У 1928 годзе пачаў мацней адчувацца ціск ГПУ ў галіне літаратуры. Як  ужо тады было добра ведама, выконваючы заказ ГПУ, Андрэй Александровіч напісаў сваю паэму „Цені на сонцы”.[3] Выкарыстоўваючы тэхніку партрэтызацыі сучасьнікаў у жанры лівре à цлеф („кнігі з ключом”), запачаткаваную ўзвышэнцамі, Александровіч даў узор жанру вершаванае дэнунцыяцыі-пашквілю, заснаванага на матар’ялах ГПУ. „Беларускія нацыянал-дэмакраты”, г. зн. беларускія нацыянальныя актывісты, якіх ён тут „выкрываў”, належалі ў бальшыні сваёй да старэйшага пакаленьня. Між іх былі Сьцяпан Некрашэвіч, заснавальнік Інстытуту Беларускае Культуры (пасьля — Беларуская Акадэмія Навук); Іван Серада, першы Прэзыдэнт Беларускае Народнае Рэспублікі; колькі эмігрантаў і рээмігрантаў з Захаду, як Красінскі, Іван Краскоўскі, паэта Уладзімер Жылка і іншыя. Выразна дэнунцыятарскі й пашквільны характар паэмы выклікаў нясмак ва ўсіх інтэлігентных чытачоў, і Александровічу адразу даў адказ найсьмялейшы з апазыцыйных паэтаў — Язэп Пушча.

Калі зьявіліся Александровічавы „Цені на сонцы”, Пушча якраз скончыў сваю найдаўжэйшую паэму „Песьня вайны”,[4] прысьвечаную больш нэўтральнаму гістарычнаму пэрыяду першых гадоў Першае сусьветнае вайны. Для свае новае паэмы, якую ён напісаў бадай за адзін прысест, ён выбраў наступны пэрыяд — нямецкую акупацыю Беларусі ў 1918 годзе. У ёй Пушча і адказаў на пашквіль Александровіча, ужываючы мэтад гістарычнага „пераапрананьня”. Пушча назваў гэты твор „Цень Консула”, але ён быў выдрукаваны ва „Ўзвышша” пад загалоўкам „Песьня акупацыі”.[5] Зьмена назову была зробленая Адамам Бабарэкам (рэдактарам таго нумару „Ўзвышша”), які хацеў замаскаваць выпад супраць Александровіча, выэлімінаваўшы відавочнае падабенства назоваў. Больш таго, — Бабарэка дадаў зацемку ад рэдакцыі, дзе гаварылася, што паэма становіць другую частку трылёгіі, першай часткай якой была „Песьня вайны”, а трэцяй мае быць ненапісаная яшчэ „Песьня рэвалюцыі”. Пушча, які быў тады ў Ленінградзе, запратэставаў супраць зьмены назову і ідэі трылёгіі, але ягоны ліст спазьніўся. Калі-ж паэма перадрукоўвалася ў зборніку „Песьні на руінах”,[6] Пушча аднавіў спачатны назоў. Назоў быў важны яму ня толькі для адлюстраваньня цэнтральнага вобраза паэмы, але і як ключ да ейнага алегарычнага значэньня: першыя літары назову — Ц і К — паказвалі на першыя літары ведамага і ўсемагутнага ЦК. А якраз гэты ЦК і алегарызаваўся Пушчам як „цень консула”, што правіў Беларусьсю як акупаванай калёніяй.

Паэма пачынаецца іранічнай „одай палітыцы”:

Палітыка, кажуць, цудоўная рэч,
Цуднейшая нават за шашкі, шахматы;
Прад ёю пакорна схіляецца меч, 
Прад ёю змаўкаюць гарматаў раскаты.
Кідае народы ў прадоньне зямлі,
А ў мілым настроі да славы узносіць.
Палітыка — слоў каламутны разьліў, —
Ад іх застаецца заўсёды хтось з носам.

Пасьля гэтага своеасаблівага агульнага вызначэньня палітыкі паэта адзначае такую характэрную рысу яе, як непераборлівасьць у сродках. Хоць вонкава палітыка прыкрывалася дыпляматычнымі формамі „такту” і „этыкету”, часамі, каб мэты свае дасягнуць, ужывае яна найпадлейшыя сродкі: душу вырывае з сьвятога агню, атруты падносіць на брудным ісподку. Пушча падчырквае варожасьць палітыкі прынцыпу сацыяльнай гармоніі: палітыка з корнем яе вырывае. Гэтае абвінавачаньне цалкам накіраванае супраць бальшавіцкага разуменьня палітыкі як галоўнай зброі „клясавага змаганьня”, якой карыстаюцца, каб зруйнаваць сацыяльную гармонію.

Пасьля такой „оды палітыцы” ідзе празрысты выпад супраць Андрэя Александровіча, аднаго з былых паплечнікаў-”маладнякоўцаў”, які сваёй апошняй паэмай канчаткова паставіў сябе на службу той самай бальшавіцкай палітыцы. Пушча паказвае намаганьні Александровіча апраўдаць свае дзеяньні як палітычнага паэты:

Мой блізкі знаёмы, ваш сябра адзін,
Які уганяўся ў юнацтве за музай,
Які у паэзіі хмызнай блудзіў,
Палітыкай песьню дашчэнту замурзаў.
Казаў: „Я ня ведаў, што ўся у ёй моц, 
Ня ведаў яе нутраных я сэкрэцый.
.........................................
Нічога, што ў песьні душою зманю,
І будзе яна слоў іржавых асколак, —
Затое прыкмецяць асобу маю
Дзяржаўныя людзі, вышэйшыя колы.
Мне гэта сягоньня за ўсё даражэй,
Мне хочацца славы хоць дробнай, мізэрнай...
..................................................
Мне хочацца місій, саноўніцкіх місій!
Тады для паслугаў усё да аўто —
Ня толькі самому, а нават і жонцы.
Ах, як надакучыла мне пехатой
Адмерываць вёрсты і мілі пад сонцам!

Гэты вялікі ўрывак з паэмы вельмі трапна характарызуе псыхалёгічную матывацыю савецкай „палітычнай паэзіі” й запраўднае аблічча яе  творцаў.

Пасьля такога ўступу, які задаў тон усёй паэме, у першай частцы Пушча малюе зімовы пэйзаж пасьляваеннай Беларусі, калі абакралі краіну усю традыцыйныя ў паэзіі Пушчы чужаземцы-зладзюгі, якія дзікай нажывай навылет прагнілі. Ён спэцыяльна спыняецца на эпізодзе аблавы на ... сьмірных зуброў — алегарычным малюнку атакі камуністаў на беларускі „нацыянал-дэмакратызм”, першым сыгналам якой і сталася Александровічава паэма „Цені на сонцы”. Далей — малюнкі акупацыі Менску :

Пісала гісторыя кплівы гратэск:
Ішлі акупанты з вакзалаў у Менск.
З-пад лоба глядзелі на горад стары,
Касіліся вочы на скалы-муры.
Тырчэлі цагліны разваленых сьцен —
Шарахала гэтых нязвыклых гасьцей.
Пустэльныя вуліцы беглі на пляц,
Ніхто акупантаў ня выйшаў вітаць.

Кожнаму менчуку, які перажыў 1918 год, гэты малюнак мог нагадаць толькі прыход бальшавікоў у канцы гэтага году, а не кайзэраўскай арміі на пачатку году, якую сустракалі з музыкай, хлебам-сольлю, хоць фармальна ў паэме гаворка йдзе пра нямецкую акупацыю. І голад, пра які гаворыцца на пачатку другой часткі, быў ня ў час нямецкай акупацыі, а пасьля прыходу бальшавікоў у 1918-1920 гадох.

У другой частцы Цень Консула ступае нагой на магільны курган — на трон сваіх будучых консульскіх місій, — сьціскаючы ў лапе крывавы наган. Чытач лёгка распазнае за „Ценем” рэальную асобу першага сакратара ЦК КП(б)Б В.Кнорына:

Прабор — валасы артыстычна набок, 
Прылізаны нават і хітрыя бровы,
За скронямі сьціплы іюдаўскі зрок.
Адцень езуіта на вусны лягла, 
Падведзены твар задумёна-суровы,
На рысах злачынных настрояў імгла.
.......................................
У словах двудушных, бы той сатана,
Умее здавацца нат шчырым бязь меры,
Умее заўсёды балячкі сьцінаць...

Вакол Ценю Консула зьбіраюцца іншыя цені: Для нас усё роўна, які твой загад, бо мы і ня мы, — ты-ж ведаеш добра... З нас кожны ўсяго твой пакорны слуга. Усіх дзей абумоўленасьць толькі ў цябе, шкілеты свае прад табою мы горбім... Цень Консула задаволены гэтай дэманстрацыяй пакорнай адданасьці: Даволі прысягі! Бліжэй да мяне!.. Павінна ў пакорнасьці ўсё анямець. Успомняць калісьці, што тут я стаяў... І ўсе цені пачынаюць зграбна адтопваць „помсты танго”, якое назірае ніхто іншы, як сам „палітычны паэта” з уступу да паэмы:  У гордасьці юнага прапара ён Цень Консула славіць, да зораў узносіць і свой аддае яму нізкі паклон... На шчэбень і ён ускарабкаўся, ўзьлез. Усё-ж да саноўнікаў крокам бліжэй, — ня ведаць цяпер яму болю і суму, ня ведаць, што й сам ён сабе нат ілжэ. Такім чынам, Цень Консула канчаткова зьліваецца з вобразам стваральніка той самай „усемагутнай палітыкі”, якой прысьвечаны ўступ да паэмы.

У наступнай, трэцяй частцы, гэты вобраз цалкам пераводзіцца ў рэалістычны плян. Адведзен для Консула быў асабняк на вуліцы ціхай, хоць самай цэнтральнай. Патруль праганяў з тратуару сабак, — калі-ж агрызаліся, вёў у каральню. А людзі заўсёды, заўсёды здалёк абходзілі гэтае чорнае месца. У гэтым апісаньні лёгка пазнаецца будынак ЦК на вуліцы Карла Маркса ў Менску (пры немцах ні „консула”, ні „асабняка” не было). Таксама лёгка пазнаваліся й трусьліва пасьпешлівыя прагулкі Консула на аўто, якое заўсёды дзяжурыла ля параднага пад’езду. Такія шпацыры асабліва часта практыкаваліся Вільгельмам Кнорыным, першым сакратаром ЦК. Асабліва празрыста малюецца „нарада трох”, што займае ў паэме цэнтральнае месца. Удзельнікі нарады — сам Консул, якому паэта дае тут прозьвішча „Отэра” (сканструяванае, паводле канфідэнцыяльнага прызнаньня паэты, па сугучнасьці са словам „тэрор” — „о тэрор!”), нейкі „лейтэнант”, які рэпрэзэнтуе і ўвасабляе палітычную паліцыю, і нарэшце журналіст Валасень (прозьвішча ўзята, паводле таго-ж прызнаньня паэты, па сугучнасьці з прозьвішчам тагачаснага другога, нацыянал-камуністычнага, сакратара ЦК КП(б)Б Язэпа Васілевіча). Апошні ўвасабляе „квісьлінгаўскія” элемэнты й зьліваецца з вобразам „палітычнага паэты”.

„Нарада трох” пачынаецца прызнаньнем самога Консула: Вядома, мы тут акупанты і ўсё... тут кожны павінен прад намі карыцца... Мы помніць павінны, што ў гэтай зямлі нас з хлебам і з сольлю ня выйшлі й ня стрэлі. І нашай імпэрыі грозны штандар гатовы яны разарваць на анучы. Нагадваючы ўдзельнікам нарады пра небясьпеку рэвалюцыі на гэтай зямлі, дзе прайшлі рэвалюцыі бурныя дзьве, Консул прапануе прыпісаць акупаванаму насельніцтву  рэцэпт такі, каб запал да свабоды ўспакоіў, такі, анямелі каб жылы ў руцэ, — тады ўсяго зможам мы жыць тут спакойна. Гэтая ідэя з энтузіязмам успрымаецца Лейтэнантам і асабліва Валасенем, які ў якасьці „тубыльца” дае абяцаньне паслаць прывітаньне кіраўніку імпэрыі і аб гэтым кампанію ў прэсе падняць, усіх здраднікаў злосных выдаць на шпальтах. Чытачу 1928 году, якому звыкла было бачыць на старонках газэт прывітаньні Правадыру і асуджэньне „ворагаў народу”, гэты пасаж увачавідкі раскрываў сутнасьць гістарычнага „пераапрананьня” рэчаіснасьці.

Консул прапануе разгледзець дзяржаўнага зьместу праступак Батуры, зьняславіў публічна ён царскі загад, у якім гаварылася толькі пра турмы. У вобразе Батуры паэта дае абагульненую фігуру апазыцыянера акупацыйнаму таталітарнаму рэжыму.[7] Паўстаў ён супроць манархічных сьвятынь і нейкага хоча краіне збавеньня. У гэтай частцы паэмы тэхніка „пераапрананьня” робіцца найбольш відавочнай. Наўрад ці немцы ў кароткі пэрыяд акупацыі 1918 году думалі пра будаўніцтва новых турмаў. Між тым менавіта ў часе напісаньня паэмы, у 1928 годзе, ГПУ пачало будаўніцтва па апошнім слове тэхнікі нутраной турмы ў Менску, так званай „амэрыканкі”, на ўзор амэрыканскіх турмаў. Прамова Консула пра турмы кідала зыркае сьвятло на тое, што адбывалася ў беларускай сталіцы:

Я думаю — кожны тут згодзіцца з нас,
Што ў сьпешным парадку, у сьпешным нарадзе
Павінны турму збудаваць мы для мас, — 
Канец тады толькі і можа быць здрадзе.
Турму па апошняй канструкцыі турм, — 
Акустыка быць там павінна магільнай...
Прыцісьне людзей апанураны мур, —
Шрамы іх зубоў захаваюць цагліны.
Кажу, што акустыка мучыць мяне, —
Канструкцыя дзіўнай найноўшай сыстэмы.
Нам трэба, каб гук заміраў пры сьцяне, 
Ня вырваўся ён каб ніколі за сьцены.
Такая нам трэба сягоньня турма,
Якая-б у сьценах сваіх акарэлых
Такою была-б, як жывому труна,
Каб можна было ў ёй чыніць і расстрэлы.

Дэталі консульскага праекту адпавядалі чуткам, якія цыркулявалі ў сувязі з будаўніцтвам новай турмы ў Менску.[8]

Апошнім пунктам „нарады трох” было пытаньне пра „цэнзуру й паэтаў” — праблема, якая таксама не ўзьнікала ў часы нямецкай акупацыі, калі газэты розных ідэялягічных кірункаў выходзілі без цэнзуры, а паэтаў на той час у Менску практычна не было. Яшчэ перад апісаньнем нарады Пушча паказвае працу цэнзараў, ускладненую для акупантаў цяжкасьцямі пераадоленьня замежнай мовы. І на нарадзе Консул абрушваецца на паэтаў, што твораць на гэтай чужой і падазронай мове:

.............................................
Зь іх кожны усё роўна, як той варыят,
Гатоў перагрызьці ўсё нашы карэньні.
Сабе дазваляюць занадта ўжо шмат...
Ну, чым-жа для іх акупацыя дрэнна?
Для вас, лейтэнат, абавязак яшчэ:
Да заўтра цэнзуру вайсковую ўвесьці.
Я ўпэўнен, ня вырвецца песьня з кляшчэй, —
Яна атрупее адразу на месцы.
Суровыя можаце кары ўжываць...
Калі-ж непакорнымі будуць паэты,
Нат вены і то прымушайце ўскрываць, 
Як колісь у Рыме рабілі за гэта.

Калябарантыяніст Валасень з асаблівым задавальненьнем абяцае падставіць нагу апазыцыйным паэтам і добра іх даняць — я ў гэтым з прыемнасьцю вам памагу.

Апісаньне распачатай кампаніі змаганьня з „варожымі элемэнтамі ў літаратуры” — кульмінацыйны мамэнт паэмы „Цень Консула”. Пушча раскрывае тэхнічныя асаблівасьці гэтага змаганьня — празьмерны ціск цэнзуры, інтэлектуальны тэрор і нутраныя правакацыі, першай зь якіх і сталася паэма Александровіча „Цені на сонцы”. Заключная, чацьвертая частка паэмы Пушчы апісвае экзэкуцыю асуджанага „тройкай” апазыцыянера Батуры, якая алегарызуе пачатак рэпрэсіяў, сьвятой інквізыцыі новы прыход.

У канцы 1928 году адбыўся цікавы інцыдэнт, які добра характарызуе атмасфэру таго часу. У газэце „Савецкая Беларусь” зьявіўся ліст трох пісьменьнікаў-”палымянцаў” — Міхася Зарэцкага, Андрэя Александровіча і Алеся Дудара. Разам з шмат якімі іншымі маладымі беларускімі літаратарамі яны былі студэнтамі Беларускага Дзяржаўнага Ўнівэрсытэту. У лісьце яны заяўлялі, што пакідаюць гэтую высокую навучальную ўстанову, бо ім, як беларускім пісьменьнікам, там няма месца, таму што ўплывовая група „студэнцкай грамадзкасьці” пачала цкаваньне беларускіх пісьменьнікаў, выкарыстоўваючы для гэтага й студэнцкі друк. Цкаваньне гэтае й запраўды вялося ўжо працяглы час. Але маладыя пісьменьнікі-студэнты пастанавілі не зьвяртаць увагі, і таму „ліст трох” быў нечаканы для ўсіх. Аднак аўтары запэўнілі сваіх калегаў, што „гэта так трэба” і „ўзгоднена, дзе трэба”, ды й так было зразумела, што бяз „згоды” такі ліст ня мог-бы зьявіцца ў афіцыйным друку. Пасьля публікацыі ліста Шукевіч-Трацьцякоў, „палітычны камісар”, прымацаваны да „Ўзвышша” самім ЦК КП(б)Б, выклікаў да сябе „ўзвышэнцаў”, якія таксама вучыліся ва ўнівэрсытэце — Кандрата Крапіву, Пятра Глебку, Максіма Лужаніна, Сяргея Дарожнага, Тодара Кляшторнага, Антона Адамовіча, — і прапанаваў ім заклеймаваць „трох”, бо яны павінны былі застацца ва ўнівэрсытэце і ўступіць у змаганьне з антыбеларускім, вялікадзяржаўна-шавіністычным студэнцтвам. Дзеля маладосьці й недазнанасьці маладых літаратараў-”узвышэнцаў” правакацыя ўдалася. І хоць іхны ліст не пайшоў далей студэнцкага сходу, бальшавіцкая прэса аб’явіла яго „антысавецкім”, як і „ліст трох”. Антона Адамовіча абвінавацілі ў арганізацыі гэтай акцыі, хоць ён быў вінаваты толькі ў тым, што на студэнцкім сходзе зачытаў ліст, напісаны ўсімі „ўзвышэнскімі” студэнтамі. „Ліст трох” быў у выніку абвешчаны „антысавецкім дакумэнтам, накіраваным супраць нацыянальнай палітыкі Камуністычнай партыі Беларусі”,[9] і ўсе, зьвязаныя з гэтым інцыдэнтам, браліся пад падазрэньне.

Аднак, хоць студэнты-”ўзвышэнцы” й трапілі на кручок палітычнай правакацыі, сама літаратурная дзейнасьць „Узвышша” заставалася па-ранейшаму па-за арбітай „палітычнага кіраўніцтва літаратурай”. Яшчэ ў канцы 1927 году „Ўзвышша” вуснамі свайго фактычнага лідэра Дубоўкі папярэдзіла, што прымае кіраўніцтва камуністычнай партыяй толькі „ў магчымых для сябе кірунку й формах”. Гэтая заява, выдрукаваная на беларускай старонцы маскоўскай газэты „Гудок” (№114 за 1927 год), літаральна ашаламіла бальшавікоў і яшчэ праз гады ўспаміналася як „нечуваная дзёрзкасьць”.[10]

Маладыя пісьменьнікі „Ўзвышша” цьвёрда трымаліся агульнай апазыцыйнай накіраванасьці часапісу і, здаралася, іхныя атакі на савецкую рэчаіснасьць былі больш беспасярэднія й нечаканыя, чым у старэйшых паэтаў. Апазыцыйнасьць „узвышэнскай” моладзі пачала праяўляцца найбольш зырка ў 1928 годзе ў творчасьці маладых паэтаў-лірыкаў Максіма Лужаніна й Тодара Кляшторнага, якія знаходзіліся пад моцным уплывам Дубоўкі й крыху меншым — Пушчы. Максім Лужанін, адзін з найбольш маладых паэтаў, упершыню стаўся вядомы як апазыцыйны пісьменьнік у сувязі зь вершам, прысьвечаным гадавіне Кастрычніцкай рэвалюцыі й выдрукаваным у літаратурным дадатку да газэты „Беларуская Вёска” — „Чырвоным Сейбіце” (№12 за 1928 год). У гэтым вершы Лужанін адкрыта заяўляў:

Кожны дзень прыходзіць расьцьвітаць,
Каб пасьля памерці за гарамі.
Мы ня хочам радасьці вітаць, 
Што чужымі дадзена рукамі.

Гэты й пасьлейшыя Лужанінавы творы (паэма „Рабінавае шчасьце. Трыкліньне”,[11] апавяданьне „Госьці”[12]) былі заклеймаваныя афіцыйнай крытыкай як „упадніцкія”, хоць у запраўднасьці „ўпадніцтва”  заключалася ў нацыяналістычных і апазыцыйных настроях.

Знаходзіла звонкія кпіны
над маім цьвёрдым „р”, 
маккім „г”, 
над няўмеласьцю рук...
Шчырасьць вершаў маіх
абзывала мякінай
і сьмяялася так, 
як сьмяюцца патраціўшы ўсё...
— Мне смешно...
Была Русь!
В ней один
и язык и природа.
Красотою одной
зажигается русским душа...
А теперь
по частям — 
Беларусь, Украина
разделили страдалицу
бедную Русь...
— Вось якая ты радасьць?
Павісьлі міжвольна дакоры...
Часткай земляў чужацкіх
краіну назаўжды зрабіць?..

Але асабліва „ўпадніцкай” была прызнаная вялікая паэма Тодара Кляшторнага „Калі асядае муць”.[13]  У паэме распрацоўвалася тэма „разлажэньня моладзі”, выкліканае расчараваньнем у рэвалюцыі, што абярнулася рэакцыяй, рэстаўрацыяй формаў жыцьця, зь якімі так змагаліся ў часы рэвалюцыі.

На пераломе нашых дзён 
Ужыўся неяк студзень з маем...
Праз трупы ворагаў ідзём
І з трупаў вопратку здымаем.
Мы кроім вопратку чужым
І трапна, брат, не заўсягды, 
Часьцей выходзіць па-дурному.
.................................
Рыцьвіны, ямы, абломкі мінулага, —
Муць набягае, бяжыць...
Тут бессаромна цябе абманулі, 
Там міражы, міражы...

У канцы 1928 году Савецкая Беларусь адзначала дзясятыя ўгодкі стварэньня БССР. Нацыянал-камуністы, у тым ліку й „палымянцы”, сьвяткавалі гэты юбілей як сваю асабістую ўрачыстасьць. Зьміцер Жылуновіч у спэцыяльным артыкуле — успамінах пра беларускія сэкцыі РКП(б) і ўтварэньне Беларускай Савецкай Рэспублікі[14] асабліва й дэманстрацыйна падчыркваў ролю беларускага нацыянал-камунізму ва ўтварэньні БССР, не забываючыся, аднак, і на сваю асабістую ролю ў гэтай справе, за што і атрымаў адпаведную „вывалачку” па афіцыйнай лініі.[15] Адгукнуўся й сам Янка Купала, які маўчаў цэлы год, спэцыяльна прысьвечаным гісторыі БССР вершам „Летапіснае”,[16] у рэфрэне якога настойліва паўтараецца прызнаньне беларускай савецкай дзяржаўнасьці:

На магілах ваякаў,
Што ляглі за саветы,
Ты, Рэспубліка, ўстала
І ўсяму сьвеціш сьвету.

Гэтыя радкі расчулілі нават суровага Бэнду, які čпрызнаў, што нарэшце паэта „паступова вызваляецца ад нацыяналістычнага разуменьня бацькаўшчыны й засвойвае наша, савецкае яго разуменьне”.[17]

Паэты „Ўзвышша” віталі й гэтыя ўгодкі так, як крыху больш за год таму „віталі” яны дзясятыя ўгодкі Кастрычніцкай рэвалюцыі. І Дубоўка і Пушча напісалі вершы з гэтае нагоды, але гэтым разам Пушча выступіў з адмысловым прывітаньнем — юбілейным „Гімнам”,[18] якім пачынаўся нумар „Узвышша”, прысьвечаны ўгодкам. Гэты „Гімн”, аднак, быў поўны неператраўленых празаізмаў, якімі пісьменьнік увыдатняў няшчырасьць выказваных ім афіцыйна вымаганых пачуцьцяў. У тым-жа нумары „Ўзвышша” Пушча зьмясьціў два новыя цыклі вершаў — „Грахі мае душы” й „Новыя лісты”, абодва выразна зьвязаныя з „Асеньнімі песьнямі” й „Лістамі да сабакі”, якімі Пушча раней „вітаў” угодкі бальшавіцкае рэвалюцыі.

У першым цыклі паэта прыгадвае свае леташнія восеньскія настроі: Паэтам хоць і стаў сабачым, ён усё-ж для роднай Беларусі хоча застацца паэтам.  У другім цыклі — „Новыя лісты”[19] — Пушча не адрасуецца больш да „сабакі”, ён піша да сваіх бацькоў. Асабліва моцны другі верш, зьвернуты Пушчам да свае маці:

З сваім малодшым братам
Нясу скрываўлены твой сьцяг.
Няхай сабе расстрэле сівер,
Няхай парве і кіне ў дол.
Мая матуля, йшчэ ня вымер
Ў душы сыноўскай сум і боль...

Гэтых радкоў, асабліва ў нумары, прысьвечаным угодкам, нельга было разумець інакш, як зварот да „Маці-Беларусі”. Верш завяршаецца панурай нотай, папярэджанай іранічным выпадам супраць бальшавіцкай цэнзуры, якая не дазваляе паэту выказаць тое, што яму баліць:

Мая матуля, срэбны іней
Губляе месяц ля ракі.
Лавіць яго ў зялёных марах
Дазволена Глаўлітам[20] мне.
Я вельмі рад — жыву ня марна, —
Вянок паложаць на труне.
...............................
Пісаць ня маю больш нічога,
Пяро скрабе далоні рук.
Мая пясьнярская дарога
Не давядзе мяне к дабру...
.................................
Душы ніяк не залячыць...

Дубоўка прысьвяціў угодкам адмысловую паэму пад загалоўкам „Урачыстая дата”.[21] Яна поўная празаізмаў, іронія якіх яшчэ больш відавочная, чымся ў Пушчавым „Гімне”:  Песьняй не абняць сучасную асьвету, і нельга ў песьні ўсё сказаць пра школы і ўнівэрсытэты, і нельга ў песьні ўсё сказаць пра цуды калектыўнай волі, якімі будзем адзначаць мы паляпшэньне долі. Аднак у лірычных частках паэмы Дубоўкаў настрой і ягоная ацэна ўсяго афіцыйнага гармідару „дасягненьняў” зусім інакшыя: Цішыня... Цішыня... Цішыня... Быццам сон із сьцюжай сябруе... У выніку агульны абраз, які вырысоўваецца з паэмы, гэта абраз мяртвое сьцюжы, што скавала нацыю цяжкім сном і лядзянай цішынёй, пад прыкрыцьцем афіцыйнага самахвальства.

Асабліва цікавыя Дубоўкавы сатырычныя і іранічныя праекцыі на беларускі нацыянальны рух, які, на ягоную думку, памог стварэньню БССР. Першым чынам, ён атакуе нацыянал-дэмакратычны рух за ягоную празьмерную апанаванасьць нацыянальнай фразэалёгіяй, за нястачу прадбачлівасьці ды заўсёдную ненаважанасьць. Першы разьдзел „Урачыстае даты” мае іранічны загаловак:  На пачатку было слова, і на слове слова, і пад словам так-жа слова. У ім высьмейваецца сэнтымэнтальнасьць нацыянал-дэмакратаў, што вельмі любілі народ і зь верашчакай бліны, дрэннае ці дабро — не разважалі яны. Нехта кудысь ішоў, некага нехта зваў. Слоў, было многа слоў, дзеі ніхто ня знаў. У выніку бальшавікі здолелі перахапіць ініцыятыву, хоць зь іхнага боку былі памылкі і разгоны, хапала крыўдаў і абраз, як Дубоўка сьмела прыгадвае ім з нагоды іхных угодкаў ведамы разгон Першага Ўсебеларускага Кангрэсу ў 1917 годзе. Яшчэ больш востра высьмейвае Дубоўка беларускі нацыянальны камунізм, асабліва Жылуновіча — першага „Прэзыдэнта” БССР, якога ён малюе ў вобразе зайца, так фаварызаванага калісьці бальшавікамі. Яго вазілі, даглядалі, зрабіўся тлусьценькім наш зайка,  а тады далі яму па лапках і зьвінавацілі ў наскоках справа.[22]

 [ працяг ]