Мы крывёй на шляхох стагодзьдзяў
высеклі несьмяротнае імя такое --
Б е л а р у с ь!..
Ул. Дудзіцкі
І толькі варты той жыцьця й свабоды,
Хто кожны дзень за іх ідзе ў бой!
Гётэ
1
Навальніцы зьнішчальнае ўлева
напаіла душу маю гневам.
Ён, акрылены, думы пакратаў
і наструніў пад грукат гарматаў;
пад разьлівы агнёў і пажараў,
плач сіротаў і енкі ахвяраў...
Думы словам вазьму апрану я--
Няхай слова настрою пільнуе...
Няхай вошчацца подыхам вёснаў
гукі музыкі гнеўна-узьнёслай
і вядуць нас, узяўшы аберуч,
на змаганьне за Волю і Веру!
Калі сэрца крануць і расчуляць --
Маці боль свайго сына пачуе;
боль, што грудзі гарачыя выцяў
на зьмярканьні ў разьюшаным скрыце;
боль і цёплую радасьць спадзеву
скрыжаваную зь сілаю гневу...
Маці скажа: ідзеце сюды вы
слухаць думы жыцьця агнявыя --
думы працы і думы змаганьня,
думы блізкага, сьветлага раньня!
Гэтак час пабудзіў і пакратаў
струны сэрца пад грукат гарматаў,
каб у сьціплых фрагмэнтах паэмы
расказаць, як жылі і жывем мы;
каб пад родным скрываўленым сьцягам
даць Радзіме пакутнай прысягу.
2
Дарагая мая Радзіма!
Слова песьняю стацца прымусь,
каб яна нашу радасьць пладзіла,
што на сьвеце жыве Беларусь,
і, мінаючы глум і мукі,
на прысуджаным доляй крыжы
несла дзецям тваім і ўнукам
найвялікшае права -- жыць!
3
Ня сплямілася й не заліпла
злачыннасьць грахоў і правін...
Як човен із зарасьляў, выплыў
праз морак гадоў успамін.
Жыцьцё нас і гнула і секла
на часткі і напал -- абы
у хітра змайстрованым пекле
пладзіліся й чахлі рабы...
На д’ябальскім чорным экране
жахліва віднееца сьлед:
на болем разьятранай ране
Краіны трухлее шкілет...
Шавеляцца жоўтыя косьці,
і чэрап сухі галавы
аб лёсе свае маладосьці
такое гаворыць жывым.
4
Як каралі й калечылі-- не галасіла,
толькі тварам прыпадала да зямліцы.
Гэтакую, як той камень крамяністы, сілу
мела шчуплацелая у целе маладзіца.
Словам не азвалася да ворагаў ні разу
і павекаў не расплюшчыла. Каму? Навошта?
Заплаціла маладзіца катам за абразу
ня чым-небудзь, а жыцьцём – найдаражэйшым коштам.
Галасілі ўсе равесьніцы, бацькі, сястрыцы.
Покатам кацілася над полем галашэньне.
Ля вазёраў нашых сініх, паміж лозаў ніцых
унураўся неўтрапёны пошчак у імшэньнік.
А лясы -- бары сунічныя -- на хіб зялёны
падымалі і вышэй яго шпурлялі -- ўгору,
каб пачулі не адны мы -- цэлы сьвет,
мільёны --
пра вялікае на Беларусі нашай гора...
5
І казалі людзі, і казалі проста:
-- Наша шчасьце -- за дванаццацьцю замкамі...
На парозе хаты, на дарозе росту
доля ўзгадавала цяжкі гора камень...
І пыталі людзі, і пыталі шчыра:
-- Ці не разьмінецца наша шчасьце з намі?
Ці не закалыша шум трывожны віру
цьвету сноў дзявочых у гаротным найме.
І чакалі людзі, і сьціскалі скроні:
-- А калі-ж мы скажам словы гневу сіле,
каб лягло, як сонца, шчасьце на далоні,
каб жыцьцё людское больш не галасіла?
І казалі людзям поле, лес і зоры:
-- Як ня сёньня -- заўтра, а ‘ткі легчы мусіць,
бо ня заўжды-ж маюць, як чаўны ў моры,
трушчыць іклы бураў косьці Беларусі!
6
Край дружбы з радасьцяй ня меў:
туга была штодзённай госьцяй.
І голас моўкнуў і нямеў,
як песьні скутай маладосьці.
І маладосьці ня было:
спыніла старасьць на паўкроку...
Яна тугім упала тлом
пласьмя на стоптаным абтоку.
Гайдаў трагічную труну
вятроў халодных час дрыготкі.
І край прыгадваў даўніну,
жыцьцё стваральнікаў і продкаў.
Ня раз братоў маіх, сясьцёр
на раду ў хату, кажуць, клікаў,
ды ня прыйшлі, бо й сьлед расьцёр
чужацкі лад асокай шпікаў.
Шчымела сэрца. І штодня,
каб крыўду помстай перагрызьці,
у сьцены білася радня --
шукала схованага выйсьця...
Інакшых лекаў анідзе
ня мела ўзяць Радзіма-маці.
І гурт сям’і яе радзеў
на чорным гора перакаце...
І сьлёзы буйныя цяклі,
паілі пекла мур акуты.
Калі, пытаўся Край, калі
цярпеў хто гэткія пакуты!
Навокал -- вусьціш. Ні душы.
І дзень падточаным парогам
нямую цемру варушыў
вар’яцтвам выкліканы рогат...
7
Дарогі разьмінуліся на Ўсходзе
і ўперліся ў нямыя тупікі...
Нязвыклым шляхам людзі ходзяць,
тасуючы ў памяці вякі.
Дванаццаты. Сямнаццаты. Дваццаты --
апошняя, заключная вярста...
Калоціцца, цярплівасьцяй напяты,
пад вобразам расьпятага Хрыста.
Нікому і нідзе даўно ня сьпіцца:
тасуюцца ў памяці вякі,
і неба нагартованыя сьпіцы
ўядаюцца ў нямыя тупікі...
8
Стрэлы чорныя цела зямлі працялі...
Маці родная, сэрцам паслухай
і скажы сваім дзецям, ці бачыў калі
Край такую ў жыцьці завіруху.
Голас любы, цярэбячы шэрасьць імжы,
азываецца з хваль землятрусу:
-- Гэта-ж д’яблавы рукі ўбіваюць нажы
у сьвятую душу Беларуса...
9
Стаім па-над кручай. Сівыя гарбы,
нязломнае сілы грамады,
грукочуць і крышаць сьцен чорных ілбы --
астоі чужацкага ладу.
Зрываюцца буры з патрэсканых скал,
каб яркнулі зоры над пусткай,
каб сьлед ліхадзея агнём спаласкаць
з абшараў зямлі беларускай!
Сягоньня разгон хай няпоўны яшчэ,
ён заўтра патроіцца... Потым
ушчэнт чужаніцы ярмо расьпячэ,
муры, зьнітаваныя потам...
Іх ладзілі доўга найміты-майстры,
хаваючы ганьбу і сорам,
каб кроілі згубныя мору вятры
людскую ў мурох непагоду,
каб нема стагналі тугія пласты
у лёхах зьдзічэлага ўсходу;
каб цела калечыла лютая стынь
ахвярам крывіцкага роду...
Мацнее пачатая сілаў разьня --
упартае бураў змаганьне.
Пад грывамі пушчаў, чакаючы дня,
стаім ля апошняе грані...
10
Калісьці сокамі грудзей
жывіла продкаў ты, зямліца.
І нам, каб род не парадзеў,
дазволь пітва твайго напіцца.
З маленства сьнілася ў сьне,
было крыніцай дум адзіных.
Яму, як сонцу і вясьне,
маліцца хочам на Радзіме.
На землях выпетралых, дзе
над курганамі вецер вые,
дзе гора едзе на бядзе,
абняўшы дзіды агнявыя...
Дзе, веру росьцячы, браты
за волю кроў зямлі аддалі,
і дзе лунае дух сьвяты
над мужнасьцяй бунтарных даляў...
Паі-ж нас сокамі грудзей,
як продкаў некалі, зямліца!
Паі! Нас покліч твой вядзе
Табе і Небу памаліцца.
Прымі да споведзі. Вазьмі
прысягу верную. Ад шчасьця
сваімі моцнымі грудзьмі
цябе заслонім ад напасьці.
11
Вось і Менск -- старажытнае места.
Маршы, песьні і золата вестак...
Вось Няміга й Высокая Плошча.
Сонца вусны і душы палошча...
Вось жаўнеры і белыя коні,
і абраз старадаўняй Пагоні...
*
„Бійце ў сэрцы іх, бійце мячамі,
Не давайце чужынцамі быць!
Хай пачуюць, як сэрца начамі
Аб радзімай старонцы баліць...
Маці родная! Маці-Краіна!
Ня ўсьцішыцца гэтакі боль...
Ты прабач. Ты прымі свайго сына,
За Цябе яму ўмерці дазволь!”
12
... Пасьля доўгіх і цяжкіх разлучын
радасьць стрэчы узрушыць балюча.
І скрыжуюцца вочы і рукі
пад цудоўныя радасьці гукі...
У зьняслаўленай бацькаўскай хаце
пачастуе сыноў сваіх маці.
Кроплі чыстыя першае чары
абдадуць цела палкасьцяй вару
і спалошчуць атруту былога
моцным хмелем пітва дарагога.
Гэтак, збыўшы пакуту разлучын,
радасьць стрэчы узрушыць балюча...
13
Каля сьвятыні, на пагосьце,
пад беларускім родным сьцягам
увесь народ крывіцкі й госьці
пачуюць нашую прысягу.
Мы тройчы ўкленчым урачыста
і прысягнем Радзіме гучна
ушчунуць рэшту змоў нячыстых,
што прагнуць зганьбіць нашу лучнасьць,
наровяць край наш родны, любы,
дабро й жыцьцё, што бралі з боем,
аддаць на новы зьдзек, на згубу --
у рукі спрытных людабояў.
І прысягнем, на зайздрасьць тлуму,
самім сабе, сьвятлу і веры,
каб ня чыніў чужынец глуму
і больш ня стукаўся у дзьверы...
14
О прысяга, о сіла сьвятая,
дух ваяцкі, бы птах, узьлятае.
Узьлятае на крылах і кліча
войска грознага лік павялічыць.
Яно прыйдзе і стане зь мячамі,
сіла гневу дзе б’ецца з начамі,
дзе ў пякельных агнёх навальніцы
сінь крывёю варожай імгліцца.
Прысягне, скажа шчыра і проста
у часіну ваяцкага хросту:
„Для цябе, беларускі народзе,
сіла збройная волю народзіць!
Ахрысьці на ахвярныя чыны
у змаганьні за славу Айчыны!
Маці родная! Вораг ніколі
ня скуе крывёй купленай волі!”
О прысяга, о сіла сьвятая,
дух ваяцкі, бы птах, узьлятае!
* * *
Тут, дзе воды Нямігі ўліваюцца ў Сьвіслач,
Сотні год дзе няволя чужацкая вісла, --
На зьняслаўленым пляцы разьбітай сталіцы,
Векапомнага Менску, дзе радасьць іскрыцца,
Над касьцямі ахвяраў вялікіх пад сьцягам
Далі Богу, Народу й Радзіме прысягу...
*
„У белай пене праносяцца коні, --
Рвуцца, ймкнуцца і цяжка хрыпяць...
Старадаўняй Літоўскай Пагоні
Не разьбіць, ня спыніць, ня стрымаць!”
15
Грымяць і грымяць цягнікі
у бляску гарматных усхліпаў.
Ў трывозе вар’яцкай вякі,
здалося, да земляў прыліплі...
А шлях некароткі яшчэ --
наперадзе шмат кілямэтраў.
Ляцяць цягнікі ўсё шпарчэй
наўсуперак згубнаму ветру.
У воблік напятай начы
вачыма ўпіваюцца воі.
Ў тугую ляцяць далячынь
і іхнія думы-настроі...
*
Зышліся ў грозным баі
вялікія, грозныя сілы.
Радзіма на варце стаіць --
да сну анікога ня хіліць.
Да скібаў вільготных прыляж,
адвага, часіну паслухай:
дрыжыць пад нагамі зямля,
прымае і радасьць і скруху.
З-за воблакаў месяц пасе
падзеі напятыя сутак...
Няпрошанай госьцяй прысеў
ля крыжа збуцьвелага смутак...
*
І просіць, і моліць устаць
сыноў дарагая матуля,
абраз няўміручы Хрыста
да сэрца гарачага туліць.
-- Зірнеце, саколы, з магілак сырых
на сьвет гэты Божы, на наскі!
Малюся і плачу, каб нашай зары
ізноў не пасеклі на часткі...
16
Ні матулі, ні ейнага плачу
і ня чуюць сыны і ня бачаць.
Ані сонца, ні зораў, блакіту,
ані медзі ня бачаць ракітнай.
І зьнішчальны узьлёт навальніцы
не згадаецца ім, ня прысьніцца.
Прыняла іх зямліца ў пасьцелю,
вецер лісьцем курганы усьцеле.
Пракувае зязюля ураньні
пра ахвяры цяжкога змаганьня.
Неба хмары сівыя падоіць
і напоіць сыноў сырадоем...
*
Сьпеце, сьпеце, крывіцкія воі,
ушануюць браты вашы мроі,
ушануюць і дзеці і сёстры,
сэрца жалем сьціскаючы гострым,
ушануе змагарныя чыны
Маці нашая, Маці-Айчына!
А зарою умыецца вечар --
прыйдуць маткі да вас і укленчаць...
І дзяўчаты, каб сны не каралі,
асыпаючы сьлёзаў каралі
на сьвяжуткі пясочак сыпучы,
засьпяваюць аб крыўдзе разлучын:
-- Дзе-ж ты, любы сокал,
Дзе-ж ты, сінявокі?..
Я журуся, я чакаю --
Любы, адгукніся!..
Будуць дні і цалюткія ночы
гаварыць аб нядолі дзявочай,
шчасьце з даляў сваё будуць клікаць
па ўсёй па краіне вялікай:
-- Я-ж кахала цябе, мая радасьць...
Помніш росныя сьцежкі у садзе?
Помніш рэчку, крынічка дзе звоніць?
Ты прыходзіў ды з кветкай півоні...
Хвалі беглі, каціліся ў далі,
квола кветкі-півоні гайдалі...
Я-ж кахала цябе, мая радасьць...
Помніш росныя сьцежкі у садзе?..
17
Плывуць жалобныя развагі,
плывуць і коцяцца паволі:
-- Пад бел-чырвона-белым сьцягам
ляглі сыны за шчасьце волі...
За рэкі й руністыя гоні,
за край вазёр, красы і веры,
за гарт Крывіцкае Пагоні
ляглі крывіцкія жаўнеры...
18
Ёсьць такія, што кажуць гэтак:
„Нам сваё наймілей бывае,
няхай восень сабе ці лета
узьвівае свой сьпеў над краем...”.
Хай, што хочуць, гавораць людзі --
не такі ўжо вялікі грэх...
Сёньня тое злачынствам будзе,
калі думка чыя памрэ!
Не здалее ніхто на сьвеце
гадавацца, як трэба, жыць,
калі ўзьлёт іхні злосьнік-вецер
разапне на шпянёх мяжы...
Чаго варта цяпер істота
ў цяжкую жыцьця пару,
што наровіць, як смоўж, употай
прысмактацца да моцных рук?
Мо’ таму й гнеў душу сьціскае,
і спадае сьляза з вачэй?..
Толькі грэшнік чужымі рукамі
на ражне славу дзён пячэ!
У мінуласьці -- час пражыты --
думку продкі радзілі дням,
каб да сонца, крывёй абліты,
гонар Бацькаўшчыны падняць.
Шанаваць, сьцерагчы нам трэба,
гартаваць і далей расьціць,
каб пад родным блакітным небам
наканованы шлях прайсьці!
Хай шпурляе, ірве навальніца
набалелыя ніці надзей,
хай падзем --
можа стацца так --
ніцма,
але краю ня зрадзім нідзе!
19
Прыйдзем, вернемся ў бацькаву хату
сьвяткаваць найвялікшае сьвята,
сьвята мужнасьці, моцы і сілы,
што няволю ў змаганьні скасіла.
Маці стрэне, гасьцінна адчыніць
сэрцу блізкія дзьверы сьвятыні.
І памолімся, палячы сьвечы,
за шчасьлівую нашую вечнасьць.
Думы радасьці нашае -- песьні --
узьлятуць у блакіт паднябесься...
Гэтак час пабудзіў і пакратаў
струны сэрца пад грукат гарматаў...
20
Родная! Заві, хвалюй усіх нас,
высака
падымаць над неспакоем сьцяг --
сыноў прымусь.
Мы-ж крывёю
на шляхох стагодзьдзяў высеклі
несьмяротнае імя такое --
Б Е Л А Р У С Ь...
Польскі аўкцыён
