былі ўзятыя Міхасём Зарэцкім як мотто да „Крывічоў”. Прынамсі мне пра гэта гаварыў сам Зарэцкі, але чамусьці (цяпер ня помню, чаму) яму яго выкрасьлілі. Прыгадваецца з Шукайлы таксама:

„Мары марыш, Марылька.
Сьмехам душыш сьлёзы.
Гавары, радная гаварыка,
Аб чым там шэпчуць бярозы”.

І хаця помніцца пародыя (здаецца, Сяргея Дарожнага):

„Выйду я на сенажаць
ды з нагана ў жабу -- бац!”,

але зьяўленьне Паўлюка Шукайлы ў новай беларускай літаратуры не зьяўляецца чымсьці выпадковым. І на гэтае невыпадковае месца больш за іншых надаваўся па сваіх якасьцях менавіта Паўлюк Шукайла.

Вас цікавіць ТАВІЗ. Пасьля расшыфроўкі атрымліваецца вельмі празаічна -- Таварыства Аматараў Выпіць і Закусіць. Па сутнасьці, гэта штосьці накшталт спробы арганізацыйна аформіць беларускую багему. Вынаходнікам самае назвы ёсьць Міхась Багун. Гэтая назва неаднойчы прыгадвалася і ў друку, і на паседжаньнях, і ў пратаколах гэтых паседжаньняў. У склад ТАВІЗ’у ў розныя часы, або адначасна, уваходзілі Тодар Кляшторны, Уладзімер Хадыка (да жаніцьбы), Васіль Каваль, Алесь Дудар, Міхась Багун, Валеры Маракоў, Эдуард Самуйлёнак (да хваробы), Сяргей Дарожны і іншыя. Зьбіраліся звычайна або ў каго-небудзь на кватэры (пераважна ў Багуна), або ў 2-ой гасьцініцы, калі я прыязджаў зь Віцебску, або ў шашлычнай на вул. Камсамольскай, або ў маленькай піўнушцы -- уніз па вул. Савецкай, або (у крайнім выпадку) у сутарэньні Дома Пісьменьніка, дзе меўся пэўны час рэстаран. У сувязі з апошнім меў няпрыемнасьць: у адказ на заўвагу Эдуарда Самуйлёнка -- „паграбок Аўэрбаха” -- заўважыў: „А можа паграбок Авербаха?”. У той-жа дзень меў афіцыйную сустрэчу з Андрэем Александровічам, які даводзіў мне геніяльнасьць Леапольда Авербаха.

Беларуская багема, бадай, нічым не адрозьнівалася ад багемаў іншых нацыянальнасьцяў. Яна зьяўлялася пратэстам супраць існуючага „Пракрустава ложа”. На паседжаньнях багемы без старшыні і сакратара за кухлем ці кілішкам чыталіся творы, якія пісалі для сябе, а не для друку. Тут кожны адчуваў сябе самім сабой, тут скідваліся тыя „маскі”, пра якія прыгадваў Язэп Пушча. ТАВІЗ праіснаваў да самай вайны, а мне здаецца, што ён існуе і сёньня. Прынамсі добра сказана ў пасьляваеннага Максіма Лужаніна:

Тут плоціцца дзесяць марак
і ставіцца дзесяць чарак,
а мне трэба больш купіць --
і ўжыць, і сябрам наліць.

Шчыра зычу ўсяго добрага.

Чакаю Ваш ліст.

З пашанай да Вас
Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Антону Адамовічу
11 студзеня 1952 году

Дарагі Спадар Адамовіч!

Удзячны за Ваш ліст, які атрымаў учора, і, адкінуўшы ўбок сваю чарговую працу, сьпяшаюся адказаць на яго.

Пачну зь верша Дзямяна Беднага пра „Янкін голас”. Упяршыню пачуў яго ў 1919 годзе ў Вяліжы ад свайго настаўніка М. Навіцкага. У другі раз -- у Маскве, у часе дэкады беларускае літаратуры, калі яго ўжыў у сваім рэфэраце, прачытаным у тамтэйшым Доме Пісьменьніка „таварыш” Сянкевіч, які ў той час узначальваў па партыйнай лініі беларускіх пісьменьнікаў. Між іншым, ягоны рэфэрат напалову складаўся з лаянкі на Янку Купалу і Якуба Коласа, пэўне, падрыхтоўвалася глеба для іхняга зьнішчэньня. Потым гэты рэфэрат быў выдадзены паасобнай брашурай. Калі не памыляюся, дык, здаецца, ён быў зьмешчаны таксама ў „Литературной газете” (ці ня ў 1930-1931?). У самым крайнім выпадку, калі пошукі першакрыніцы застануцца бяз выніку, ды, калі толькі, спадзяюся, нічога ня маеце супраць, можна спаслацца на „Шыпшыну”. Прынамсі на яе некалькі разоў спасылаліся ў сваіх навуковых працах праф. Біржышка і праф. Вакар. Што да „Завулку Янкі Купалы”, дык вялікія фрагмэнты зь яго зьмешчаныя ў найстарэйшай у ЗША летувіскай газэце „Келэйвіс” у Бостане.

Крыху яшчэ пра ТАВІЗ. Вы вельмі трапна ахарактарызавалі ягоную існасьць -- сапраўды гэта быў супраціў стварэньню пісьменьніцкага калгасу. Гэта зусім не згуртаваньне алкаголікаў. Характэрна, што аднойчы зусім п’яны Ўладзімер Хадыка прыгадаў з Максіма Рыльскага: „Ти випив самогону з кварту і, весь у бруді, п’яний, спиш”, а недзе ёсьць „Паэты, сонца і Парыж”. Ня менш характэрна, што таксама зусім п’яны Эдуард Самуйлёнак крычаў: „Чаму я мушу эміграваць у Грузію?”. Можна прывесьці яшчэ зь дзясятак прыкладаў.

Да нейкае ступені, вельмі невялікае ступені, гэты наш ТАВІЗ нагадвае ясенінска-марыенгофскую „Зойкину квартиру”. І тут і там -- літаратарская багема, аднак на гэтым падабенства і канчаецца. У нас ТАВІЗ набыў характар ня толькі палітычнага, але й нацыянальнага супраціву, а таму невыпадкова ня сыходзіў з парадку дзённага на партпаседжаньнях.

Прыемна, што ТАВІЗ знойдзе адбітак у Вашай працы.

Пра канец Паўлюка Шукайлы чуў ад ягонага сваяка Самахвалава, які загадваў бібліятэкай у Беларускім Клюбе на Арбаце. Па ягоных словах, Шукайлу прызначылі дырэктарам Інстытуту кінематаграфіі ў Ленінградзе. Прыехаўшы туды, ён, ні з кім не ўзгадніўшы гэтае пытаньне, перайменаваў Інстытут у Акадэмію, а сябе ў прэзыдэнты яе, заказаўшы адначасна адпаведныя бланкі й пячаткі. Сапраўды, усё гэтае вельмі характэрна для Шукайлы, але сумняваюся, каб толькі за гэтае яго расстралялі. Ад Данілы Абакшонка, дырэктара Беларускага Клюбу на Арбаце, чуў, што Шукайлу расстралялі як нацдэма і што да ягонага арышту спрычыніўся Іл. Барашка. Між іншым, гэта той самы Даніла Абакшонак, які зьмясьціў некалькі сваіх апавяданьняў ва „Ўзвышшы” і якога Хв. Шынклер (па словах самога Абакшонка) заўсёды вітаў воклічам: „Здароў, Даніла, што памачыў х... у чарніла”.

Дуброўскі, Шукайла і ГПУ. Дуброўскі быў сэксотам, і менавіта за гэтае, але навонкі, бязумоўна, па іншай прычыне, „камуніст” Абакшонак выставіў яго зь Беларускага Клюбу. Усё-ж Абакшонка прымусілі аднавіць Дуброўскага на ранейшай пасадзе. Тым ня менш, праз два тыдні Абакшонак (трэба аддаць яму павіннае) выкінуў Дуброўскага зноў. Шукайла, на маю думку, па самой сваёй натуры не надаваўся на тое, каб стацца сэксотам. Аднак, самаабараняючыся, ён, бязумоўна, мог лёгка знайсьці дзьверы ГПУ.

Шукайла і Зіна Бандарына. „Сувязь” іхняя ёсьць вынаходка Звонака, які за штосьці помсьціўся Бандарынай. Прынамсі добра ведаю, што Бандарына за гэтую вынаходку пры людзях аплявушыла Звонака і хацела прыцягнуць яго да большае адказнасьці. І хаця сама Зіна Бандарына была прыхільніцай „крылатага Эраса”, аднак чуткі аб ейнай сувязі з Шукайлам не адпавядаюць сапраўднасьці.

„Выйду я на сенажаць...”. Мне цяпер прыгадалася, што калі аднойчы мы ўтрох (Дарожны, Лужанін і я) сядзелі за гарэлкай і Лужанін парушыў між іншым гэтае пытаньне, дык Дарожны амаль хрысьціўся, што аўтарам гэтае эпіграмы ёсьць Міхась Багун. Крыху падобна на гэтае. Асабліва, калі прыгадаеш, што на зборнік Кляшторнага „Праз шторм на штурм” Багун зьмясьціў у „Чырвонай зьмене” рэцэнзію пад загалоўкам „З дарогі, крот і кракадзіл”. Сам Кляшторны не надаваўся на тое, каб за гэтае вылаяць Багуна, але проста з гора бязупынку цэлы тыдзень піў. Сам Шукайла гэтую эпіграму прыгадваў зь пенай на вуснах, таму ня думаю, каб ён быў ейным аўтарам.

Крыху наконт „Літаратурна-Мастацкай Камуны”. Сапраўды, найздатнейшым у ёй быў Прыбытак Лад. Мяне хвалюе сумны лёс найвыдатнага Макара Шалая, які таксама належаў да „Камуны”, а значыцца, добра вядомы Вам. Мне даводзілася калісьці чытаць ягоныя добрыя творы й рэцэнзіі. Пра яго цяпер там ніхто ня згадвае. І хоць я асабіста яго ня ведаў, але мушу напісаць аб ім.

Між іншым, у „Літаратурна-Мастацкай Камуне” была жалезная шукайлаўская дысцыпліна. Чуў, што аднойчы, калі Менск наведаў Міхаіл Сьвятлоў і наладзіў свой літаратурны вечар, дык шукайлаўцы зьявіліся ў поўным сваім складзе і літаральна затукалі Сьвятлова. На гэты год прыпадае 25-годзьдзе „Літаратурна-Мастацкае Камуны”, і я хачу прасіць колішняга ейнага сябра Рыгора Крушыну напісаць пра яе адмысловы артыкул у „Шыпшыну”.

Кузебай Герд. Бачыў яго толькі аднойчы і менавіта на тым паседжаньні, якое прыгадваў у папярэднім лісьце да Вас. Чуў, што ва ўдмурцкай літаратуры ён займаў месца, раўназначнае нашаму Янку Купалу. Чытаў ягоныя вершы ў перакладзе на расейскую мову -- моцныя і глыбока патрыятычныя. Ад Пятра Глебкі пазьней даведаўся пра ягонае рэпрэсаваньне.

Мне хочацца думаць, што Вы ў сваёй працы не амінеце супраціву беларускіх пісьменьнікаў рэформе беларускага правапісу і ўвогуле русыфікацыі нашай мовы. Акрамя газэтаў, гэты супраціў знайшоў адбітак у кнізе „Акадэмія Навук БССР. Пісьменьнікі БССР аб рэформе правапісу беларускай мовы. Менск. Выд. Беларускай Акадэміі Навук. 1934 г.”.

Кніга гэтая ёсьць у Нью-Ёркскай бібліятэцы. Між іншым, пераглядаючы нашыя эміграцыйныя выданьні, знайшоў у адным зь іх вялікі сьпіс беларускіх кніжак, што ёсьць у гэтай бібліятэцы. Пры гэтым складальнік сьпісу адзначае, што сьпіс ёсьць павярхоўны і зусім не абдымае ўсяго таго, што ёсьць на 42-й вуліцы. „...”

Тымчасам усяго добрага.

Прашу перадаць прывітаньне Вашай сям’і ад маёй сям’і.

З пашанай да Вас
Юрка Віцьбіч

П. С. Перачытаў уважліва ліст і ў сувязі з ТАВІЗ’ам прыгадаў, што ў мяне тут ёсьць фотакартка Валерыя Маракова, дзе ён сядзіць у шашлычнай за кухлем піва і перагортвае свае добрыя вершы. Ёсьць у мяне таксама добрае і невялікае памерам клішэ з партрэту Ўладзімера Хадыкі. Хочацца пры нагодзе апублікаваць яго, але не ў малых газэтах, бо яны занадта палітычныя для гэтае мэты.

Яшчэ раз усяго добрага.

Юрка Віцьбіч -- Антону Адамовічу
15 чэрвеня 1956 году

Дарагі Сябру!

Перад усім аб „Ўзвышшы”. „...” Калі мне не давялося асабіста ведаць Дубоўку, Жылку, Пушчу, Бабарэку ды іншых старэйшых узвышэнцаў, а з Вамі, здаецца, пазнаёміўся толькі ў часе вайны ў Менску, дык затое меў сталую беспасярэднюю і лістовую лучнасьць зь іншымі ўзвышэнцамі. Максіма Лужаніна, нягледзячы на ўсе ягоныя перайманьні, лічу адным з нашых найбольш таленавітых і цікавых паэтаў. Нас пазнаёміў у Менску Сяргей Дарожны, і ў мяне склалася ўражаньне пра Лужаніна, што як чалавек ён куды больш валявы, заўзяты, чым той-жа Сяргей Дарожны або Тодар Кляшторны. Захоўвалася ў мяне і жменька ягоных лістоў, добрых, сяброўскіх. У „Шыпшыне” я перадрукаваў некаторыя вершы Лужаніна („Вільнянка”, „Дзьве вясны” і інш.), што выклікала абурэньне з боку Клішэвіча, Сядуры, Дудзіцкага і Сяднёва. Яны штосьці супраць яго маюць, але я ім не сказаў пра тое, што й супраць іх хтосьці на эміграцыі штосьці мае. А ўвогуле-ж „ня судзіце ды нясудзімыя будзеце”. Каб аб’ектыўна заглядацца на нашую родную літаратуру, мы ня будзем пазычаць акуляры ў баранцэвічаў, як і ў іхніх беларускіх прысьпешнікаў.

Мне хочацца напісаць артыкул або нарыс, прысьвечаны ўзвышэнцам напярэдадні і пасьля „самазьліквідаваньня”. Мне хочацца прыгадаць у гэтым нарысе Зьмітрака Бядулю, Кузьму Чорнага, К. Крапіву, Т. Кляшторнага, П. Глебку, С. Дарожнага, В. Шашалевіча, як і ўскосна, праз успаміны прыгаданых, ужо рэпрэсаваных бальшавікамі сяброў Згуртаваньня. „...”

Шчыра зычу ўсяго добрага.

З пашанай да Вас
Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Антону Адамовічу
8 верасьня 1962 году

Дарагі Сябру!

„...” Дастаў просьбу ад аднаго нашага выданьня напісаць успамін пра Янку Купалу і пішу пра... Якуба Коласа, а ўласьне: „Зь Якубам Коласам па грыбы”.

Давялося мне калісьці летаваць у Падбярэзьзі пад Пухавічамі, паблізу (2 км) ад лецішча Коласа і неаднойчы разам хадзіць па грыбы. Там Якуб Колас, бадай, нічым не нагадваў афіцыйнага Коласа з Дому Пісьменьніка на вул. Савецкай, 67 у Менску: „Зірні, браце, гэта табе не дыялектычны матэрыялізм, а баравік, духмяны шчыры грыб”.

Хтосьці ўцякаў ад савецкай рэчаіснасьці (ад таго-ж дыямату ды іншага, паскуднага) у шашлычную на Камсамольскай ці ў „Эўропу”, а Якуба Коласа ратавала замілаваньне да грыбоў, ягадаў, кветкаў, птушкаў, да сустрэчаў з „простымі, звычайнымі” людзьмі, а ўвогуле -- да таго, у чым адбівалася ягоная бязьмежная любоў да свае краіны і народу. Згадваецца эпіграма Кандрата Крапівы на Якуба Коласа:

Быў я ў Парыжы на Кангрэсе,
То ў Загібельцы, браце, лепш:
Грыбоў няма ў Булонскім лесе,
А ў Сене -- хоць-бы адзін лешч.

Вось акурат каля гэтае самае Загібелькі (надзвычай прыгожая мясцовасьць на беразе Сьвіслачы) і хадзілі разам па грыбы.

Я арганічна ня ў стане зрабіць агляд творчасьці таго ці іншага нашага пісьменьніка, хоць, можа, і няблага ведаю ягоную творчасьць. Ніхто гэтае ня зробіць лепш за Вас. Затое мне вельмі падабаецца праз тую ці іншую дэталь паказаць жывога, сапраўднага чалавека. І мне здаецца, што суродзіч лепш зразумее дзядзьку Зьмітрака Бядулю, калі даведаецца, як ён шукаў у Магілёве старую гэбрайскую школу, лепш зразумее Янку Купалу, калі дазнаецца, як ён сам ставіўся да свае „Над ракой Арэсай”, лепш зразумее Якуба Коласа, калі пачуе, як ён для самога сябе, для душы і ад усяе душы пад скрыпку ўпаўголаса пяяў: „Колесницегонителя фараона погрузи...”. Вось і тут грыбы -- нішто іншае, як тая-ж дэталь. „...”

З пашанай да Вас
Ваш Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- айцу Льву Гарошку
15 кастрычніка 1950 году

Дарагі Айцец Леў!

Не пасьпеў яшчэ адказаць на адзін Ваш ліст, як атрымаў другі разам зь вершам Алеся Гаруна. Вельмі й вельмі ўдзячны. Гэтым вершам мае пачацца № 9 „Шыпшыны” ў сувязі з 30-й гадавінай ад дня сьмерці паэта. Люблю Гаруна. Люблю і як паэта і як змагара. Ягонае жыцьцё зьяўляецца прыкладам і для нашае моладзі і для старэйшых. Там ягоныя творы спалены акупантамі, ягонае сьветлае імя сьвядома замоўчваецца. Аднак прыйдзе, абавязкова прыйдзе той сьвяты час, калі Алесь Гарун вернецца на Бацькаўшчыну, вернецца ў ейныя школы і кніжніцы і ўстане помнікам на адным з пляцаў Менску або Вільні, або Віцебску.

Мяне цікавіць Вашая праца -- „Беларускія пісьменьнікі ў адношаньні да Бога”. Запраўды, я ў свой час хацеў апрацаваць гэтую тэму і зьбіраў адмысловы матар’ял, але вымушаны быў адмовіцца. У чытача такога артыкулу склалася-б уражаньне, што пісьменьнікі Ўсходняе Беларусі зьяўляюцца атэістамі, бо ў іхніх творах ніколі не прыгадваецца Бог. Між тым, добра ведаючы ўсходніх беларускіх пісьменьнікаў, сьцьвярджаю, што сярод іх ня было атэістаў, яны былі вернікамі. Проста цэнзура (Белгалоўліт) не прапушчала або амаль не прапушчала нічога пра рэлігію на старонкі друкаваных выданьняў. Вера пісьменьнікаў Усходняе Беларусі насіла катакомбны характар.

Дазвольце прывесьці адзін канкрэтны прыклад. Аднойчы ўвечары ў Менску Ўладзімер Дубоўка і Мікалай Равенскі, паэт і кампазытар, вырашылі па адной пільнай справе наведаць Якуба Коласа. Дайшоўшы да ягонае сьціплае хаты, яны пабачылі, што дзьверы на вуліцу адчыненыя. Яны ўвайшлі ў першы пакой, потым -- у другі, нікога не сустракаючы, і нарэшце пачулі скрыпку і пяяньне пад яе. У паўзмрочным вячэрнім пакоі стаяў сьпіной да тых, што ўвайшлі, Якуб Колас і пад акампанемэнт скрыпкі сьпяваў „Колесницегонителя фараона погрузи, чудотворяй мойсейский жезл...”. Заўважыўшы Дубоўку й Равенскага, Якуб Колас вельмі спалохаўся і, адкінуўшы ўбок скрыпку, з дрыготай у голасе сказаў: „Як вы неўзаметку ўвайшлі. Вы нічога ня бачылі і ня чулі. Добра?”. Можа пасьля гэтага на другі ці на трэці дзень Якуб Колас напісаў блюзьнерскі верш, але ў той самы вечар у сваім ціхім самотным пакоі Якуб Колас быў самім сабою.

Гэты выпадак датычыць старога паэта, нашаніўца, былога царскага арыштанта. Што патрабаваць тады ад беларускага падсавецкага пісьменьніцкага маладняку? І тым ня менш, гэты маладняк ня быў атэістычны. Не кажу пра Віцьбіча, якому Міхась Клімковіч у сваіх „крытычных” артыкулах закідаў, што „ні адзін герой Віцьбіча ня можа прайсьці паўз крыжа, каб не перахрысьціцца”. Віцьбіч у гэтым ня зусім характэрны. Ён усё-ж сын, унук, праўнук, прапраўнук і г. д. сьвятароў. Але-ж у дзяцей сялянаў забароненая вера ў Бога ішла па іншым рэчышчы. Прыгадваецца адна страфа расейскага паэта Гумілёва, расстралянага бальшавікамі:

Есть Бог, есть мир -- они живут вовек,
А жизнь людей мгновенна и убога,
Но всё в себе вмеэает человек,
Который любит мир и верит в Бога.

І вось у беларускага пісьменьніцкага падсавецкага маладняку ўсмактаная з матчыным малаком вера ў Бога ішла па лініі любові да людзей, да Народу, да Бацькаўшчыны. За гэтую любоў яны амаль усе прайшлі Хрыстосаў Шлях. Калыма, Казахстан, капальні Бэльгіі, аўстралійскія лясы, дзе сёньня пакутуе Алесь Салавей, -- іхняя Галгофа. Мая вера ў Бога не дазваляе мне думаць, што Госпад Бог не дараваў Уладзімеру Жылку ягонага блюзьнерскага верша „Альбігоец”. І як усё-ж добра сказаў другі былы савецкі катаржнік Масей Сяднёў:

Няхай прабачыць мне Магутны,
што верыць я раней ня мог.
О, так! Я -- грэшнік, раб пакутны,
я прад Табою на каленях, Бог.

Дазвольце тымчасам на гэтым скончыць мой ліст, які, магчыма, атрымаўся занадта вялікі. Шчыра зычу Вам усяго добрага. Памаліцеся, айцец Леў, у сваіх малітвах і за мяне, неўгамаванага, якому часам цяжка жыць, але якога заўсёды падтрымлівае вера ў Бога і любоў да Бацькаўшчыны.

Чакаю Ваш ліст.
З пашанай Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- айцу Льву Гарошку
1 травеня 1951 году

Дарагі Айцец Леў!

Вельмі ўдзячны за Ваш ліст, за верш Я. Фарботкі і за добрую думку наконт № 9 „Шыпшыны”. Верш лішні раз сьведчыць аб вылучнасьці Я. Фарботкі як паэта. Што да № 9 „Шыпшыны”, дык спадзяюся зрабіць № 10 яшчэ лепшы. Прыкра, зразумела, што часапіс рататарны, але тымчасам лепей рататарны, чым нічога.

Прашу прабачэньня і бяру назад сваю заўвагу наконт датаў, зьвязаных з Прэпадобнай Еўфрасіньняй, князёўнай Полацкай. Вашая праца аб ёй -- каштоўная навуковая праца, і ў ёй якраз ёсьць тая навуковая праверка нашае храналёгіі, аб якой прыгадваецца ў рэцэнзіі.

Мне спадабалася Вашая рэцэнзія ў апошнім нумары „Божага Шляху”. Гэта ўзор рэцэнзіі, якая мусіць адзначаць і дадатныя і адмоўныя бакі твора. На вялікі жаль, у нас так рэцэнзіі ня пішуць. Варта прыгадаць рэцэнзію не наконт твора, а наконт аўтара з закідам яму ў колішняй прыналежнасьці да ўласаўшчыны („Беларус” аб Ул. Дудзіцкім), артыкул Міколы Равенскага ў „Баявой Ускаласі” з акцэнтаваньнем на тым, што Міхась Чарот -- былы камуніст і г. д. У сувязі з гэтым пішу артыкул для № 10 „Шыпшыны” -- наконт „былых” увогуле і ў прыватнасьці.

Дазвольце крыху выказацца наконт „былых”. Нашыя высокапрынцыповыя змагары часам пакідаюць бяз увагі тое, што для бальшавікоў мы ўсе ўвогуле „былыя людзі”.

Я ўпэўнены, што тыя беларусы з адзінаццатага корпусу, якія загінулі пад Монтэ Касына сьмерцю харобрых, змагаліся за Незалежную Беларусь, а не за ажыцьцяўленьне ведамых выказваньняў Андэрса. Упэўнены таксама ў тым, што тыя беларусы з фармацыяў Уласава, якія загінулі сьмерцю харобрых, абараняючы Магілёў ці Віцебск ад расейска-бальшавіцкае пачвары, змагаліся за Незалежную Беларусь, а не за „Единую и Неделимую”. Я апраўдваю тых беларусаў-заходнікаў, якія трапілі ў камуністычную партыю або камсамол, шчыра думаючы, што там, за жалезнай заслонай, у БССР будуецца „беларускі дом”. Я апраўдваю тых беларусаў-усходнікаў, якія трапілі ў шэрагі камуністаў або камсамольцаў, шчыра думаючы, што ў СССР будуецца рай для людства, а трапіўшы ў часе апошняе вайны за жалезную заслону, або і без вайны пераканаліся ў агіднасьці бальшавізму і сталіся зацятымі ворагамі бальшавізму і жыцьцё паклалі за сваю памылку. Які няўлюдак зможа кінуць сёньня каменем у Чарвякова, Галадзеда, Шаранговіча, Некрашэвіча, Убарэвіча і іншых, а тым больш абразіць сьветлую памяць Усевалада Ігнатоўскага, Цішкі Гартнага і Міхася Чарота? Нам невядомыя магілкі Галадзеда, Шаранговіча, Некрашэвіча, Убарэвіча, Цішкі Гартнага, Міхася Чарота, але на магілках Ігнатоўскага і Чарвякова ў часе апошняй вайны, у дні нашых нацыянальных сьвятаў, стаяла ганаровая варта СБМ. Мы проста забываемся пра тое, што ўся падпольная ўсходняя Беларусь сьпявала, як гімн, верш „камуніста” Міхася Чарота:

Жывуць Шыла, Грыб, Мамонька.
Будзем жыць і мы.

Мы проста забываемся пра тое, што Міхась Чарот расстраляны расейскім бальшавізмам як зацяты вораг расейскага бальшавізму, як Змагар за Незалежнасьць Беларусі. Я занадта добра ведаў бацьку беларускага „маладнякізму” Міхася Чарота, каб нехта мне давёў, што ён падзяляў бальшавіцкі сьветапогляд.

Я асабіста не належаў ні да ўласаўцаў, ні да андэрсанцаў, ні да камуністаў, ні да камсамольцаў, а таму, магчыма, вельмі талеранцыйна стаўлюся да „былых”. Затое лічу, што няма аніякага дараваньня для аднаго бэцээраўца, які надысь меў у Нью-Ёрку „цёплую гутарку” з Керанскім, або для аднаго бээнэраўца, які крыху раней меў такое-ж „цёплае спатканьне” ў тым-жа Нью-Ёрку з Андэрсам. Гэта сапраўдныя здраднікі. Іхні шлях зь беларускім вызвольным шляхам не супадае. А між тым якраз гэтыя асобы вельмі прынцыповыя ў дачыненьні да „былых”.

Цяпер крыху наконт „трэцяе сілы”, якую Вы прыгадваеце. Фактычна яна сёньня пабілася на дзьве сілы, на два крылы -- бээнэраўскае і бэцээраўскае. „...” У сувязі з гэтым міжволі думаецца, што „трэцяя сіла” мусіць спачатку сама паяднацца, а потым ужо заклікаць да паяднаньня іншых. Асабіста я ня веру ў магчымасьць паяднаньня бээнэраўцаў з бэцээраўцамі і наадварот. Але затое моцна веру, што праз пэўны час усё сапраўды патрыятычнае і самаахвярнае, што ёсьць у гэтых дзьвюх плынях, спалучыцца, адкінуўшы пры гэтым убок зачэпленыя амбіцыі, асабістыя крыўды з узаемным дараваньнем адзін аднаму ўзаемных зьнявагаў і г. д. Беларусь -- нашае сьвятое-сьвятых -- станецца перадусім для сапраўдных змагароў за ейную Незалежнасьць.

Пераходжу да Вашых заўвагаў наконт сьпісу паэтаў Заходняе Беларусі. Хочацца зазначыць, што Андрэя Зязюлю аніяк нельга залічыць да маладзейшага пакаленьня заходне-беларускіх паэтаў, якім прысьвячаецца разьдзел у № 10 „Шыпшыны”. Ён пачаў друкавацца ў „Нашай Ніве” (1910 г.) і па ўсім складзе свае творчасьці належыць да нашаніўцаў. Менавіта таму нельга таксама прыгадаць у гэтым разьдзеле Францішка Аляхновіча, Гальляша Леўчыка, Казіміра Сваяка і іншых. Затое ў гэтым годзе трэба абавязкова адзначыць 30-годзьдзе (17 студзеня 1921 г.) ад дня сьмерці Андрэя Зязюлі. Калісьці я напісаў і надрукаваў аб ім даўгі артыкул, але цяпер ня маю ні рукапісу, ні тае газэты, дзе артыкул быў зьмешчаны. Маю цяпер, акрамя рэлігійнага гімну, яшчэ 5-6 ягоных вершаў ды фотаздымкі касьцёлу Ягайлы, дзе ён пэўны час адпраўляў Божую Службу. У адным з нумароў „Шыпшыны” за 1951 год будзе аб ім артыкул. Хочацца думаць, што гэтая гадавіна будзе адзначана і на старонках „Божага Шляху” і на старонках „Зьніча”.

Дарэчы наконт „Зьніча”. Адзін бээнэравец зь Лёндану параіў мне зьвярнуць у „Шыпшыне” ўвагу на мову „Зьніча”. „Шыпшына” ня лічыць сябе занадта аўтарытэтнай у гэтай галіне. А потым навошта ўвогуле адбіраць хлеб у Янкі Станкевіча? На маю асабістую думку, айцец Татарыновіч не зьяўляецца ні лінгвістам, ні журналістам, але адно не падлягае сумніву: ён -- добры беларус. Апошняе -- самае галоўнае ў нашых эміграцыйных умовах.

Дарэчы і наконт доктара Янкі Станкевіча. Калі выкінуць з № 1 „Веды” ўсё лушпавіньне (маю на ўвазе „станкевічызмы”), дык тэма галоўнага артыкулу -- пашырэньне беларускае мовы на ўсход -- робіць увесь нумар дадатным. Затое у № 2 наш Янка расьперазаўся. Мне асабіста здаецца, што хопіць ужо пісаць аб зьмене нашага нацыянальнага назову. Сёньня ёсьць больш актуальная тэма -- змаганьне за Незалежнасьць Бацькаўшчыны. Навукоўцы, пісьменьнікі, журналісты, ня кажучы ўжо пра палітыкаў, мусяць падрыхтаваць у гэтым сэнсе глебу для нашых жаўнераў, для нашых дыплёматаў. Не надаецца доктар Янка Станкевіч на прапагандыста. Адна справа, калі Крывію прапагандуе Вацлаў Ластоўскі, адзін з найвялікшых беларусаў, і зусім іншая справа, калі за гэтае прапагандаваньне бярэцца доктар Янка Станкевіч. Можа, гэта добра, што недзе зьніклі Зюземюль і Пачопка. Таксама спрытныя былі ў сэнсе зьмены назоваў. Асабіста я -- прыхільнік зьмены нашага нацыянальнага назову, але толькі не на эміграцыі і толькі ня гвалтам.

Аднак мой ліст атрымаўся аж занадта вялікі. Пэўне, гэта тлумачыцца тым, што першы дзень я вярнуўся са шпіталю, дзе ладнага „адпачыў”.

Тымчасам дазвольце на гэтым скончыць ліст.

Прашу Вашых малітваў і багаславеньня.

З пашанай да Вас
Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Ізыдару Гуткоўскаму
23 сакавіка 1957 году

Дарагі Ізыдар!

Ведаю, што Вы не аматар пісаць лісты або на іх адказваць, і ўсё-ж спадзяюся на Ваш ветлівы адказ. Хто ведае, можа, мае спадзяванкі ня стануцца цацанкамі.

Яшчэ за часы вайны я напісаў нарыс, прысьвечаны Эдуарду Самуйлёнку, ці, дакладней, на ягоным прыкладзе, таму -- як савецкая рэчаіснасьць забівае таленты. Дарэчы, паказальны нават самы назоў гэтага ненадрукаванага нарысу „Спадманулі русальчыны сьцежкі”, рукапіс якога ў мяне не захаваўся. „...”

На сёлета прыпадаюць 50-ыя ўгодкі ад дня нараджэньня Эдуарда Самуйлёнка, і на гэты раз я аб ім абавязкова напішу. Напішу, бо, па-першае, ён не „рабкор” і не „пісака” (ацэнка М. Цэлеша), а адзін з найбольшых беларускіх (па форме) і савецкіх (па накінутым яму жыцьцём зьместу) пісьменьнікаў, які ўрэшце-рэштаў стаўся ахвярай, загінуў пад гэтым накінутым; па-другое, хоць Віцьбіч і Самуйлёнак ішлі рознымі літаратурнымі шляхамі -- першага цкавалі, другога ўсхвалялі, але гэтае не перашкаджала ім сябраваць, і, магчыма, таму ніхто больш за Віцьбіча ня ведае сапраўдны твар Самуйлёнка, забітага ў літаральным і ўскосным сэнсе бальшавікамі.

Нават больш, я абстрагуюся ад таго, што нейкі час Самуйлёнак спрабаваў на маіх „памылках” нажываць сабе капітал, патрабуючы ад мяне на адной агульнапісьменьніцкай нарадзе, акрамя рознага іншага, каб я расшыфраваў ініцыялы „П. Г.” -- аўтара добрае рэцэнзіі ў „Полымі Рэвалюцыі” на маю кніжку „Сьмерць Ірмы Лаймінг”. Не падлягае сумлеву, што ўсе прысутныя ведалі, хто такі „П. Г.”, але, значыцца, Самуйлёнак дамагаўся, каб я стаўся шкурнікам і сам кінуў каменем у літаратара, да якога заўсёды ставіўся і дагэтуль стаўлюся зь вялікай пашанай. Ён гэтага не дамогся, як ніхто таксама не дачакаўся ад мяне пакаяльных лістоў у рэдакцыі.

Пазьней мне давялося бліжэй пазнаёміцца з Эдуардам Самуйлёнкам, калі разам належалі да ТАВІЗ’у. „...”

Таму ўрэшце-рэштаў, калі прыгадваецца Самуйлёнак, як і шмат хто з тагачасных і сучасных тамтэйшых літаратараў, дык адначасна прыгадваюцца радкі:

Паэтаў тых, Магутны, не карай,
Што пекла ўслаўляюць, нібы рай,
Бо лёс іх можа самы найцяжэйшы:
Яны, услаўляючы чужы закон,
Які нікога не сагрэў і не пацешыў,
Выпростваюць у хаце вольную далонь,
Уночы іншыя складаюць вершы
І кідаюць дзеля бясьпекі ў агонь.
Ня ўбачыць іх: „Вясна ў тых канцонах
Рыдае так, што на душы сьцюдзёна”.

Перадусім падкрэсьленае мной ужываю як эпіграф да нарысу „Спадманулі русальчыны сьцежкі”, але гэта адхіленьне ўбок. Гэтак мог напісаць у сваёй паэме „Праклятыя гады” толькі вялікі інтэлігент, што належаў да славутага „Пяцярнога Грону” Юры Клэн. Між іншым, працытаванае ўзята з урыўку „Памолімся за тых”, зьмешчаным у №6 „Шыпшыны”. Дарэчы, гэты пераклад Янкі Золака няўдалы, з чаго слушна абураўся ў лісьце да мяне Алесь Салавей, але што зробіш -- пераклад патрабаваўся да нэкралёгу. Аднак справа палягае ня ў гэтым, а ў тым -- як выгодна розьніцца зварот да Магутнага ад безапэляцыйных прысудаў розных нашых судзьдзяў зь іхнімі „добродетелями стопудовыми”.

Дазвольце цяпер перайсьці да мае просьбы. Я зноў і нават у большай ступені, чым раней, сабраў адпаведны матар’ял, што маю дадаць да маіх непасрэдных успамінаў і такім чынам аднавіць нарыс. Аднак мне патрэбна ўдакладненьне некаторых момантаў, і я спадзяюся на Вашую ветлівасьць.

Як у Менску называюць тыя могілкі, на якіх пахаваны Эдуард Самуйлёнак? Вайсковыя? А можа, Аляксандра-Неўскія, па імені царквы, што на іх знаходзіцца? Як мянуецца тая частка Менску? Або вуліца? Я ня жыў стала ў Менску, але, прыязджаючы зь Віцебску, неаднойчы наведваў гэтыя могілкі. Адразу, калі ўваходзіш, зьлева зьняважаны помнік на магілцы Ўсевалада Ігнатоўскага, направа, крыху воддаль ад дарогі, помнік на магілцы Паўлюка Труса, каля самае царквы пахаваны Самуйлёнак, а побач актор Крыловіч?

Як звалі жонку і дзіця Самуйлёнка? Паміраючы, ён неаднойчы іх прыгадваў, але, між іншым, жонка наведала яго ў Сасноўцы пад Віцебскам толькі аднойчы і пры гэтым далей парогу да яго не падышла.

Хто і прыблізна якія па зьместу прамовы гаварыў у часе пахаваньня Самуйлёнка? Пятро Глебка? Міхась Лынькоў?

Вось і ўсё тое, чаго мне нестае. Хоць гэтае -- тое -- другараднае ў параўнаньні зь іншым, але ўсё-ж патрэбнае. Калі ласка, дапамажыце мне гэтае ўдакладніць.

А на разе шчыра зычу ўсяго найлепшага.

Даруйце за клопаты.

Чакаю Ваш ліст.
З пашанай да Вас. Ваш Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Ізыдару Гуткоўскаму
18 травеня 1957 году

Глыбокапаважаны Спадар Гуткоўскі!

Шкадую, што ня ў стане сёньня прысутнічаць на Вашым цікавым рэфэраце на тэму „Сучасны стан беларускае савецкае літаратуры”. Мне тое-сёе вядома аб ёй з набытых мною кніжкаў (Очерк истории белорусской советской литературы. Москва, 1954; Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры. Мінск, 1956), як таксама і з таго-сяго, што сустракалася ў нашым дый ня нашым пэрыядычным друку. Дарэчы, неяк кінулася ў вочы характэрная дэталь.

У „Нарысах па гісторыі”, у сувязі з раманам Міхася Лынькова „Векапомныя дні” (б. 316), пададзена наступнае:

„Сакратар абкома Васіль Іванавіч Шэршань (у рускім перакладзе Сокалаў)”.

Па-першае, шэршні ў нашым фальклёры сымпатыяй не карыстаюцца, і таму прозьвішча, як у сук улепленае, але, па-другое, што найгалоўнае -- для расейцаў Шэршань перамяноўваецца ў Сокалава. І думаецца, што да гэткага „перакладу” спрычыніўся сам аўтар, а не перакладчык. Але гэта хай сабе й паказальная, але ўсё-ж дэталь у параўнаньні з шмат чым іншым, часта-густа перакручаным, падробленым дзеля ўгодніцтва перад Масквой. І вось, нажаль, я незнаёмы з самымі творамі тамтэйшых літаратараў, каб склалася аб іх непасрэднае ўражаньне.

Між тым „рэгабілітацыя”, хоць і ў двукосьсях, не зьяўляецца міфам. Учора дастаў зь Лёндану цікавы каталёг: „Савецкія кнігі на беларускай мове. 1957 год”.

Зь яго даведаўся, што „рэгабілітаваныя” (акрамя прыгаданых П. Броўкам на ІІІ Зьездзе):

Юлі Таўбін. Здаўна люблю гэтага паэта. Прыгадваецца ягонае:

Я зь вершам праходжу жыцьцёвыя тракты,
Я зь вершам -- і ў крозах, і ў сьне...
Харэі і ямбы, і пругкія дактылі
Заўсёды на варце ў мяне.

Між іншым, у сувязі з маімі ўспамінамі пра Таўбіна ў „Шыпшыне” (№8) Сяднёў і Клішэвіч назвалі ягонае:

Шолах шын і шум машын, Вашынгтон і Віскансін...
(„Злучаныя Штаты”)

-- „жыдоўскай дрындушкай”. Ой, як ім далёка абодвум да Таўбіна, якога даўно, на глыбокі жаль, няма цяпер у жывых.

Мне Таўбін тым болей блізкі, што належу разам зь ім да „ахвосьця разгромленага нацыянал-дэмакратызму” -- гэтак калісьці Андрэй Александровіч назваў Лужаніна, Калюгу, Таўбіна, Хадыку і Віцьбіча, расклаўшы іх па паліцах. Таўбін у яго стаўся „паўпрэдам у літаратуры буржуазна-кулацка-нацыяналістычнай інтэлігенцыі”, а ў творчасьці Віцьбіча „працягваецца выразная дваранска-нацыяналістычная сутнасьць”. („Пісьменьнікі БССР аб рэформе правапісу беларускай мовы”. Менск. 1934 г., б. 19)

Зьмітро Астапенка. З тае-ж „Амсьціслаўскае плеяды”. Пра яго ў каталёгу адзначана: „загінуў на фронце”, што не адпавядае праўдзе. Не паводле прыпушчэньняў, а паводле сьведчаньня аднаго з уцекачоў, ён закатаваны СМЕРШ’ам. Таму паказальна, што ў сьпісе тых, што, „абараняючы Радзіму, загінулі гераічнай сьмерцю” („Нарысы па гісторыі”, б. 301), няма З. Астапенкі, як няма таксама й Рыгора Мурашкі.

Сымон Баранавых. Аб ім прыгадаў П. Броўка, але ў каталёгу адзначана, што ў 1957 г. выйдзе з друку ягоны раман „Калі ўзыходзіла сонца”. Ён пасьпеў яго скончыць і здаць у друк перад катаргай, зь якое не вярнуўся. Дзівіць, аднак, што неяк у Дзяржаўным выдавецтве перахаваўся ягоны рукапіс. А можа Баранавых вярнуўся, хоць яшчэ перад вайной ён дайшоў на Калыме да стану „дахадзягі”.

Далей прыгадваюцца ў выдавецкім пляне на 1957 г.: Цішка Гартны „Сокі цаліны”, Рыгор Мурашка „Сын”, Андрэй Александровіч „Выбраныя творы”, Алесь Звонак „Табе адной”, Мікола Хведаровіч „Вершы”.

Між іншым, Александровіча арыштавалі ў Мар’інай Горцы, калі ён разам з Хведаровічам, босы і без кашулі, лавіў рыбу ў Цітве. Александровіч, перадаючы сваю вуду Хведаровічу (паводле пазьнейшых слоў Жаўрука мне), сказаў: „Трымай, Мікола. Праз гадзіну вярнуся назад”.

Праз тыдзень арыштавалі Хведаровіча. Гадзіна абярнулася на два дзесяцігодзьдзі -- або працягнулася прыблізна на 175 тысяч 200 гадзінаў. Тым ня менш, няма ў мяне спачуваньня да „двудушнага Януса” Александровіча. У часе допытаў у яго зламалі два рабры, выслалі аж на Ігарку, а ён там (сьведчыў Тодар Лебяда) да нябёсаў усхваляў ВКП(б), апраўдваў НКВД і ўсім гэтым нажыў сабе ворагаў ня толькі паміж паліткатаржанаў, але нават „уркаў”.

Разам з розным іншым у мяне перахаваўся фотаздымак з Дому Пісьменьніка ў Мар’інай Горцы. Мне не давялося там жыць, але два леты пражыў паблізу, за Пухавічамі, у Падбярэзьзі, на беразе вельмі прыгожае Сьвіслачы. Там-жа заўсёды летавалі Пятро Глебка і акторы -- Уладамірскі, Ржэцкая, Ждановіч, Бялінская, Малчанаў, Пола і інш. Але-ж як яны ўсе пастарэлі паводле іхніх фотаздымкаў у кнізе „Мастацтва Савецкай Беларусі” (Мінск, 1955 г.), -- адзін толькі я памаладзеў. „...”

Дарэчы, у тым-жа каталёгу зазначана, што Алесь Зарыцкі выдае сваю паэму „На дзьвінскіх парогах” пра каханьне беларуса-плытагона і латышскае дзяўчыны. Калісьці мы разам жылі ў Маскве, у Цэнтральным Беларускім Клюбе на Арбаце. Там я, між іншага, напісаў апавяданьне „Грыміць Перакагрыж” і аповесьць „Ціхая Руба” (ёю распачаўся №1 часопісу „Полымя Рэвалюцыі”), прысьвечаныя дзьвінскім плытагонам і парогам. У гэтай аповесьці ёсьць разьдзел пра каханьне беларуса-плытагона да дзяўчыны латышкі. Не хачу сказаць, што Зарыцкі стаўся плагіятарам, але мне здаецца, што ён, які тады захапляўся маймі творамі, трапіў у гэтым сэнсе пад мой уплыў.

Між іншым, акурат у сувязі з героем „Грыміць Перакагрыж” Вы калісьці і ў сваім рэфэраце, і ў артыкуле зусім слушна заўважылі, як дадатнае, тое, што, калі ў першым варыянце („Узвышша”, №3, 1930) гэты герой гіне, дык у другім варыянце (кніжка „Формула супраціўленьня касьцей”) хвалі выкідваюць яго жывым на скалы. Нажаль, я ня ў стане тады быў Вам сказаць, што наўмысьля забіваў сваіх улюбёных герояў (Ірма Лаймінг -- „Сьмерць Ірмы Лаймінг”, сьмерд -- „Арцыбіскуп і сьмерд”, Станіслаў Галькевіч -- „Лшона Габоа Бійрушалайм”, Ясь -- „Як загінуў Ясь”, Самусь зь „Ціхай Рубы” і г.д.), абы толькі ня бачыць іх на каленках ці за кратамі. Нават вецер паваліў у мяне і здрушчыў апяяную мной статую Яна Непамуцэна (апавяданьне „Ян Непамуцэн”), каб яна, прыдарожная сьведка стагодзьдзяў нашае гісторыі, ня сталася экспанатам антырэлігійнага музэю. І каб падкрэсьліць, што вінавайцам гэтага здарэньня зьяўляецца вылучна вецер, я узяў ўсё-ж сымбалічнае ў дадзеным выпадку мотто з Эміля Верхарна:

Не спаткалі часам ветру
На растанках ста шляхоў?

Тымчасам пішэце. З пашанай да Вас
Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Аўгену Каханоўскаму
23 чэрвеня 1956 году

Глыбокапаважаны Спадар Каханоўскі!

Бадай цалкам падзяляю Ваш погляд на альманах „Ля чужых берагоў”. У ім гэтулькі хібаў, што цяжка ў лісьце на ўсіх нават коратка затрымацца, але ўсё-ж я паспрабую.

Па-першае, чаму „Ля чужых берагоў”? Хіба чужыя для нас, беларускіх палітычных эмігрантаў, берагі ЗША, якія сымбалізуе сабой Статуя Волі -- падарунак Дзядзьку Сэму ад Марыянны ў фрыгійскім калпаку? Няўжо чужыя для нас Нотр-Дам і Лувр? Хіба не расчуляць сапраўднага беларуса Вэстмінстэрскае Абацтва і Брытанскі Музэй, у якім ён убачыць Біблію Францішка Скарыны? А можа чужы для нас Адвечны горад з крушнямі Калізэю? Мы арганічна ня можам ня любіць сваю родную Сьвятую Сафію, але, разам з тым, мы паважаем, любім і Айя-Сафію ў Стамбуле і сабор Сьвятога Пётры ў Ватыкане. А хіба чужыя для нас Джордж Ноэл Гардон Байран і Ісаак Ньютон, Онорэ дэ Бальзак і Эжэн Дэлякруа, Іммануіл Кант і Людвіг ван Бэтховэн, Санты Рафаэль і Алігьеры Дантэ? Яны зьяўляюцца агульначалавецкім, а значыцца, і нашым беларускім здабыткам ды гонарам. Няма нічога больш шкоднага, як самаізаляваны ад чалавецтва ўвогуле, а ў сувязі з гэтым абмежаваны, падсьлепаваты патрыятызм. Напрыклад, вельмі прыгожая нашая нацыянальная вопратка, але мы ўсё-ж не дадаем да яе лапці ды ў дадатак ня прычосваемся пры гэтым пад каўтун. Таму тыя местачковыя мудрагелі, што вынайшлі гэты загаловак, нагадваюць мне толькі „володимерского богомаза” з апавяданьня Івана Гарбунова, які заўважыў: „Конечно, Рим, чай, хороший город, но далеко ему до нашего Володимера”. Дарэчы характэрна, што вельмі блізкі па глыбіні свае натуры да „володимерского богомаза” спадар Асіпчык у дыскусіі з палякамі („Америка -- Эхо”) „изрёк”: „А навошта нам той Адам Міцкевіч, калі свайго Міцкевіча маем”.

Аднак Бог зь ім, Асіпчыкам, з нашым эміграцыйным Мартынам Задэкам. Беларус па крыві, Дастаеўскі із замілаваньнем гаварыў пра „сьвятыя камяні Эўропы”.

Крыху асабістага. Калі мне давялося калісьці трапіць у найпрыгажэйшае месца прыгожага Рэйну з ахутанай паданьнямі і апетай паэтамі скалой Лёрэлей і крушнямі замку Фрыдрыха Барбаросы, дык у мяне ад хваляваньня моцна затыхкала сэрца. Яшчэ ў свае дзіцячыя гады сумаваў аб тым, што ня ўдзельнічаў у Крыжовых паходах разам з Рычардам Львінае Сэрца. І ўсё гэтае ня толькі не затуляе ад мяне Беларусь, але, наадварот, маё замілаваньне, мая любоў да Беларусі набывае яшчэ большую акрэсьленасьць на агульначалавецкім фоне.

Няўдалы загаловак падкрэсьлівае ня менш няўдалы малюнак Міхася Наўмовіча на агортцы, дзе хваля (беларуская палітычная эміграцыя) б’ецца грудзьмі аб чужы, каменны, жорсткі, няўтульны бераг. А зьверху над хваляй горда лётаюць два птахі, якія чымсьці падобныя да альбатросаў, хоць, як вядома, яны найбольш пашыраныя ў паўднёвым паўкульлі. Прыпушчаю, што Вы згадваеце, якія літаратары маюцца тут на ўвазе, але, ва ўсякім разе ня Віцьбіч.

Пераходжу да ўступнае зацемкі -- „Ад Выдавецтва”. Перадусім ужываць у дадзеным выпадку вялікую літару ў слове выдавецтва сьведчыць толькі аб нясьціпласьці, але справа нарэшце ня ў гэтым. Ананімовы аўтар гэтае зацемкі даволі шчыра зазначае, што „прыкладам, Натальлі Арсеньневай адведзена найбольшае месца” (бедная беларуская мова! Юр. В.), а іншыя аўтары ўсяго толькі фігуранты -- „выразілі жаданьне фігураваць і ў альманаху”.

Між іншым, вельмі добра тлумачыць гэты тэрмін „фігурант” „Словарь иностранных слов” (Москва, 1949), у якім на б. 683 зазначана: „Фигурант „...” 2/ актёр без слов, статист; 3/ лицо, не имеюэее действительного значения и выдвигаемое вперёд лишь для видимости”. Увогуле гэтая зацемка складаецца вылучна з узаемназабойчых супярэчнасьцяў, якія зразумець цяжка ня толькі з дапамогай элемэнтарнае лёгікі, але, фігуральна кажучы, лёгарытмічная лінейка тут не дапаможа. Аднак нават эзопава мова не захоўвае белых ніткаў.

Далей ідзе артыкул, а можа, таксама зацемка, Сп. Др. Ст. Станкевіча „Аб беларускай літаратуры на эміграцыі”, пра якую мне ўжо давялося прыгадваць у сваім нарысе „Урачыста панясём цымбалы мнагазвонныя”. Пачынаецца гэтая зацемка страфой Натальлі Арсеньневае:

О Беларусь, хай так,
мы зь верай
Цябе і ўдалеч панясём...

Па-першае, складаецца такое ўражаньне, што хай ты й Беларусь (гэткая ды разгэткая), але, тым ня менш, мы, маўляў, ад цябе не адмаўляемся. Па-другое, выклічнік „О!”, гэтак характэрны для часоў нашаніўства, сёньня сьведчыць толькі аб кепскім мастацкім гусьце. Чамусьці мімаволі прыгадваецца:

Екатерина Великая! О!
Поехала в Царское Село...

І калі паважаны аўтар прадмовы лічыць, што гэтая страфа Натальлі Арсеньневае зьяўляецца мотто ўсяе нашае эміграцыйнае літаратурнае творчасьці”, дык ён аніякае рацыі ня мае. Ёсьць іншыя радкі іншых нашых эміграцыйных паэтаў, якія з адпаведнай праўдзе шчырасьцю і з куды большай мастацкай сілай адбіваюць у сабе існасьць нашае эміграцыйнае літаратуры. Урэшце-рэштаў у тае-ж Натальлі Арсеньневае ёсьць куды мацнейшыя патрыятычныя вершы.

Не хачу хлусіць, мне прыемна, што Сп. Др. Станіслаў Станкевіч у добрым пляне прыгадвае і Юрку Віцьбіча і „Шыпшыну”, але разам з тым ня цешуся з гэтае прычыны. Па-першае, магчыма, нельга сёньня амінуць Віцьбіча й „Шыпшыну”, па-другое, прыпушчаю, што тут усё-ж ёсьць спроба залічыць іхнія высілкі да свайго партыйнага капіталу. „...” Між іншым, і далейшыя цытаты ў гэтай прадмове вельмі ўжо няўдалыя. Гэтак, напрыклад, з Натальлі Арсеньневае:

І сонца п’юць усе

-- недарэчнасьць пад перш-лепшым кутом, гэта -- мастацкае саматужніцтва.

Таксама з Алеся Салаўя:

О Афрыка! Крывіччынай была-б ты,
каб Нёманам стаўся твой паўнаводны Ніл

-- зьяўляецца вельмі павярхоўнай геаграфічнай філязофіяй. З аднолькавым посьпехам можна заўважыць:

О Парыж! Ты-б стаўся Менскам,
каб Сена сталася Нямігай
ды Камароўкай твой Вэрсаль.

Радок з Рыгора Крушыны:

Чужыя людзі ловяць песьню,
каб у вастрог яе загнаць,

-- нічога агульнага ня мае з паэзыяй, ні аднаго грану зь яе, гэта -- празаізмы.

І калі Сп. Др. Ст. Станкевіч канчае сваю прамову бадай сэнтэнцыяй: „Прыгожа выразіўся Сяргей Ясень, адзін з наймалодшых паэтаў:

Калі ночы ёсьць -- мусіць быць Раньне”,

-- дык з гэткай-жа мастацкай сілай і пераканальнасьцю гучыць: калі сёньня панядзелак, дык заўтра будзе аўторак.

Маленькі дадатак да папярэдняга ў сувязі з Афрыкай і Крывіччынай, Парыжам і Менскам. У аднаго з маіх колішніх найлепшых сяброў, суздром паэтычнага і найталенавітага Ўладзімера Хадыкі ёсьць усё-ж радкі:

І цяпер мне ня верыцца ў моц гаманін,
што пякней Беларусі Швайцарыя.

Аднак гэта наіўна, што адзначыў у свой час яшчэ Максім Гарэцкі. Гістарычныя, геаграфічныя ды іншыя паралелі („Уладзімер Клішэвіч -- беларускі Джакомо Леапардзі”. Масей Сяднёў) надзвычай рызыкоўныя. Крый Божа, ад гэтага, я паўтараюся, каб наш патрыятызм стаўся падсьлепаватым. Мімаволі мне прыгадваюцца радкі з укрыжаванага за сваю любоў да Расеі Сяргея Ясеніна:

Нездоровое, хилое, низкое,
Водянистая серая гладь.
Это всё мне родное и близкое,
От чего так легко зарыдать.

У мяне дагэтуль грыміць у вушах парог Перакагрыж на Дзьвіне. Ён для мяне бясконца блізкі і дарагі, але, разам з тым, я ня ў стане сьцьвярджаць, што ён больш велічны, чым Ніягара. Можа я проста ў стане заплакаць, трапіўшы на Лысую Гару, аб якой гэтак прыгожа напісаў Уладзімер Дудзіцкі:

І стогне Лысая Гара:
Як тую кроў крывёю сьцерці?
Галосіць нема родны Край
У танцы выскаленай сьмерці,

-- але аднагалосна не хачу сьцьвярджаць, што Лысая Гара вышэйшая за Манблян. Мы -- беларусы дарэшты, мы не зьмяняем сваю Беларусь ні на адну краіну на сьвеце, але ня трэба злоўжываць гіпербаламі, якія разбураюць мастацкі вобраз.

Цяпер аб супрацоўніках, фігурантах, як і аб тых, каго альманах зьігнараваў. „...”

Дзе Сяргей Хмара? Можна ўсяляк ставіцца да яго як да палітыка, але замоўчваньне яго як паэта зьяўляецца проста дзіцячай недарэчнасьцю. Надзвычай паказальна, што ўсялякі бяз вылучэньня, акупант Беларусі (паляк, расеец, немец) саджаў Сяргея Хмару за краты, а таму ён больш за іншых мае права пісаць:

Усьцяж Беларусь!
Беларусь на губах,
У сэрцы-ж --
Чорная здрада!

і далей ў адрас тых-жа рознакаляровых калябарантаў:

Бэрлін, Масква ці Варшава --
Хто даражэй дасьць -- напоіць каня
ў Нёмане... Кажнаму крыкніце: „Слава!”

Дарэчы, мне вельмі прыемна, што ў №3 „Шыпшыны” надрукаваны гэты верш Сяргея Хмары „Беларусь”, які зьяўляецца клясычным узорам палітычнае паэзіі, патрыятычнага мастацтва. Урэшце-рэштаў ён успрымаецца, як паэтычны маніфэст „Баявое Ўскалосі”.

Чаму ў прадмове да альманаху не прыгадваецца „Баявая Ўскалось” (і сустань, і часапіс), якая, падабаецца гэта каму-небудзь ці не, але не выпадковая -- жыцьцёвая, апрычоная? Аніякае замоўчваньне для яе ня страшнае, але той, хто яе спрабуе замоўчваць, згубіў пачуцьцё рэальнага, вызнае толькі сваю парахвію і ейнага айца-настаяцеля. Зазначу, што „Баявая Ўскалось” на сваіх старонках абражала „Шыпшыну”, але затое апошняя на сваіх старонках заўсёды са шчырай сымпатыяй ставілася да „Баявое Ўскалосі”. Прыгадваецца і тое, што ўсе „крывічы”, разам узятыя, гэтулькі ня кпілі зь Юркі Віцьбіча, колькі Сяргей Хмара ў розных сваіх гумарыстычных выданьнях. „...” Але ўсё гэтае аніяк не перашкаджае мне бачыць у асобе Сяргея Хмары і ў „Баявой Ускалосі” хаўрусьніка, сябра ў супольным змаганьні за ажыцьцяўленьне Акту 25 Сакавіка.

Чаму адсутнічае таленавіты паэт Янка Юхнавец і ня менш таленавіты празаік Я. Юхневіч? Як літаратар параўнальна малады, Янка Юхнавец стаіць непараўнальна вышэй за „престарелого” паэта Рыгора Крушыну. Калі чытаеш, напрыклад, „Калыханку” Крушыны (часапіс „Зьніч”), дык прыгадваецца нашая народная прыказка:

Раскалыхаўся, як Брацкі звон...

Аднак і гэтае не адпавядае праўдзе. Брацкі звон, як вядома, мае непасрэднае дачыненьне да Брацкага манастыра ў Магілёве, і гэта ён заклікаў да таго паўстаньня 1661 г., якім кіраваў Пара-Левановіч. Гэтая прыказка -- адна з нашых найпрыгажэйшых паэтычных прыказак, да якое Крушыне вельмі далёка. Калісьці „Шыпшына” адмовілася зьмясьціць на сваіх старонках „клясычны” верш Рыгора Крушыны „Камары”, які ўсё-ж пазьней знайшоў прытулак у часапісе „Палесьсе”. Калі помніце, дык у гэтым сваім „патрыятычным” творы ён самаахвярна аддаецца на зьяданьне камарам, бо тыя нібы нагадваюць яму Беларусь ці то адмыслова прыляцелі адтуль, каб пасмакаваць Рыгоравае крыві. Увогуле -- ежце мяне мухі з камарамі. Якая ўсё-ж „бяздонная” камарыная настальгія. Рыхцік той Муцый Сцэвала! Прывалок-бы яшчэ з сабой на эміграцыю і пару клапоў. Аднак гэтае адхіленьне ўбок.

На маё колішняе запытаньне: „Чаму ў альманаху адсутнічае Янка Юхнавец?” -- адзін Х мне адказаў: „Дзюркі ў небе з гэтае прычыны ня будзе”. „...”

Дзе Мікола Вярба -- аўтар гэткіх узорных вершаў, як „Паміж пахучых руж”, „Сьвятых -- Святым”, „Дождж” і інш.? Прыгадваюцца апошнія радкі „Дажджу” Вярбы („Шыпшына”, №6). Мяне асабіста гэтыя глыбока паэтычныя радкі проста ўзрушылі:

Прагавіта вохкасьць піло поле ў грудзі.
Ля абразоў шапталі нешта людзі...
А дождж ішоў і біў у стрэхі глуха.

Дзе добры празаік Уладзімер Сядура? Можа, хто скажа, што ягоныя „Вялікія дарогі” яшчэ ня скончаныя, а таму, паводле зацемкі ад выдавецтва, і нязьмешчаныя. Няпраўда, бо ў Натальлі Арсеньневае зьмешчана шмат урыўкаў, а паміж імі адзін нават мае характэрны назоў: „Прадмова да ненапісанае паэмы”. Я ўжо не кажу пра тое, што гэты гістарычны твор прысьвечаны слаўным нацдэмам, і ўрыўкі Ўладзімера Сядуры больш цэльныя, чым нібы скончаныя творы некаторых іншых аўтараў, якія бездапаможна заблукаліся паміж сваімі героямі, абанкруціліся перад імі.

Дзе Янка Ліманоўскі -- на гэты раз як аўтар надзвычай цікавае працы пра Янку Купалу? Магчыма, Вам вядомая гісторыя гэтага твору, які аўтар меўся, паводле адмысловае просьбы аднаго з рэдактараў „Бацькаўшчыны”, зьмясьціць у ёй. Аднак некаторыя літаратары і „па-за літаратары” зь Нью-Ёрку наклалі на гэты твор сваё вэта, і аўтар вымушаны быў эміграваць, зьмясьціўшы яго на ўкраінскай мове ў газ. „Укр. Вісті”. Прычына гэтага вэта -- Ліманоўскі неаб’ектыўна падышоў да колішніх літаратурных згуртаваньняў на Бацькаўшчыне. Між тым, Сп. Ліманоўскі ў сваім лісьце да мяне згадзіўся перапрацаваць адпаведнае месца. Значыцца, справа палягае зусім ня ў гэтым, а ў іншым, агульназнаным. І хоць прадмова Сп. Др. Ст. Станкевіча і не пазбаўлена літаратурных вартасьцяў, але, разам з тым, нічога новага, раней не знаёмага, не дае, а ў той-жа час багаты па сваім зьмесьце артыкул Янкі Ліманоўскага зьяўляецца каштоўным укладам у нашую літаратуру на чужыне.

Не забаронена таксама нікому па-свойму заглядацца на творчасьць Ю. Жывіцы і С. Жамойды, але адно не падлягае сумлеву, што іхнія творы з мастацкага боку нічым ня ніжэйшыя за творы, напрыклад, Шынклера, Бужана, Абакшонка, Пасьлядовіча, якія на Бацькаўшчыне друкаваліся ў часапісах. Да таго-ж аповесьць Ю. Жывіцы „Пушча шуміць...” па-мастацку асьвятляе змаганьне нашага народу з польскімі наезьнікамі.

Дзе Янка Золак? Нягледзячы на ягоныя дагэтуль ня зжытыя „маладнякізмы”, аб ім-жа гэтак добра прыгадаў узвышэнец Г. Альгердзіч у сваім артыкуле „Нашчадкі і спадкаемцы” („Шыпшына”, №2).

Дзе Кавалеўскі, Вольны, Змагар, Саковіч, Шакун, Грэскі і г. д.? Пэўне-ж бракуе тактоўнасьці падысьці да больш ці менш маладога аўтара, як роўны да роўнага, не абражаючы пры гэтым ягонага чалавецкага „я”, дапамагаючы яму адначасна знайсьці сваё літаратарскае „я”.

І гэтак далей, і гэтак далей.

Нарэшце, чаму ня трапілі ў альманах раней для яго прызначаныя „Бацькаўшчынай” творы Юркі Віцьбіча -- „Паданьне аб таямнічым сьвятле”, „Аб чым крычалі мерцьвякі”, „Як сацьмела золата найлепшае”, „У той самы Дзень”, „Ходзіць па нашай краіне Рагнеда” і г. д.? Вось цяпер мне й хочацца адказаць на гэтае пытаньне „Чаму?”. Чаму адсутнічаюць, а калі й прысутнічаюць, дык перакручаныя або абкарнаныя вышэйпрыгаданыя беларускія літаратары на чужыне, а ў іх ліку і Юрка Віцьбіч.

Я асабіста лічу, што нашая мастацкая літаратура на чужыне проста ня мае права на апалітычнасьць, як літаратура палітычнае эміграцыі. Аднак пісьменьнік, змагаючыся мастацкім словам за зьдзяйсьненьне Акту 25 Сакавіка, зьяўляючыся сымпатыкам або сябрам (гэта вузка асабістая справа) тае ці іншае нашае палітычнае плыні на эміграцыі, разам з тым, мае сьвятое права на тое, каб паставіцца вышэй за змаганьне гэтых плыняў паміж сабой. Усялякім, часам даволі неахайным чынам, яго спрабуе прысабечыць, ператварыць у свайго „одописца” тая ці іншая плынь. Адным з доказаў апошняга ёсьць альманах „Ля чужых берагоў”, які, па сутнасьці, рэдагаваўся ня ў Мюнхэне, а ў Нью-Ёрку. Трэба толькі да выразна партыйных мэтаў навуковага й літаратарскага недарэкі Сп. Др. Вітаўта Тумаша дадаць асабістую амбіцыю Натальлі Арсеньневае.

Вельмі зьдзівіў мяне ў альманаху архаічны надсанаўскі падзагаловак „Абарваныя струны”, якія зьяўляюцца проста зьдзеклівымі ў дачыненьні да Ларысы Геніюш, Хведара Ільляшэвіча й Лявона Случчаніна, творы якіх пад ім зьмешчаныя. Якія гэта струны? З балалайкі зошчанкаўскага „управдома”? Якія -- абарваныя? Ні ссылка, ні сьмерць не перамаглі іхняе творчасьці, яна гучыць з ранейшай мастацкай сілай, якое акурат бракуе тым жывым, што апынуліся ля ціхае брамы, як і тым, хто за гэтую ціхую браму ўзьнімае мешчанчукоўскі кілішак. Калі мяне хто пасьля мае сьмерці назаве абарванай струной, дык я касьцяком вылезу з труны ды прывалакуся да аўтара гэтае чаўпні, каб зьвесці зь ім парахункі.

Між іншым, пад біяграфіямі Хв. Ільляшэвіча і Л. Случчаніна зьмешчана прозьвішча Юркі Віцьбіча, хоць той сапраўды, на падставе шматлікіх крыніцаў напісаўшы іхнія біяграфіі, прасіў друкаваць іх безь ягонага подпісу, недарэчнага ўвогуле пад біяграфічнымі даведкамі. І пэўне-ж мяне не паслухалі вылучна таму, што трэба было зьмясьціць пад біяграфіяй Ларысы Геніюш подпіс Сымона Брагі (чаму не Сымон Самагон?). Мімаволі прыгадваецца, што, паводле словаў Раісы Евец, калісьці ў Вільні яшчэ студэнт Станіслаў Станкевіч упрошваў таксама студэнта Вітаўта Тумаша: „Адкасьніся, дзеля Хрыста, ад навукі, літаратуры й мастацтва”.

Чамусьці ў біяграфічных даведках супрацоўнікаў і фігурантаў альманаху адзначана, колькі і дзе той ці іншы літаратар адбываў бальшавіцкую кару. Гонар і слава іхнім пакутам, але ўсё-ж гэта літаратурны альманах, а не часапіс былых савецкіх палітвязьняў. Таму, па-першае, мімаволі складваецца такое ўражаньне, што аўтары просяць гэткім чынам у чытачоў нейкае скідкі да свае творчасьці, як калісьці ў біяграфіях ударнікаў, пакліканых у літаратуру, абавязкова адзначаўся іхні рабочы стаж. І найгалоўнае тут нават ня ў гэтым.

Толькі адзін узвышэнец Васіль Бірыч (Антон Адамовіч), рэпрэсаваны адначасна зь іншымі ўзвышэнцамі (Дубоўка, Жылка, Пушча, Бабарэка, Купцэвіч, Шашалевіч), пакутваў менавіта за тое, што зьяўляўся літаратарам. Калі, напрыклад, Юрка Віцьбіч у нарысе „Ўрачыста панясём цымбалы мнагазвонныя” шчыра адзначыў, што трапіў у энкавэдэшную катавальню не за свае творы, а за помнік, пастаўлены ім на могілках вяліжскіх паўстанцаў, дык чаму Натальлі Арсеньневай бракуе мужнасьці вызнаць, што ў ссылку яна трапіла як жонка афіцэра польскае службы, а праз кароткі час яе менавіта за тое, што яна -- паэтка, вызваліў адтуль сам Панамарэнка. Далей. Калі Юрку Віцьбічу пашанцавала раней ня трапіць на Калыму (дарэчы, найлепшым маім адвакатам быў Кузьма Чорны), дык ён больш за іншых перасьледваўся менавіта за літаратуру.

І ўрэшце-рэштаў, я з глыбокай пашанай стаўлюся да паліткатаржанаўскіх пакутаў Сяднёва, Кавыля, Клішэвіча, але-ж пакутвалі яны не за тое, што зьяўляліся літаратарамі, а ГПУ закідала ім прыналежнасьць да студэнцкіх нацдэмаўскіх гурткоў. Між іншым, Кавыль прыгадвае сваю лучнасьць з Сяргеем Астрэйкам, але той -- аўтар „Бэнгаліі” -- ня толькі студэнт, але на карні зьнішчаны бальшавікамі за свае нацдэмаўскія літаратурныя творы найвыдатны беларускі паэт.

Сумна, але альманах „Ля чужых берагоў” стаўся крывым люстрам нашай літаратуры на чужыне. У незнаёмага ён пакідае даволі благое ўражаньне аб ёй. Таму мяне асабіста зусім ня дзівіць, чаму нашыя літаратары пакідаюць бяз водгуку сталыя заклікі „Бацькаўшчыны” дасылаць свае творы да новага альманаху. А ўвогуле сучаснае становішча нашае эміграцыйнае літаратуры бадай што ўбогае. З аднаго боку -- „У бубны і літаўры”, а з другога -- „Са сьвятымі ўпакой”.

Аднак ніколі яшчэ я Вам гэткага вялікага ліста не дасылаў. Спадзяюся, што ў Вас не забракне часу ды хопіць цярпеньня, каб зь ім пазнаёміцца.

Найлепшае прывітаньне Вам і Вашым ад мяне і маіх.

Чакаю Ваш ліст. 

З узвышэнскім і шыпшынаўскім прывітаньнем (фігурант?) 
Юрка Віцьбіч

Юрка Віцьбіч -- Лазарэвічу
10 чэрвеня 1973 году

Глыбокапаважаны Спадар Лазарэвіч!

Удзячны за Ваш ветлівы ліст. Паколькі Вы ў ім парушылі шэраг даволі спрэчных пытаньняў, дык дазвольце і адказаць на іх. Прычым загадзя прашу прабачэньня, калі сёе-тое ў маіх шчырых адказах здасца Вам крыўдным.

Гэтак Вы пішаце: „На маю думку, створаная эмігранцкая літаратурная мова нязграбная і цяжкая, каб тварыць на гэтай мове якую-небудзь вартасную літаратуру, магчыма, таму яе й няма”. А далей дадаяце: „На эмігранцкай літаратурнай мове немагчыма ня толькі пісаць творы, але й гаварыць. Помню, як Антон Адамовіч у Менску сказаў, што створым такую мову, каб расейцам была незразумелая. Вось і стварылі, што й беларусам цяжка зразумець яе”.

Няўжо? А як на мой пагляд, дык беларуская літаратурная мова на чужыне заслугоўвае толькі падзякі за тое, што яна, па-першае, сьвята захоўвае ўсе апрычонасьці нашае літаратурнае мовы, зьнішчаныя там у выніку прымусовых рэформаў правапісу, а па-другое, дбае таксама пра чысьціню ейнае лексікі, якая там усё больш і больш абмаскальваецца.

Варта таксама ўзяць пад увагу, што літаратурная мова, як там -- раней, гэтак і тут -- цяпер, ніколі ня будзе цалкам супадаць з народнай, а гэта ўласьціва літаратурным мовам усяе зямлі. Характэрна, напрыклад, што калі ў 20-х гадох мне давялося прачытаць аднаму падмаскоўнаму селяніну ўрывак з „Войны и мира” Льва Талстога, дык ён зразумеў яго на якія-небудзь 75%, бо ягоны асабісты слоўнік значна меншы, чым слоўнік пісьменьніка. І сапраўды, скуль гэты селянін можа ведаць словы накшталт „носовой платок” або „уборная”, калі ў жыцьці зь імі ня сутыкаўся.

Вы далей выказваеце свой жаль, што аўтар аповесьці „Драбы” не растлумачыў чытачам паходжаньня тэрміну „драбы” (ад „драбанты” -- пазьнейшыя „драгуны”), у старыну -- „асобая конная ахова, прывучаная біцца ў конным і пешым страі”. Між тым, паводле гістарычных дакумантаў, яшчэ за часы Вітаўта Вялікага драбамі называліся пяхотнікі, ды ніхто на тыя акурат часы ня ведаў пра драгуноў, назоў якіх бяз усякае зьмены ўзяты з французскай мовы. Іншая справа, што нядобра ўжываць гэты тэрмін у загалоўку, бо пад драбамі ў нашай мове разумеюцца ня толькі „пяхотнікі”, але і „дрогі” і „рэбры”.

Вам не спадабалася ўжыцьцё мною агульназразумелага для ўсіх беларусаў тэрміну „адраджэньне” ў ягоным адзіным сэнсе -- „рэнэсанс”, бо, паводле Вашага тлумачэньня, ягоным коранем нібы зьяўляюцца... „отразить, отражать”. Між тым, апошнія расейскія тэрміны нічога агульнага зь беларускаю мовай ня маюць, дзе ў такім выпадку беларусамі ўжываюцца -- „адбіваць”, „адкідаць”, „адперці”. Гэтак цудоўны „Баркулабаўскі летапіс” прыгадвае: „Маскву ад Магілева адперлі”. Што да „Адраджэньня”, дык найбольшым прадстаўніком яго на Беларусі быў Францішак Скарына. Мімаволі згадваецца, што і добры часапіс Інбелкульту меў назву „Адраджэньне”.

І нарэшце ў першым абзацы свайго ліста да мяне Вы, маючы на ўвазе прычыну зьяўленьня свайго адкрытага ліста ў газэце „Новое Русское Слово”, адзначаеце: „Прынудзіў мяне напісаць яго самаўвераны ліст”. А ці ня лепш было сказаць: „Прымусіў мяне напісаць ягоны самаўпэўнены ліст”? Справа ў тым, што на беларускай мове „нудзіць” -- гэта тое-ж самае, што на расейскай „тошнит”.

Дарагі Спадар Лазарэвіч, Вы добра зрабілі, што зьмясьцілі ў „НРС” свой ліст у абарону беларускае мовы, але ўсё-ж ведаеце Вы яе, прабачце, не нагэтулькі добра, каб раптам вычуць сябе ў дачыненьні да сваіх суродзічаў на чужыне пракурорам, судзьдзёю й настаўнікам у галіне іхняе цудоўнае мовы.

Шчыра зычу Вам усяго найлепшага.

З пашанай да Вас Юрка Віцьбіч