «Марская скала» [55], які пачынаецца апісаньнем уяўнай недаступнасьці гераіні: «Кінь залёты рупныя! Я — з граніту скала, Надта недаступная», а завяршаецца натуральным збліжэньнем:

Мне руку сьціскала:
Бура падымалася, 
I на ўзмор’і скала
Хваляй сагравалася.

Разгорнутай эратычнай мэтафарай зьяўляецца паэма «Эротава скрыпка». Як у музычным творы (як і ў coitus’е), у паэме вытрыманы этапы:

Увэртура:

Кроў закіпае. Я хмялею...
Я ў палынеючым агні,
Агонь сьвятарнага алею
Душу працяў да глыбіні...
I моцна струны ўжо напяты
На ціхай ліры на маёй.

[136]

Разьвіцьцё тэмы:

Пад Эротаву іскрыпку
Iмправізуе песьнятвор.
Вулькан свой жар хаваў глыбокі,
А потым зрынуў на прастор.
Я твой Вэзуві, ты — Пампэя, 
Iмпэтнай лявай абыму...

[138]

Момант coitus’у:

Пяюнька-скрыпка аж дрыжыць,
А смык узьняты. Гукаў бура
Во-во па струнах прабяжыць.

[143]

Кульмінацыя-«аргазм»:

Эрот гатовы да фіналу.
Iзноў узьняўся смык старчма,
Даткнуўся йскрыпкі, і памалу
Вакол рассоўваецца цьма.

[144]

Фінал:

Эрот узрушаны дазваньня.
Iрдзее кропелькамі кроў. 
. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Адразу змоўклі струны-чары,
Схіліўся стомлены Эрот.

[145]

Сапраўды, «і як можа хто-небудзь, хто бярэ пад развагу гэтак аграмадны матэрыял і маральныя моцы, як боскія асобы, ня бачыць бога ў Эрасе, які злучае ўсе рэчы?»[4]