Больш як год таму, якраз у калядныя дні, мне давялося рэцэнзаваць выдадзеную Беларускім Інстытутам Навукі й Мастацтва ў Нью Ёрку «Архіўную кнігу».[1] Аўтарам-укладаль­нікам яе быў таксама Лявон Юрэвіч, сёньня адзін зь вядучых супрацоўнікаў гэтага цэнтру беларусікі на амэрыканскім кантынэнце. Адначасова ў Беластоку Ян Чыквін выдаў кнігу літаратурна-крытычных нарысаў «Далёкія і блізкія: Белару­скія пісьменьнікі замежжа» (1997). Я вітаў гэтае выданьне ў палемічным артыкуле «Беларуская літаратура ў блізкім све­це»,[2] адзначыўшы, што прафэсар Чыквін своечасова пачаў аналітычнае дасьледаваньне творчасьці пісьменьнікаў беларускага расьцярушаньня.

Так сталася пасьля Другой сусветнай вайны: таленаві­тыя пісьменьнікі, дзеячы нашай культуры, вядомыя паліты­кі, што захавалі ідэалы Беларускай Народнай Рэспублікі, пабыўшы спачатку ў Нямеччыне, Бэльгіі, Францыі, іншых еўрапейскіх краінах, недзе ў пачатку 1950-х гг. аказаліся ў Амэрыцы. Іншыя калегі, якія паспрыялі таму, каб «упісаць» літаратурны набытак беларускага літаратурнага замежжа ў кантэкст айчыннай культурнай традыцыі (Ян Чыквін, Ула­дзімер Арлоў, Анатоль Сабалеўскі, яшчэ нехта), здолелі пабываць у іхняй цяперашняй, такой вядомай і такой загадкавай краіне. Патрэбна было дакрануцца да першакрыніц, багатых архіваў, бо тое, што надрукавана «беларускімі амэрыканцамі», — толькі частка плёну іх творчасьці, перапіскі, роздуму, зафіксаваных у багатых архівах — прыватных і ва ўласнасьці грамадзкіх навукова-літаратурных арганізацыяў.

Але, як сказаў эвангеліст, «жніво багатае, ды работнікаў мала» (Мц. 9:37). Шмат каго ўжо няма, а іншыя — далёка. Вось наш калега Лявон Юрэвіч (ён скончыў Пэдунівэрсытэт і асьпірантуру пры Iнстытуце Лiтаратуры НАН) вырашыў папрацаваць на беларуска-амэрыканскай літаратурнай ніве стацыянарна ў гэтай далёкай Амэрыцы, што прытуліла пась­ля вайны беларускіх адраджэнцаў. Грунтоўнае дасьледаваньне архіваў, пэрыядычных выданьняў, рэдкіх кніжак, урэшце, апора на багатую навукова-асьветніцкую традыцыю Беларускага Інстытута Навукі й Мастацтва ў Нью Ёрку далі свой плён. У 1996 г. Л. Юрэвіч падрыхтаваў да друку (а дакладней, аднавіў па рукапісных фрагмэнтах) і выдаў кнігу Юркі Віцьбіча «Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская ба­рацьба на Беларусі». Праз год у тым жа Інстытуце выходзіць ягоная «Архіўная кніга» (Нью Ёрк, 1997), якую я назваў літаратурнай падзеяй года. Архівы й камэнтары да іх высьвечваюць не парадную й не дыпляматычна-стрыманую, а глыбінную, драматычную праўду жыцьця й творчасьці нашых прарокаў-пісьменьнікаў у расьцярушаньні, што захавалі ў сваёй сьвядомасьці і ў сэрцы чысты вобраз Маці-Беларусі й веру ў яе дзяржаўнае адраджэньне.

«Архіўная кніга» пад адною вокладкаю аб’яднала роз­ныя літаратуразнаўчыя жанры: кароткія манаграфіі, біягра­фічныя нататкі, крытычныя нарысы, тэксталягічныя публі­кацыі з камэнтарамі, бібліяграфію. Такія выданьнi былі ў Беларусі (альманах «Спадчына», гісторыка-літаратурныя ма­тар’ялы «Пачынальнікі»), але ва ўмовах савецкай цэнзуры не ўдалося захаваць навуковую адкрытасьць, дасьледнiка прымушалі затушоўваць палітычныя й жыцьцёвыя супярэчна­сьці быцьця літаратуры ў сьвеце. Цяпер жа, на маю думку, «архіўныя кнігі» рыхтуюць адраджэньне культурна-гістарыч­най школы ў літаратуразнаўстве. Але на іншым узроўні: не на былой філязофскай веры ў пазытыўную эвалюцыю і на сацыялягічнай канцэпцыі прычыннай абумоўленасьці літа­ратуры грамадзкім становішчам пісьменьніка ды абставінамі яго біяграфіі, а на заглыбленьні ў ягоную экзыстэнцыю — у духоўнае й псыхалягічнае перажываньне сваёй жыцьцёвай драмы.

Назва новага зборніка дасьледаваньняў Лявона Юрэві­ча, як і папярэдняй «Архіўнай кнігі», мае ў сабе дасьледнiц­кую «правакацыю», літаратуразнаўчую дасьціпнасьць: абе­дзьве даюць больш, чым абяцаюць. Бо за паняцьцямі архіў, камэнтары й вытворнымі ад іх (архаічны, архаізм, камэнтатарства) замацавалася значэньне чагосьці пражытага, вузка-навуковага, не актуальнага па-за акадэмічным «цэхам». Між тым якраз архівы (калі гэта не парадныя, хлусьліва-бюракра­тычныя пратаколы) высьвечваюць не фасадную, дыпляматычна стрыманую, а глыбінную й драматычную праўду жыцьця й творчасьці. А камэнтары маюць дачыненьне да цікавай навукі — гермэнэўтыкі — тлумачэньня сэнсаў старадаўніх альбо незразумелых і напоўзабытых тэкстаў і далучэньня іх да сучаснага культурнага кантэксту. Да таго ж «Камэнтары» ў адрозьненьне ад выключна літаратуразнаўчай «Архіўнай кнігі» выходзяць за рамкі літаратуры, аўтар уключыў у новую кнігу нарысы па міталёгіі, драматургіі й тэатральным мастацтве, лексыкаграфіі, беларускiм рэлігійным адраджэньнi.

Дасьледнiкі, выкладчыкі літаратуры й культуралёгіі ў Беларусі, верагодна, зацікавяцца перш за ўсё I разьдзелам, дзе ёсьць нарысы пра станаўленьне гэтага жанру ў белару­скай літаратуры, аналіз міталягічных матываў у творчасьці Вацлава Ластоўскага, Язэпа Дылы, Сьвятаслава Каўша, іншых пісьменьнікаў блізкага й далёкага замежжа. Гэтая частка кнігі, на мой погляд, мае самастойнае значэньне, як канцэптуальнае навукова-папулярнае дасьледаваньне новай праблемы ў беларускім літаратуразнаўстве. Мяне яна заціка­віла даўно, і гэтая цікавасьць выявілася ў шэрагу публікацы­яў на тэму міталягічных і біблейскіх матываў у літаратуры й фальклёры.[3] Дазволю сабе свае камэнтары на «Камэнтары» спадара Юрэвіча, бо гэтага вымагае мая высокая ацэнка но­вага кірунку ў беларускім літаратуразнаўстве й культуралёгіі.

Л. Юрэвіч упершыню дасьледаваў гісторыка-міталягіч­ную тэму ў творчасьці беларускіх айчынных (В. Ластоўскі, Я. Дыла) і зарубежных (Ю. Віцьбіч, Ул. Случанскі, С. Хма­ра, С. Коўш, Я. Юхнавец) пісьменьнікаў, на жаль, малавядомых на гістарычнай Бацькаўшчыне ня толькі звычайным чытачам, але і школьна-дыдактычнаму й нават унівэрсытэц­каму літаратуразнаўству. Дарэчы, ня толькі літаратура ства­рае заснаваныя на сацыяльна-палітычных і эстэтычных ідэ­алах міты. Ёсьць свае міты ў гістарычнай навукі, пра гэта здагадваліся даўно, але парадокс гісторыі дакладна вызначыў Н. Бердяев: «Гісторыя ня ёсьць аб’ектыўная эмпірычная на­яўнасьць, гісторыя ёсьць міт. Міт жа ёсьць ня выдумка, а рэальнасьць, але рэальнасьць іншага парадку».[4] Заслугоўва­юць увагі думкі дасьледнiка пра ўзаемасувязі мітаў і абрадаў, рытуалу й драмы, мастацкага твору й матэрыі; пра значэньне некаторых унівэрсальных міталягічных вобразаў (Гальгота, склеп, рака, лябірынт) і абрадаў [32—49].[5] Аналіз аповесьці Ластоўскага «Лябірынт» даў магчымасьць аўтару зрабіць гэтыя тэарэтычныя высновы, знайсьці ў сусьветнай міталёгіі аналёгіі старадаўнім славянскім міталягемам і паганскiм бос­твам.

Аднак жа чытач павінен узяць пад увагу канкрэтныя абставіны, у якіх пісалася кніга «Камэнтары». Шырока карыстаючыся першакрыніцамі, у тым ліку рукапісамі зарубеж­ных архіваў, яе аўтар, стала жывучы ў ЗША, не заўсёды меў магчымасьць сачыць за рухам навуковай думкі ў Беларусі. Замежная беларусіка пакуль што знаходзіцца на стадыі па­чатковага вучнёўства, зразумела, за выключэньнем вядомых беларускіх дасьледнiкаў дыяспары, згуртаваных пераважна вакол таго ж БІНІМу. Пагадзіўшыся напісаць пасьляслоўе да яго ў цэлым выдатнай кнігі, я адчуваю сваю адказнасьць за некаторыя яе недакладнасьці ў ацэнках і фактах. Дазволю сабе таксама паспрачацца, асабліва з тымі ацэнкамі, дзе адчуваюцца спэцыфічныя для славянскіх і іншых натураў перабольшаньні, некаторая схільнасьць да «стварэньня куміраў».

Відавочны недагляд — цытата з артыкула С. Кузьняевай «Нацыянальнае адраджэньне і нацыянальная сьвядомасьць беларусаў у першай палове ХIХ ст.»: «[Тагачасныя] беларусы як этнас у культурных адносінах знаходзіліся ў стане летар­гічнага сну і не былі рэпрэзэнтаваныя на мапе Эўропы. Больш таго, беларусы прыйшлі ў ХIХ ст., ня маючы акрэсьленай этнічнай самасьвядомасьці, страціўшы багатыя пісь­мовыя традыцыі, з асыміляваным у культурных адносінах верхнім слоем этнасу, што ў значнай ступені было вынікам папярэдняга разьвіцьця як народу недзяржаўнага» [8].

Чытаючы такія інвэктывы, мне заўсёды хочацца сказаць: навука вашая пакрылася пылам, а мапу эўрапейскую моль паела. Адносна «мапы» ўдакладнім: у 1-й палове ХIХ ст. на ёй не была «рэпрэзэнтаваная» і Польшча як самастойная дзяржава. Польшча страціла сваю дзяржаў­насьць разам зь Беларусьсю ў выніку падзелу Рэчы Паспа­літай у канцы ХVIII ст. І адрадзілася Беларусь як дзяржава разам з Польшчаю — у 1918 г. Культура Беларусі ХVIII—ХIХ стст. грунтоўна дасьледавалася літаратураведамі (А. Мальдзіс, Г. Кісялёў, А. Яскевіч ды інш.). Выяўлены багатыя традыцыі беларускай архітэктуры, тэатральнага, музычнага, садова-паркавага, аратарскага мастацтва гэтага пэрыяду, дасьледавалася асьветніцкая й нацыянальна-дэма­кратычная філязофія ў Беларусі. А ў 1-й палове ХIХ ст. пачалося адраджэньне новай беларускай літаратуры, тады ж беларускі этнас даў сьвету такіх выдатных пісьменьнікаў, як «паляк» Адам Міцкевіч і «русак» Фёдар Дастаеўскі. Ды ўвесь даробак культуры беларускага этнасу не пералічыш у карот­кім нарысе. Рэкамэндую вучоным гісторыкам і літаратура­знаўцам заглядваць у сёньня ўжо шматлікія беларускія эн­цыкляпэдыі.

Адносна «акрэсьленай этнічнай самасьвядомасьці» на­гадаю, што «акрэсьлівае» ня этнас у цэлым, а нацыянальная інтэлігенцыя. Гісторыку павінна быць ведама, што «Запад­но-русский край», гэта значыць пераважна Беларусь, у цар­скай імпэрыі служыў своеасаблівым адстойнікам, каляніза­ваным Расеяй пераважна иноверческим элементом. І не без расейскай калянізацыі: у гарадох і большасьці мястэчкаў «беларускі этнас» складаў 10—15% насельніцтва. А ў якім сэнсе трэба разумець вызначэньне дасьледнiкамі беларусаў «як народу недзяржаўнага»? Радавод беларускай дзяржаўна­сьці пачынаецца з Полацкага Княства, гэта значыць, дзяржаўнасьць беларусаў на два стагодзьдзі старэйшая за дзяржаўнасьць расейскую, запачаткаваную палітычным уздымам былога ўдзельнага Маскоўскага Княства. Праўда, Беларусь часова страціла сваю дзяржаўнасьць у складзе Расейскай Імпэрыі. Але гэтая «праўда» датычыцца ўсіх іншых народаў, у тым ліку расейскага, які некалькі стагодзьдзяў жыў пад татара-мангольскім ігам. Як на мой погляд, гэтае іга было мякчэйшае, чым каляніяльны прыгнёт Расеі над беларусамі й палякаў у анэксаванай Заходняй Беларусі: «манголы» вы­трасалі сьвірны й каліты «русаў», але рэдка лезьлі ў іхнюю душу, не мянялі расейскую школу на татара-мангольскую й не навязвалі ім сваёй ісламскай веры.

Мне часам здаецца, што ў «летаргічны сон» упадаюць некаторыя дасьледнiкі, а не «беларускі этнас». Таксама з «эўрапейскай культурнай мапай» бывалі забаўныя анэкдоты. Захавалася сьведчаньне (не ручаюся за яго дакладнасьць) пра першую матывіроўку прысуджэньня Нобэлеўскай прэміі Генрыку Сянкевічу ў 1905 г.: за выдатныя раманы, напіса­ныя на «польскім дыялекце расейскай мовы».

Свае цікавыя, хоць, на мой погляд, крыху апалягетыч­ныя нарысы пра творчасьць арыгінальнага беларускага паэта Янкi Юхнаўца аўтар пачынае з фактычнай недакладнасьці, называючы «першым беларускім міталягічным слоўнікам» хрэстаматыю «Міфы бацькаўшчыны» (Менск, 1994). У гэтай кніжцы перадрукаваны фрагмэнты з этнаграфічных нарысаў беларускіх фальклярыстаў пераважна дарэвалюцыйнай ра­сейскай этнаграфічнай школы. Там няма крытычнага аналі­зу, выбаркі аптымальных вэрсіяў, урэшце, няма «камэнта­роў», альбо, шырэй, гермэнэўтыкі, тлумачэньня сэнсаў і сымболікі так званай «ніжэйшай», дакладней народна-паэ­тычнай міталёгіі. Ды складальнікі (а ня аўтары) хрэстаматыі ня ставілі такой задачы, яна выходзіла за рамкі гэтага хутчэй літаратурнага, чым навуковага жанру. Першыя слоўнікі аў­тэнтычных беларускіх мітаў (пакуль што ня поўныя) апублі­каваныя ў нашых часапісах «Адукацыя і выхаванне» (1996) і «Мастацтва» (1997).[6] Крыху бэлетрызаваныя нарысы па бе­ларускай міталёгіі апублікаваў Аляксей Ненадавец у кніжцы «Святло таямнічага вогнішча» (Менск, 1993).

Вобраз чорта, дакладней нячысьціка, у беларускай літа­ратуры — новая тэма, запачаткаваная Л. Юрэвічам. Чытач знойдзе тут шмат цікавага й дасьціпнага. У тым ліку — алю­зіі на гістарычны лёс Савецкай Беларусі й на сучасную палі­тычную сытуацыю. І ўсё ж тут патрэбныя таксама пэўныя камэнтары. Ніяк нельга раўняць беларускую «савецкую», а дакладней нацыянальна-адраджэнскую літаратуру 1920-х, асабліва да 1927 г., і «падчышчаную» літаратуру савецкую 30-х i наступных дзесяцiгодзьдзяў, зьнявечаную бальшавіз­мам. Асабліва калі гутарка ідзе пра творчасьць Бядулі. З Купалам і Коласам часам усё ж лічыліся, хоць калечылі; а Бядулю цалкам «абязбожылі»: з адукаванага біблеіста зрабілі «навуковага» атэіста. А ў ягонай паэтычнай міталёгіі ўсюды памянялі плюсы на мінусы. Вось пачатак Бядулевай паэмы «Беларусь» з паэтычнага зборніка «Пад родным небам», выдадзенага таварыствам «Адраджэньне» (1922):

Ты — летапіс з аповесьцяў вячыстых,
Акропленых сьлязамі дудароў.
Ты — яснацьвет ад водгульляў агністых
Жняёў, касцоў і старцаў-дудароў...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Сам Госпад-Бог хадзіў тут па зямліцы,
Усюль зіхцяць-відаць яго сьляды.
Па тых сьлядах красуюцца капліцы,
Па тых сьлядах брыдуць у даль Дзяды.
Зышліся тут Ярыла з Божым Сынам,
Сьвятая Маці з Доляю жыве.
У цяні дубоў пад старадаўным тынам
Iльля й Лясун расьселіся ў траве...

А вось тая ж «Беларусь» у атэістычным варыянце баль­шавіцкіх выданьняў, у тым ліку кнігі «Паэмы» за 1927 г.:

Цябе вякі, як мумію, спавілі
Папоўскай цьмой і панскім бізуном. 
Сярод жывых ляжала ты ў магіле, 
Паміж славян — між коласаў залом. 
Касьцёл, царква жар-сонца заступілі, 
Туманіў мозг вядзьмарскі забабон.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Як п’явак жмут, сасуць твой карк бажніцы, 
А гандляроў — як плойма дымных хмар.
Радзіны, сьмерць, хаўтуры ці жаніцца, 
Два махляры пры гэтым: поп, карчмар...

У артыкуле «Чорт, Янка Юхнавец ды беларуская літара­тура» Л. Юрэвіч прыводзіць фрагмэнт з успамінаў Л. Галяка. У ім гутарка ідзе пра канфлікт Лютэра з Скарынам: заснавальнік нямецкага пратэстанцтва прыняў беларускага асьвет­ніка за «чорта» й кінуў у яго чарнільніцай [99—100]. На думку Л. Юрэвіча, мэмуарыст мог прачытаць гэта ў творах Юхнаўца, аўтара нэаміталягічнай паэмы «Калюмбы», дзе рэальны пэрсанаж Скарына суіснуе зь мітам. Аднак жа агульнаю крыніцай бэлетрызаваных варыяцыяў на гэтую тэму паслужыла хутчэй за ўсё апублікаваная ў 1839 г. кніга славіста Барталамэя Копітэра (1780—1844), дзе ёсьць разь­дзел «Гістарычнае пытаньне пра доктара Францiшка Скарыну зь Літвы — мэдыцынскага факультэта Прагі, які рабіў падкопы супраць доктара Марцiна Лютэра». Нашага асьвет­ніка Лютэр быццам бы прыняў за чараўніка ды «інтрыгана ад д’ябла».[7]

Чамусьці некаторыя крытыкі ў нас на Беларусі й за яе межамі палічылі, быццам бы паэта Юхнаўца моцна пакрыў­дзілі — крытыка й публіка. І пачалося «кажденіе» вакол ягонай асобы й творчасьці. Але публіка — стыхія аб’ектыў­ная, на яе ня варта крыўдзіцца. А крытыка бадай што не крытыкавала яго, скарэй захвальвала — ад пачатку 50-х гг. да канца нашага стагодзьдзя. Л. Юрэвіч прыводзіць фрагмэнт з крытычнага нарысу П. Склюта (Ант. Адамовіча) «Пад зорамі белымі» (1953), дзе «цёмная глыбіннасьць» Юхнаўца параўноўваецца зь філязофскай глыбінёю першаадкрываль­ніка дыялектыкі Геракліта па мянушцы Цёмны [100—101]. У кніжцы Юрэвіча друкуецца поўны тэкст палемічнай на­таткі М. Панькова, дзе Юхнавец абвяшчаецца вялікім наватарам, другім пасля Багдановіча выратавальнікам роднае паэзіі, а іншыя паэты «як і тут, на эміграцыі, так і там, на Беларусі», — статыстамі, што пішуць «пра камбайн, вечарынку, сенакос з думкай пра Сталіна або пра бярозы, крушыны» [104]. Не абыйшлося без дыму кадзільнага і ў часо­пісе «Крыніца», дзе друкаваліся нарысы пра творчасьць Юх­наўца й ягоныя творы. У артыкуле Евы Лявонавай «Свята асацыяцый» гэты паэт абвяшчаецца вялікім настаўнiкам, што разьвіў і пашырыў адкрыцьці філёзафа Плятона, драматурга Мэтэрлінка, паэтаў Бодлера, Ахматавай, Эліата, урэшце, беларускага фальклёру й Багдановіча. Здаецца, толькі Ганна Кісьліцына цьвяроза паглядзела на фальклёрна-мадэрнісцкую паэзію Юхнаўца, замкнёную на індывідуаль­ны душэўны дасьвед, што «дрэнна сумяшчаецца з яго славай паэта-філосафа».[8]

Вось і наш калега Юрэвіч піша аб райскіх матывах «Юхнаўца-жывапісца, Юхнаўца-скульптара» й пра самабытную «філязофію Янкі Юхнаўца», для якога «аднолькава род­насным набыткам стаецца Эсхіл, Скарына, Гусоўскі, Сартр, Ніцшэ» [105—106, 114—120]. Ян Чыквін у артыкуле «Наблі­жэнне вандроўніка» таксама лічыць гэтага паэта «адкрываль­нікам новых даляглядаў і магчымасцяў развіцця айчыннай паэзіі».[9]

Сам паэт Юхнавец у гутарцы з Алесем Бяляцкім, апуб­лікаванай у тым жа нумары «Крыніцы», аказаўся значна сьціплейшым. На пытаньні пра вытокі сваёй творчасьці ён адказаў:

«Здаралася эгаістычнасць чытаць і шанаваць М. Багда­новіча, а потым Я. Купалу; і адпаведна вырабляўся характар, што адкладваўся ад цёткі Куліны, — любіць народную твор­часць [...]. Эстэтычнасць з’явілася павучыцца ў заходніх еў­рапейскіх паэтаў і празаікаў. Але пісаць пачаў па-свойскаму ад усведамлення: беларуская творчасць — казкі».

Спроба наблізіць творчасць Янкі Юхнаўца да эўрапей­скай клясыкі — ад Гамэра да Багдановіча, на мой погляд, наіўная. Гэта розныя тыпы паэзіі — апалёнаўская клясыка й дыёнісійскі мадэрнізм, самабытна выяўлены беларускім паэ­там. Беларускі мадэрнізм мае дачыненьне да народнай твор­часьці, бо пачатак яе — таксама карнавальны дыёнісізм. Не клясычны музычна-жывапісны, скульптурна-плястычны фальклёр, а яго архаічныя жанры — замовы, заклінаньні, паганскiя малітвы. Мадэрнізм, а тым больш постмадэрнізм — ня космас, а вяртаньне да хаосу, каб тварыць нанова. У тым ліку мову. Паводле Бібліі (пераклад Ф. Скарыны): «В начале сотвори бог небо й землю. Земл# же бh неплодна й неuкрашенна. И тмы были поверху бездны» (Быццё 1:1—2). Сваім калегам я параіў бы лічыцца зь неаднатыпнасьцю паэзіі, як усякага іншага мастацтва. Тады іхнія камэнтары да паэтычнага наватарства прыдбаюць большай аб’ектыўнасьці. Прыпамінаецца верш Алеся Салаўя, напiсаны ў той час (1947), калі беларускі мадэрнізм, здаецца, яшчэ не нарадзіўся:

Чалом, чалом, слухмяныя актавы,
і рыфмаў звон, і сьпеў радкоў, чалом.
Скасіў мадэрн ажыўчых сокаў травы,
а кветкі іх назваў вялікім злом.
Я з вамі йду пад полагам няславы,
дваццаты век нас выціснуў на злом
і на жанчын мужчынскія ўсклаў сподні
і пасадзіў саву на храм Гасподні.[10]

Мае заўвагі да кнігі Л. Юрэвіча ня ёсьць спрэчка розных сьветапоглядаў: тут хутчэй — розьніца «поля зроку» й эстэтычнага «стажу». Большасьць ягоных нарысаў я мог бы падпісаць «рукою ўласнаю». Адзначу толькі «дробязі», маю­чы на ўвазе, што ў літаратуры іх няма. Свае крытычныя на­таткі «Рыгор Крушына: Апостал каханьня» (дарэчы: вобраз Апостала лепш пасуецца да любові, чым да каханьня) аўтар пачынае з таго, быццам бы ў «Выбраных творах» (1957) гэтага паэта «бясполая беларуская літаратура губляе сваю цнатлівасьць», бо тут «сувязь паміж вобразам, мовай і эрасам найбольш відавочная» [124].

Ня варта, як той казаў, гаварыць «за ўсю Адэсу». Бела­руская літаратура сапраўды цнатлівая, цнатлівасьць яе не «пераможана» Крушынам, нават самым Глёбусам. Але не бясполая паэзія Купалы й Багдановіча. Альбо хоць бы блі­жэй да нас — Куляшова, Танка. Эратычныя матывы (не «ла­бавыя», а скрыта-сымбалічныя, гэта значыць мастацкія) пра­нізваюць беларускі фальклёр, адкуль пачыналася нашая літа­ратура.

Нарысамі «Айцы марыяны» й «Пётра Татарыновіч» Л. Юрэвіч пачынае дасьледаваньне гісторыі беларускай рэлі­гійнай думкі. Беларусь і тут (насуперак «эўрапейскім» і пра­расейскім забабонам) мае багатыя традыцыі — ад Кірылы Тураўскага і ўніяцкага рэлігійнага досьведу да тых жа марыя­наў. Беларускія сьвятары, тэолягі й грамадзкія дзеячы Адам Станкевіч, Леў Гарошка, Андрэй Мякота, Язэп Германовіч, Часлаў Сіповіч, Пётра Татарыновіч набылі сусьветную вядо­масьць. Праблемы культуры беларускага далёкага замежжа (тэатар, драматургія, музыка, лексыкалёгія) істотна дапаўня­юць кнігу, пашыраюць яе тэматычны дыяпазон.

Дачытаўшы да канца кнігу Юрэвіча, я пагадзіўся зь яе загалоўкам. Сапраўды, кожны разьдзел — гэта дасьціпна напісаныя камэнтары да багатай рукапіснай спадчыны, апрацаванай, выбранай і падрыхтаванай да друку спадаром Лявонам. З уласнага вопыту ведаю: гэты жанр — самае працаёмкае дасьледаваньне ў гуманітарных навуках. Шмат­лікія фрагмэнты зь лістоў Міхася Міцкевіча да Юркі Вiць­біча адкрываюць чытачу новы воблік малодшага брата Якуба Коласа, выдатнага бэлетрыста, журналіста, мовазнаўцы, чалавека шырокай навуковай эрудыцыі. Выняткі зь ліста­ваньня Ларысы Геніюш зь пісьменьнікамі беларускай дыяспары дапаўняюць нашае ўяўленьне пра паэтку — рыцара Маці-Беларусі ў жаночым вобліку.

Беларуская літаратура за рубяжом прайшла драматычны шлях, дала багаты творчы плён. Без падтрымкі «сваёй» дзяр­жавы. Але былі самаахвярныя рупліўцы, супрацоўнікі Беларускага Інстытута Навукі й Мастацтва. Гэта яны здолелі захаваць, апрацаваць і данесьці да чытача раскіданую па ўсім сьвеце літаратурную й навукова-асьветную спадчыну. Сярод іх сёньня хораша працуе Лявон Юрэвіч.

21 студзеня 1999