СПРОБЫ СТВАРЭНЬНЯ БЕЛАРУСКАЙ АРМII

Ад часу‚ калі я пакінуў сваю вёску Байлюкі‚ а потым, у 1915 годзе, і мястэчка Глуск‚ дзе прайшлі мае школьныя гады‚ і да таго дня‚ калі ізноў апынуўся на Беларусі‚ на Смаленшчыне‚ давялося шмат чаго пабачыць і перажыць. Спачатку школа прапаршчыкаў у Кіеве‚ потым — фронт у Бэсарабіі‚ Адэса‚ афіцэрская школа ў Маскве‚ Паўночна-Заходні фронт і рэвалюцыя.

У часе грамадзянскае вайны прайшоў па франтох ад Ноўгарада зноў да Чорнага мора.

Быўшы ў арміі, я беспасярэдне сутыкнуўся зь беларускім палітычным рухам. Беларуская прапаганда сярод вайскавікоў сталася заўважнаю пасьля Лютаўскае рэвалюцыі. Тады-ж 40-я пяхотная дывізія царскае арміі абвясьціла сябе Беларускаю. Беларускімі абвясьцілі сябе і пяхотны корпус, якім камандаваў генэрал Сьпірыдовіч, ды шэраг меншых вайсковых адзінак, што сталіся зародкам войска БНР. Гэта была сіла. Нажаль, рамантычна настроеная беларуская інтэлігенцыя не патрапіла цалкам скарыстаць гэтую сілу.

Беларускі генэралітэт

У царскай арміі служыла нямала вышэйшых афіцэраў беларускага паходжаньня‚ яны не пачуваліся ні расейцамі‚ ні палякамі. Выхадцы зь сем’яў буйных абшарнікаў, праваслаўныя, яны былі прынятыя ў расейскіх урадавых колах.

Сярод іх найперш трэба назваць генэралаў Iосіфа (Язэпа) Iпалітавіча Жылінскага, маёнткі якога знаходзіліся на Палесьсі‚ і Кіпрыяна Антонавіча Кандратовіча.

Гэтыя генэралы выказвалі меркаваньне, што ў Расеі армія павінна будавацца па тэрытарыяльным прынцыпе, тады ў ёй маглі-б існаваць асобныя беларускія тэрытарыяльныя злучэньні. У якасьці прыкладу яны паказвалі на Нямеччыну‚ дзе армія заўсёды была тэрытарыяльнай.

Цікава, што яшчэ ў 60-х гадох мінулага стагодзьдзя, пасьля паўстаньня 1863 году, гэтыя генэралы зьвярнуліся да Генэральнага Штабу з прапановаю ўвесьці ў Віленскай Юнкерскай Вучэльні выкладаньне беларусаведы. Меркавалася‚ што гэта будзе дапамагаць у барацьбе з польскімі ўплывамі на Віленшчыне.

Нямала высокіх чыноў расейскае арміі падтрымвала неафіцыйныя кантакты зь беларускай выдавецкай суполкай у Пецярбурзе «Загляне сонца і ў наша ваконца». Паказальна, што на пачатку 1909 году суполка (якая датуль мела чыста культурніцкі кірунак), нібы ад свайго імя, падала цару прашэньне і плян арганізацыі беларускай арміі. Відаць‚ прашэньне не дайшло да цара, а некаторыя ўдзельнікі суполкі былі арыштаваныя. Арыштаваных хутка выпусьцілі: усе яны былі людзі заможныя‚ а грошы мелі значаньне ўва ўсе часы. Пра гэта мне давялося чуць ужо ў 20-я гады ад аднаго з кіраўнікоў суполкі — ведамага беларускага дзеяча прафэсара Браніслава Эпімах-Шыпілы‚ які ў тыя гады працаваў у бібліятэцы Пецярбурскага Ўнівэрсытэту.

Пазьней генэрал Сьпірыдовіч адыграў значную ролю на Першым Усебеларускім Кангрэсе. Пра генэралаў М. Салагуба‚ які камандаваў бальшавіцкай 16-й арміяй і выгнаў палякоў зь Беларусі, і Ў. Лазарэвіча — мы згадаем ніжэй.

Беларускія вайсковыя злучэньні

Пасьля Першага Кангрэсу‚ яшчэ да акупацыі Менску палякамі, беларускія левыя эсэры разам зь беларускімі камуністамі арганізавалі беларускую дывізію‚ якую назвалі Заходняй. Яна складалася зь дзевяцёх палкоў‚ падзеленых на тры брыгады‚ было ў ёй тры батарэі сярэдняга калібру і палкавая артылерыя. На Сібірскі фронт супраць Калчака дывізія ехаць адмовілася.

На дывізію выстаўлялі правы і палякі: ведамы польскі камуніст Юзэф Уншліхт дамагаўся‚ каб адна брыгада была названая Польскай‚ але камуністы гэтага яму не дазволілі. На ўсю дывізію была толькі польская рота‚ у якой служыла ўсяго 90 чалавек.

Ужо значна пазьней, будучы курсантамі ў Смаленску, мы даведаліся‚ што беларускую Заходнюю дывізію прымусілі выехаць пад Арол супраць Дзянікіна і там яе назвалі 52-й дывізіяй і што назад у Беларусь яе ніколі ня вернуць.

Фармаваліся Полацкі Беларускі полк — з вайскоўцаў Паўночнага фронту — і кавалерыйскае злучэньне, а таксама асобныя атрады ў тых месцах, дзе служылі жаўнеры-беларусы.

Сьведамыя афіцэры-беларусы разумелі‚ што найперш трэба рыхтаваць беларускі камандавы склад. Група маладых вайскавікоў-беларусаў‚ у тым ліку і я‚ была накіраваная ў Смаленск у вайсковыя школы.

I вось нарэшце я ступіў на беларускую зямлю. Смаленск быў першым месцам‚ дзе мне‚ разам з тысячамі маладых чырвонаармейцаў-беларусаў‚ прыйшлося затрымацца крыху даўжэй. Гэты час побыту ў Смаленску мне запомніўся на ўсё жыцьцё.

У Смаленску мы апынуліся ў расейскай атмасфэры‚ але нам казалі‚ што беларусізацыя пачнецца тады‚ калі выганяць палякоў зь Беларусі.

Школа Штабное Службы ў Смаленску

Асноўнае заданьне і праграма школы былі скіраваныя на падрыхтоўку са страявога камандзерскага складу працаўнікоў для штабоў. У Смаленску мы вучыліся месяцаў шэсьць‚ адбываючы практыку ў штабе Заходняга фронту. Ад паловы 1919 году начальнікам штабу фронту быў прызначаны беларус Уладзімер Саламонавіч Лазарэвіч. Шмат практычных заданьняў трэба было выконваць і ў штабе 16-й арміі‚ які знаходзіўся таксама ў Смаленску. Камандаваў 16-й арміяй генэрал Мікалай Уладзімеравіч Салагуб‚ таксама сьведамы беларус. Дарэчы сказаць‚ абодвa гэтыя высокія вайскоўцы потым зрабілі добрую кар’еру ў Чырвонай Арміі‚ а ў 1937—1938 гадох былі расстраляныя.

У штабе 16-й арміі я пазнаёміўся з курсантам тае самае школы‚ што і я‚ палякам з нацыянальнасьці‚ які добра гаварыў па-расейску. Iм аказаўся А. Завадзкі, які пазьней стаў прэзыдэнтам камуністычнай Польшчы. Ён тады яшчэ ня быў камуністам і прыхільна ставіўся да беларушчыны. Пра беларусаў ён даведаўся яшчэ ў Пецярбургу‚ дзе ён нарадзіўся.

Жыцьцё ў школе было досыць напружанае‚ трэба было шмат працаваць. Выкладчыкамі ў школе былі былыя царскія афіцэры. Iм было цяжка мяняць свае пагляды, аднак некаторыя зь іх, што ведалі мінуўшчыну Беларусі‚ — разумелі патрэбу стварэньня беларускае дзяржавы.

Ваенныя навукі выкладалі выдатныя расейскія вайскоўцы. Напрыклад‚ выкладчыкам стратэгіі і ваеннай гісторыі ў школе быў генэрал Агароднікаў‚ былы галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі Расеі пры ўрадзе Керэнскага. I вось якраз у тым часе‚ калі ў Смаленску пачаліся забурэньні супроць абвешчаньня Беларускай Савецкай Рэспублікі‚ генэрал Агароднікаў прачытаў нам колькі лекцыяў аб былой Літве-Беларусі‚ аб ейнай арміі і арганізацыі вайсковага выведу.

Ён гаварыў‚ што‚ як і Літва за часамі свае самастойнасьці‚ так і Маскоўскае Княства вялі свой вывед‚ але маскоўскі вывед ніякіх дакумэнтаў не пакінуў. Літоўскі﷓ж вывед усе здабытыя весткі друкаваў і рассылаў на перахаваньне ў шмат якія дзяржаўныя ўстановы‚ таму гэтыя матар’ялы можна знайсьці ў архівах. Не прамінуў ён зазначыць‚ што літоўская лёгкая коньніца была куды лепшая за татарскую.

Пераходзячы да нашых часоў і закранаючы палітыку‚ генэрал Агароднікаў насамперш уважаў за вялікую памылку тое‚ што расейцы разам з палякамі зьліквідавалі самастойную Літву і Расея наблізіла да сябе Польшчу‚ якая ніколі не была прыяцелем Расеі. А яшчэ большай памылкай‚ як казаў генэрал‚ была дапамога немцам у ліквідацыі самастойнасьці Польшчы. У выніку ўсяго гэтага заходняя мяжа Расеі сутыкалася зь мяжою Нямеччыны. А немцы — вораг дужы. На працягу ўсяе гісторыі яны змагаліся са славянамі і нішчылі іх‚ як зьнішчылі балцкае племя прусаў‚ а Маскоўская Русь дапамагала немцам.

— Мінулая вайна зь немцамі‚ — казаў генэрал Агароднікаў‚ — гэта страшная памылка царскага ўраду. Патрэбныя будуць дзясяткі‚ а мо і сотні гадоў‚ каб гэтую памылку паправіць. Супраць такога пагляду мы‚ расейцы‚ не павінны пратэставаць.

Ён неаднаразова падкрэсьліваў, што аднаўленьне Літоўскае дзяржавы было-б выгодным для Расеі.

Мушу таксама зазначыць‚ што і іншыя выкладчыкі‚ разьбіраючы паасобныя ваенныя дзеі‚ кампаніі і войны Літвы з Маскоўшчынай‚ неаднаразова выказваліся аб тым‚ што для Расеі лепей было-б‚ каб Нямеччына была далей ад яе. У мяне-ж‚ дзякуючы гэтым лекцыям‚ добра ўмацаваўся пагляд на нашае дзяржаўнае мінулае.

Скончыўшы школу, нейкі час я заставаўся ў штабе Заходняга фронту. У чэрвені 1920 году Чырвоная Армія пачала наступ на палякоў і мяне паслалі на фронт. Польская армія была адкінутая на захад, і ў ліпені саветы занялі Менск. Прыехаўшы ў Менск, я цалкам уключыўся ў грамадзкае жыцьцё.

АБВЕШЧАНЬНЕ БССР

Смаленскі камуністычны зьезд

Мала каму ведама‚ як праходзіў смаленскі зьезд‚ на якім была абвешчана Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР). Гэты зьезд камуністы выстаўляюць як голас беларускага народу‚ а прадстаўнікоў беларускага народу на гэтым зьезьдзе толькі і было 60—70 чалавек вайскоўцаў-чырвонаармейцаў ды каля 10 чалавек беларускіх эсэраў. Праўда‚ людзей у залі зьезду было шмат: тры‚ а мо і чатыры сотні чалавек‚ толькі невядома было‚ хто зь іх дэлегаты‚ а хто госьці.

Я тады вучыўся ў Смаленскай Вайсковай Школе Штабной Службы. Школа зьмяшчалася на Паштамскай вуліцы‚ а зьезд адбываўся ў будынку былога Дворянского Собрания‚ які ў той час ужо называўся Дом Культуры.

Аднойчы камісар школы прыйшоў са сьпісам і выклікаў усіх тых‚ хто ў фармуляры быў запісаны беларусам. Такіх знайшлося чалавек дваццаць. Ён нам сказаў‚ што пойдзем абвяшчаць Беларускую Рэспубліку‚ і тут-жа загадаў пагаліцца‚ наглянцаваць боты і надзець новыя гімнасьцёркі.

Калі ўсе былі гатовыя‚ нас маршам павялі ў Дом Культуры. Тут нас сустрэў Вільгельм Кнорын. Ён усіх нас рассадзіў на прыстаўных крэслах. Як толькі мы селі‚ зараз-жа прыйшла і другая група чырвонаармейцаў; іх таксама парассаджвалі на прыстаўных крэслах. У Смаленску тады‚ апрача школы штабной службы‚ былі яшчэ і вайсковыя курсы‚ на якіх вучылася 250 чалавек; зь іх каля 70 былі беларусы; вось гэтых беларусаў і прывялі на зьезд.

Хутка адчынілі паседжаньне зьезду. Прэзыдыюму не выбіралі‚ а прынялі цэлым сьпісам. За старшыню прэзыдыюму быў нехта з Народнага Камісарыяту Замежных Справаў. Зараз-жа пасьля адчыненьня зьезду пачаліся прывітаньні. Ад беларускіх камуністаў зьезд вітаў латыш В. Кнорын‚ ад беларускіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў дазволілі выступіць эсэрцы Палуце Бадуновай. У сваім выступленьні яна запатрабавала безадкладнага зачыненьня зьезду як неправамоцнага.

— Беларуская Рэспубліка ўжо абвешчаная законнымі прадстаўнікамі беларускага народу. Усё‚ што вы тут робіце‚ — гэта фальш. Ніхто нас не выбіраў! — крычала Бадунова і настойвала на зачыненьні.

Бадунову супакоілі: старшыня прэзыдыюму прыстрашыў вывесьці яе з залі‚ калі яна ня сьціхне. Найбольш спрачаўся з Бадуновай Зьмітро Жылуновіч (Цішка Гартны). Быў момант‚ калі ён ледзь не падскочыў біцца да яе. Бадунова сьціхла і пакінула залю.

Пасьля Бадуновай зьезд вітаў паляк Юзэф Уншліхт. За ім выступаў летувіскі камуніст I. Сьмілга. Ён у сваёй прамове дзякаваў Кампартыі‚ што яна аднаўляе дзяржаву старажытнае Літвы‚ якая многа зрабіла для Маскоўскага Княства. Пасьля Сьмілгі выступіў латыскі камуніст Р. Бэрзін. Ён гаварыў доўга і раіў аднавіць на тэрыторыі Беларусі Крывію‚ бо‚ як ён казаў‚ крывічы далі пачатак ня толькі беларускаму народу‚ а нават Маскоўскай Русі.

У часе зьезду былі перапынкі. На перапынках частавалі чаем з цукрам і бутэрбродамі. А 5-й гадзіне ўвечары прыступілі да галасаваньня тае рэзалюцыі‚ якую прапанаваў прэзыдыюм. Галасавалі ўсе прысутныя‚ у тым ліку і вайскоўцы. Супраць рэзалюцыі галасавалі прысутныя на зьезьдзе эсэры. На гэтым зьезд і скончыўся. Трываў ён гадзінаў сем.

Смаленск пасьля абвешчаньня Беларускай Савецкай Рэспублікі

На другі-ж дзень пасьля зьезду ўсяму гораду стала ведама‚ што абвешчана Беларуская Рэспубліка і што Смаленск — беларускі горад. Так выглядала і з тых картаў ды прапагандавых плякатаў‚ што былі парасклейваныя ўсюды на сьценах. На этнаграфічных картах гарады Ярцава‚ Вязьма‚ Бранск і нават Арол уваходзілі ў склад Беларусі. На паўднёвым усходзе беларуская граніца падыходзіла да самага Мцэнску. На паўдні‚ на мяжы з Украінай‚ граніца заставалася непарушнай‚ а на поўначы — уся Пскоўшчына да самага мора таксама была пазначаная як беларуская тэрыторыя. Карты былі зробленыя добра‚ шмат у якіх месцах давалася тлумачэньне‚ што гэта — гістарычныя межы Літвы‚ а Беларусь — тая самая Літва.

Цікавымі выглядалі агітацыйныя плякаты‚ накіраваныя супраць Польшчы‚ Летувы і Латвіі. Польшча малявалася таўстым‚ сярдзітым‚ з ашчэранымі зубамі сабакам‚ а Летува і Латвія — маленькімі‚ хударлявымі сабачкамі. Iх вёў на ланцугох капіталіст‚ а яму памагаў польскі пан. Пры гэтым польскі пан ставіў на карце кропкі‚ дзе павінна праходзіць граніца. А пад усім малюнкам быў верш‚ які канчаўся гэтак:

Пан бясстрашна кропкі ставіць:

Што ні горад‚ то і тык.
Эх і ўставіць пану кропку
У самое пуза рускі штык!

Частка насельніцтва была незадаволеная з такіх зьменаў‚ але бальшыня была вельмі радая аддзяліцца ад Расеі‚ бо‚ як яны казалі‚ ад Расеі ніколі дабра ня мелі.

У горадзе была моцная групоўка расейскіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў, якая арганізоўвала мітынгі пратэсту супроць абвешчаньня Беларускай Рэспублікі. На гэтыя мітынгі пайшлі і беларускія эсэры‚ тыя‚ што былі на зьезьдзе пры абвешчаньні Савецкай Беларусі. Там‚ на камуністычным зьезьдзе‚ яны былі супроць Савецкай Беларусі і стаялі за Беларускую Народную Рэспубліку‚ абвешчаную на Першым Усебеларускім Зьезьдзе.

Паслухаўшы прамовы расейскіх эсэраў‚ якія ніякіх беларусаў не прызнавалі‚ беларускія эсэры (апазыцыйныя камуністам) пачалі разам з камуністамі выступаць супроць расейскіх эсэраў. Добра прамаўлялі супроць расейскіх эсэраў У. Фальскі‚ Я. Дыла‚ М. Маркевіч ды іншыя‚ толькі ім часамі не давалі гаварыць па-беларуску. Тую-ж самую Бадунову‚ што выступала супроць камуністаў у Доме Культуры‚ на мітынгу на пляцы перад поштай расейцы сьцягнулі з трыбуны ды яшчэ і пабілі за тое‚ што агітавала за Беларусь. Беларуская Рэспубліка — ці то Народная, ці то Савецкая — была для расейцаў проста крамолаю.

Незадавальненьне смаленскага гарнізону

Незадавальненьне пэўнай часткі насельніцтва Смаленска распадзелам Расеі перакінулася і на смаленскі гарнізон. У смаленскім ганізоне‚ у Пакроўскіх казармах‚ стаяў толькі адзін аддзел‚ які па нацыянальным складзе і па духу быў беларускім‚ — Віцебскі батальён, а ўсе іншыя вайсковыя злучэньні былі сфармаваныя з мабілізаваных расейскіх салдатаў‚ якія ніколі не захапляліся камунізмам‚ а тым больш цяпер‚ калі пабачылі‚ што дзеляць Расею.

Камуністычнае кіраўніцтва на ўсялякі выпадак загадала вывезьці за горад патроны і артылерыйскія боепрыпасы. У жаўнераў боепрыпасаў амаль не было‚ добра быў узброены толькі адзін камуністычны ЧООН (Чрезвычайный Отряд Особого Назначения). Калі-б увесь гарнізон паўстаў супроць камуністаў‚ дык ЧООН паўстаньня не стрымаў-бы‚ бо колькасна ён быў невялікі — асобаў 150.

Каб узьняць паўстаньне‚ у апазыцыі не было даволі расейскіх прапагандыстаў. З войскам гаварылі толькі камуністы. Iм удалося ўгаварыць адзін батальён сесьці ў вагоны: чырвонаармейцам абяцалі‚ што іх адвязуць у Маскву‚ а там яны сустрэнуцца з самым Ленінам і пагавораць. Як ні дзіўна гэта гучэла‚ чырвонаармейцы ўсё-ж далі веры і селі ў цягнік. Батальён адвезьлі на поўдзень Смаленшчыны і расфармавалі‚ а найбольш актыўных расстралялі.

Таксама ўдалося ўгаварыць і артылерыстаў паехаць на палігон‚ на стральбу. Толькі з таго палігону ніхто зь іх не вярнуўся назад: частку расстралялі‚ а хто застаўся — парассылалі ў розныя артылерыйскія злучэньні. Праўда‚ крыху пазьней, увесну 1919-га, артылерысты адпомсьціліся камуністам: яны падпалілі склады з артылерыйскімі боепрыпасамі. Хоць падпальшчыкаў і не знайшлі‚ але шмат хто заплаціў жыцьцём. Гэтак — быццам-бы ўдзельнікаў падпалу — расстралялі пяць чалавек са штабу 16-й арміі і сямёх палякоў зь лягеру ўцекачоў‚ бо яны хадзілі на працу ў гэныя склады.

Вось гэтак камуністы расправіліся зь незадаволенымі. А далей усё пайшло так‚ як камуністам хацелася. Калі насельніцтва і розныя гарадзкія групоўкі выказвалі незадавальненьне новым курсам‚ дык затое афіцыйныя дзейнікі змушаныя былі сьцісла трымацца іхнага курсу‚ прымірыцца з абвешчаньнем Савецкае Беларусі ды нават даводзіць выгаду абвешчаньня БССР для Расеі.

Знаёмства ў Смаленску

Падзеі ў Смаленску ды вывучэньне мінуўшчыны Літвы дапамаглі мне стаць на шлях беларускае нацыянальнае працы. Але найбольш, бадай, я ўлучыўся ў беларускі нацыянальны рух праз знаёмства з тагачасным беларускім актывам. Як-бы там ні было‚ аднак самая падзея абвешчаньня Беларускае Савецкае Рэспублікі значна паспрыяла ўзраджэньню беларускае нацыянальнае сьведамасьці сярод некаторае часткі жыхарства гораду. У Смаленску актыўна пачало працаваць Беларускае Згуртаваньне. Адбываліся зборкі‚ вечары. Бадай, галоўную ролю ў гэтым згуртаваньні і беларускім жыцьці ў Смаленску адыгрываў Зьмітро Жылуновіч. Зь ім я пазнаёміўся вельмі хутка пасьля таго як прыехаў у Смаленск. Аднойчы ён прыйшоў да нас у штабную школу ды папытаўся ў мяне‚ ці ня мог-бы я спаткацца зь ім увечары на ягонай кватэры. Мы спаткаліся. Гутарка зь ім таго вечару зацягнулася далёка за поўнач. Тады ён адкрыў мне вочы шмат на што‚ аб чым я і не падазраваў‚ ды што мне запамяталася аж да сёньня.

Гутарка ішла больш-менш гэтак.

— Скажы мне‚ Яўхім‚ колькі ў вас цяпер у школе беларусаў?

Я сказаў‚ што бадай палавіна‚ асобаў зь пяцьдзясят‚ і ўвесь час прыбываюць новыя.

— А скажы мне‚ — пытаўся далей Жылуновіч‚ — колькі будзе такіх‚ што выступяць за Беларускую Рэспубліку?

Я на гэтае пытаньне ня мог дакладна адказаць‚ прыпушчаў‚ што ўсе курсанты‚ бо я ведаў іх настроі: усе яны былі ўжо добра ўсьведамленыя‚ каб «будаваць Беларусь».

— Дык вось слухай‚ Яўхім. Ня ўсё‚ брат‚ ідзе гэтак гладка‚ як гаворыцца і пішацца. Бачыш‚ тут у штабе фронту гэтыя ляхі вядуць паскудную работу. Яны падбіваюць Рэўваенсавет Заходняга фронту‚ каб той зрабіў адпаведныя захады перад Масквою і каб Масква абвясьціла Польска-Беларускую Рэспубліку замест аднае Беларускае. Яны кажуць, што гэта гістарычны шлях (бо Польшча заўсёды была блізкая зь Беларусяй) і, калі Кампартыя на яго стане, гэта аслабіць аўтарытэт Пілсудзкага і выкліча рэвалюцыю ў Польшчы. Зразумела, што гэта глупства. Калі-б гэтак было зроблена, то такім чынам мы ўмацавалі-б польскія прэтэнзіі на Беларусь. Наагул‚ палякі ў штабе‚ ды думаю‚ што і ў Маскве‚ — працягваў Жылуновіч‚ — імкнуцца пераканаць начальства‚ што трэба рабіць стаўку на Польшчу: гэта будзе спрыяць пашырэньню рэвалюцыі‚ а зь Беларусяй палякі дагаворацца пазьней. Гэта‚ брат‚ небясьпечная справа. Таму я прашу цябе трымаць вуха востра, і‚ магчыма‚ давядзецца пісаць пратэст ды зьбіраць у школе подпісы‚ а таксама гаварыць да жаўнераў. Дык трэба, каб вы падпісалі.

На гэта я адказаў‚ што мне так страшна гэта не здаецца‚ бо ўсе жаўнеры настроеныя за Беларусь‚ і калі давядзецца падпісвацца‚ дык змусяць і расейцаў падпісацца. Расейцы ня пойдуць за палякоў. Тады ён‚ перапыняючы мяне‚ сказаў‚ што ў штабе фроту шмат расейцаў‚ якія гэтым праектам былі-б задаволеныя.

— Таксама‚ — казаў далей Жылуновіч‚ — у Маскве маюць плян новага адміністратыўнага ўладжаньня Беларусі ды могуць нам моцна перашкаджаць.

Я-ж сваім парадкам папытаўся яго‚ хто там найбольш дзейны з палякоў.

— Iх то і ня так шмат‚ але ўсе яны вельмі зацятыя і актыўныя. Самы галоўны зь іх — гэта Чорны. (Такую мянушку меў польскі камуніст Юзэф Уншліхт: ён быў смуглявы з твару). Другое месца займае Стэфан Гельтман і яго жонка — пані Гельтманова. Вось дык баба! Фанатычная палячка і, паміж іншым, добра гаворыць па-беларуску. Ледзь ня першую ролю адыгрываюць нейкі Адам Славінскі ды менскі палячок Пікель, блізу аднаго прозьвішча з табою. Вось гэта асноўныя, а ёсьць яшчэ і другія.

Пачуўшы пра «пані Гельтманову», я расьсьмяяўся і патлумачыў, што вельмі добра ведаю жонку Гельтмана. Гэта мая настаўніца нямецкай мовы. Яе дзявочае прозьвішча Машынская, яна вырасла ў Глуску, ніколі ў Польшчы не была. Бацька яе — беларускі шляхціч, каталік; ён меў сваю аптэку ў Глуску, а фанатычнай палячкай яе зрабілі ў Пецярбургу ў закрытай каталіцкай школе; яе я таксама сустракаў у Смаленску.

За колькі дзён я ізноў прыйшоў да Жылуновіча і сказаў яму‚ што ў штабной школе я перагаварыў з усімі беларусамі‚ а таксама гутарыў зь некаторымі ў штабе. Праўда‚ у штабных ужо было ня тое ў галаве‚ бо‚ як выглядала‚ надыходзілі зьмены на фронце. I тады мне Жылуновіч сказаў‚ што справа прымае іншы зварот‚ бо зь беларусамі салідарызуецца I. Сьмілга‚ стары камуніст‚ сябра Рэўваенсавету Заходняга фронту. Ён літовец, добра ведае гісторыю нашага народу. Да таго-ж ён супраць польскіх прэтэнзіяў, яго падтрымваюць латышы, а яшчэ ён у добрых дачыненьнях у партыі і ў штабе.

Пасьля я яшчэ меў колькі спатканьняў з Жылуновічам. Разоў колькі я заходзіўся ў клюб‚ дзе зьбіраліся беларусы‚ і там пазнаёміўся з У. Фальскім‚ якому адразу﷓ж сказаў‚ што яго прамова на мітынгу каля пошты мне вельмі спадабалася. Ён запрасіў мяне да сябе‚ і я да яго пару разоў наведваўся. Фальскі меў шмат беларускае літаратуры‚ газэтаў; менавіта ён і ўвёў мяне ў жыцьцё розных беларускіх партыяў і групаў. Усё пачутае было для мяне новым.

Калі прыгадваю гэтыя падзеі ў Смаленску‚ само напрошваецца пытаньне: што змусіла бальшавікоў гэтак хутка перамяніць арыентыроўку ў паглядах на беларускую справу? Бо сапраўды‚ такія асобы‚ як Мясьнікоў і Кнорын‚ якія літаральна колькі месяцаў перад тым публічна заяўлялі‚ што ніякае Беларусі ня будзе‚ раптам узялі ўдзел у абвешчаньні БССР. I нават больш: занялі кіруючыя пасады ў беларускім апараце.

На маю думку‚ адказ тут можа быць толькі такі: першае — гэта абвешчаньне БНР‚ а другое — ацэна беларускага руху як важнага дзяржаўнага фактару‚ аб чым‚ відавочна‚ камуністычныя правадыры перад 1918 годам ніколі не задумваліся.

Несумненна, абвешчаньне незалежнасьці Беларусі ў форме Беларускай Народнай Рэспублікі — факт перадвызначальны для далейшага разьвіцьця беларускае нацыі. Гэтая падзея зрабіла ўплыў на палітычную сытуацыю як у самой Беларусі, так і ў цэлым рэгіёне: без БНР не было-б БССР, а без БССР немаведама, якія формы набыла-б дзяржаўная імпэрская структура, створаная ў 1922 годзе і названая СССР.

Акт абвешчаньня незалежнасьці Беларусі паўплываў і на шырокае жыхарства: для беларусаў гэта быў сыгнал да гуртаваньня, а для ворагаў беларушчыны — найперш для расейскага імпэрыялізму — гэта быў напамін, што Беларусь яшчэ ня зьнішчаная, што Беларусь жыве.

НАЦЫЯНАЛ–ДЭМАКРАТЫ I ПАЧАТКI БЕЛАРУСIЗАЦЫI

Беларускае жыцьцё ў Менску на пачатку 20-х гадоў было вельмі актыўнае. Я працаваў у Тэрміналягічнай Камісіі‚ а хутка стаў працаваць і ў розных школах. Працаваць было ня так лёгка: у Менску было шмат зрусыфікаванага элемэнту‚ а тут яшчэ пачалі пад’яжджаць і новыя русыфікатары. Але мы цьвёрда праводзілі беларускую праграму: я і дзясяткі падобных прыйшлі з Чырвонае Арміі ды бралі за чыстую манэту праграмныя намеры новае ўлады.

На кіраўнічыя становішчы ў БССР чырвоная Масква паставіла ворагаў Беларусі — Кнорына і Мясьнікова — лішні раз даводзіць‚ што ўжо ў той час Масква не давярала беларускім камуністам, пра што сьведчыць і такі выпадак.

Здарылася гэта ўвосень 1920 году. Аднойчы раніцай усім, хто дэмабілізаваўся і прыехаў з Смаленску, загадалі садзіцца ў вагоны і ехаць назад у Смаленск. Толькі ў Смаленску мы даведаліся‚ што ў Слуцку адбываецца паўстаньне беларусаў. Калі паўстаньне было задушанае‚ нас ізноў вярнулі ў Менск.

Паказальныя паводзіны Кнорына ў часе ўдушэньня паўстаньня. Будучы кіраўніком Кампартыі Беларусі‚ ён мог не дапусьціць такое крывавае расправы, але не зрабіў гэтага.

Ратуючыся ад крывавае расправы‚ частка паўстанцаў перайшла ў Польшчу‚ а адтуль у Чэхію‚ а з Чэхіі ў Нямеччыну. Немцы прынялі гэтых людзей і арганізавалі зь іх беларускі аддзел нямецкага выведу. Зьмяшчаўся гэты аддзел у Бэрліне на 8-й вуліцы у доме з шыльдаю «Беларускі каапэратыў». Калі ў Маскве аб гэтым даведаліся‚ Кнорына зараз-жа зьнялі і адклікалі ў Маскву.

Кнорын быў малаадукаваны чалавек‚ ён скончыў толькі пачатковую чатырохгадовую школу і больш нідзе не вучыўся. Павысіў ён сваё разьвіцьцё на вайсковай службе. У Маскве яго змусілі наведваць Камуністычны Ўнівэрсытэт і вывучаць агульнаадукацыйныя прадметы. Усё гэта пакрыўдзіла Кнорына‚ бо ён лічыў сябе адным з камуністычных лідэраў. У Маскве ён далучыўся да антысталінскай апазіцыі‚ за гэта яго і расстралялі.

Пасьля Кнорына кіраваць беларусамі паставілі палякоў: Масква ніколі не давярала беларускім камуністам. За першага сакратара стаў Багуцкі‚ начальнікам ГПУ — Ольскі.

Высокія пазыцыі занялі і мае смаленскія «знаёмцы»: Гельтман стаў старшынём Дзяржаўнай Плянавай Камісіі і намесьнікам старшыні Саўнаркому БССР, Славінскага прызначылі народным камісарам земляробства, Уншліхт зрабіў кар’еру ў Маскве — стаў кіраваць савецкай авіяцыяй. Пікель павёў супраць беларусаў яшчэ больш зацятую барацьбу, асабліва востра ён выступаў супраць беларускіх школаў і граматыкі Лёсіка.

Што да Славінскага, то нарадзіўся ён у Пецярбургу ў беднай польскай сям’і, вучыўся ўсяго толькі два гады ў ксяндзоўскай школе пры касьцёле.

Трое зь пералічаных мною «будаўнікоў навуковага камунізму» — Багуцкі, Ольскі, Славінскі— уваходзілі ў склад калегіі ГПУ‚ якая ў той час мела права завочна выносіць сьмяротныя прысуды. Такімі прысудамі яны пагубілі тысячы беларускіх патрыётаў.

Праз колькі год усіх гэтых польскіх камуністаў зьвінавацілі ў шпіянажы на карысьць Польшчы і расстралялі. Аднак пазьней савецкі ўрад не адмовіўся ад накінутай яму палякамі ідэі: у 30-я гады Койданаўскі раён абвясьцілі польскім і зьмянілі назоў гэтага раёну на імя вядомага басяка Дзяржынскага.

Зьнішчыўшы палякоў‚ Масква паставіла кіраваць Беларусьсю яўрэяў‚ а тыя пачалі падрыхтоўку да ліквідацыі шасьцёхпавятовай рэспублікі.

Камуністы‚ як яны кажуць‚ нічога ня робяць самі ад сябе — яны заўсёды нібыта выконваюць жаданьні работнікаў і сялян. I вось па інструкцыі камуністычнага цэнтру на менскіх фабрыках і заводах «прадстаўнікі пралетарыяту» пачалі выказвацца супроць існаваньня БССР і даводзіць‚ што на Беларусі ніхто ня хоча самастойнасьці. У 1922—1923 гадох на фабрычных мітынгах можна было пачуць і пабачыць‚ як рабочыя і работніцы пад дыхтоўку палітрука выступалі і крычалі‚ што ня трэба дзяліцца‚ ня трэба асобнай рэспублікі‚ трэба быць усім разам.

Круты-ж пералом у нацыянальнай палітыцы наступіў у канцы 1923 году. Нечакана антыбеларускія галасы абарваліся. Быў створаны Саўнарком БССР‚ гэта значыць сталы беларускі ўрад. У гэтым палітычным павароце адгуляў ролю і нутраны нацыянальны супраціў‚ але вырашальным фактарам зьявіўся штуршок з Эўропы; толькі аб гэтым мы даведаліся значна пазьней.

З гэтага часу амаль ва ўсіх установах пачалі ўводзіць беларускую мову. У раёнах усё выкладаньне ў школах было пераведзенае на беларускую мову. У тых школах‚ дзе выкладаньне ішло па-расейску‚ быў уведзены курс беларусазнаўства: пачалося навучаньне беларускай мове‚ літаратуры і гісторыі. У Iнбелкульце былі арганізаваныя тэрміналягічныя сэкцыі для ўсіх навукаў‚ заснаваныя катэдры мовы‚ літаратуры і гісторыі. Усюды пачалося ажыўленьне беларушчыны.

У лютым 1924 году Цэнтральны Выканаўчы Камітэт (найвышэйшы орган БССР) прымае пастанову далучыць да БССР ўсходнія беларускія землі: Віцебшчыну‚ Магілёўшчыну і Смаленшчыну. I далучылі. Ня ўсё‚ што належыцца Беларусі‚ але значную частку.

Выглядала так‚ што маскоўскія камуністы зусім падабрэлі‚ зьмяніўся іх характар‚ яны зрабіліся лагодныя і згаворлівыя.

Калі Янка Купала з Міхасём Чаротам былі ў Празе, яны там сустрэліся з сябрамі Рады Беларускае Народнае Рэспублікі і парадзілі сябрам Рады вярнуцца на Беларусь. Некаторыя паслухалі і вярнуліся, як пасьля аказалася — на сваю пагібель.

Менск у тым часе бурліў грамадзкім жыцьцём, горад станавіўся цэнтрам беларускага адраджэньня: сюды зьяжджаліся былыя вайскавікі, што ўсьведаміліся да беларушчыны ў арміі, уцекачы, беларуская інтэлігенцыя, якая дагэтуль працавала за межамі бацькаўшчыны. Беларускія патрыёты добра ўсьведамлялі, што ў рэвалюцыі перамаглі бальшавікі, але (гэтак уважала бальшыня) беларуская праца, будаўніцтва — хоць і не асобнае дзяржавы, але Беларускага Дому — будзе магчымае і пры новай уладзе.

Сам факт заснаваньня Беларускай Рэспублікі зьявіўся тым маяком‚ на які пацягнуліся беларусы з усяго сьвету‚ нават з Амэрыкі. Сярод гэтых людзей было шмат адукаваных‚ і яны хацелі аддаць свае веды на карысьць свайму народу.

Беларуская праца рушыла: па каліве зьбіраліся кадры, камплектаваліся школы, адміністрацыя, наладжвалася навуковае жыцьцё і г. д. Гэты рух і быў беларускі нацыянал-дэмакратызм. Праўда, назоў нацыянал-дэмакрат — а часьцей нацдэм — з самага пачатку ўжываўся камуністамі як зьняважлівы, бо для іх гэты назоў азначаў варожасьць да камуністычнай улады. Трэба мець на ўвазе, што ў той час дэмакратыя афіцыйна ўважалася за буржуазнае зьявішча, а найвышэйшаю формай арганізацыі грамадзтва лічылася дыктатура пралетарыяту. У камуністаў тады быў лёзунг: «Умацоўвайце дыктатуру пралетарыяту!» Назоў нацдэм камуністы чаплялі і на тых беларусаў, якія ўсюды размаўлялі па-беларуску і не захапляліся ідэямі камунізму. Паступова нацыянал-дэмакраты станавіліся рэпрэзэнтантамі нацыі.

Нацыянал-дэмакраты ставілі за мэту ўзьняць вышэй беларускую палітычную сьведамасьць і вярнуць народу гістарычную памяць, нацыянальную годнасьць, усьведамленьне, што мы нацыя дзяржаўная. Нацыянал-дэмакраты разьлічвалі разбудаваць беларускую дзяржаву, разьвіць эканоміку, стварыць умовы для прыросту жыхарства, зрабіць беларускую дзяржаву абароназдольнаю, што мусіла-б пакласьці канец войнам, якія вяліся на беларускай тэрыторыі.

Нацыянал-дэмакраты імкнуліся давесьці людзям, што войны за інтарэсы Расейскай Iмпэрыі зьнішчылі на Беларусі амаль усе матар’яльныя і духовыя каштоўнасьці нацыі. Пачынаючы ад Iвана Грознага, які за дваццаць гадоў войнаў выбіў амаль палову насельніцтва Беларусі, на нашай зямлі вялі войны маскоўскія цары Аляксей Міхайлавіч, Пётр I, Кацярына II, Аляксандры I і II, Мікалай II. Гэтыя расейскія валадары і зьнішчылі Беларусь, ператварыўшы яе ў расейскую калёнію. Пры такім стане нельга было і думаць ня толькі пра стварэньне, а нават пра перахаваньне нацыянальных каштоўнасьцяў.

Тым часам беларускія пачаткі пасьля абвешчаньня БССР былі выключна шматгранныя: утварыліся беларускія культурніцкія інстытуцыі, пісьменьніцкая арганізацыя, некалькі вышэйшых навучальных установаў, разгарнуўся беларускі друк, выдавецкая справа, пачала фармавацца беларуская тэрытарыяльная армія — усё, чым характарызуецца разьвіты дзяржаўна-грамадзкі арганізм. Цэнтральнае месца ў гэтай працы займала адукацыя.

Для падрыхтоўкі беларускіх настаўніцкіх кадраў былі адчыненыя курсы беларусазнаўства, потым Беларускі Дзяржаўны Ўнівэрсытэт. Адначасна з унівэрсытэтам‚ у Менску ды іншых гарадох адчыніліся пэдагагічныя тэхнікумы‚ у якіх рыхтавалі настаўнікаў пачатковых школаў.

Ад самага пачатку нацыянал-дэмакраты пачалі праводзіць прынцып: у Беларускай Рэспубліцы асноўная мова — беларуская, таму найхутчэйшымі тэмпамі пачало арганізоўвацца беларускамоўнае навучаньне. Нацыянал-дэмакратамі былі складзеныя падручнікі беларускае мовы‚ а таксама падручнікі ў беларускай мове па ўсіх школьных прадметах. Адначасова зьявілася вострая патрэба ў беларускай навуковай тэрміналёгіі. Таму пры навукова-літаратурным аддзеле Наркамату Асьветы была створана агульная Тэрміналягічная Камісія.

У эканамічнай сфэры нацыянал-дэмакраты кіраваліся меркаваньнем, што эканоміка нацыянальнай рэспублікі павінна служыць найперш патрэбам рэспублікі. Гэта значыла: павінна быць створана энэргетычная база на аснове гідрарэсурсаў і паліва (пабудова гідра- і цеплаэлектрастанцыяў); маюць разьвівацца тыя галіны прамысловасьці, што выкарыстоўваюць мясцовую сыравіну; трэба наладжваць актыўны тавараабмен.

Сельская гаспадарка Беларусі мусіць разьвівацца з улікам мясцовых кліматычных умоваў і абапірацца на шматвяковы досьвед беларускага селяніна. Прыярытэтнае разьвіцьцё павінны атрымаць культуры, якія маюць попыт на вонкавым рынку.

Асаблівая ўвага надавалася транспарту і дарожнаму будаўніцтву. Дзясяткі навукоўцаў працавалі над абгрунтаваньнем тарыфна-транспартнае базы беларускае эканомікі. У 1926 годзе Гаўрыла Гарэцкі апублікаваў сваю манумэнтальную працу «Народны прыбытак Беларусі», што паклала пачатак беларускай эканамічнай навуцы.

Усе гэтыя захады мелі на мэце ператварыць Беларусь з сыравіннага дадатку расейскае эканомікі ў эканамічна незалежны рэгіён.

На парадку дня стаяла таксама і вайсковае пытаньне. Як толькі ўлетку 1920 году Чырвоная Армія, выгнаўшы палякоў, заняла Менск, Алесь Чарвякоў і Зьміцер Жылуновіч пачалі арганізоўваць беларускі ўрад‚ які зараз-жа абвясьціў мабілізацыю і стварэньне беларускага тэрытарыяльнага войска.

У Менску быў створаны штаб Менскага тэрытарыяльнага палка, які складаўся з трох батальёнаў: Менскага‚ Бабруйскага і Слуцкага. Падобная праца праводзілася і ў іншых гарадох.

У Менскай Сярэдняй Вайсковай Школе распачалі выкладаньне беларусазнаўства. Беларускія кампазытары хадзілі ў менскія кашары і вучылі чырвонаармейцаў сьпяваць беларускія песьні. Тады-ж нават былі ўкладзеныя вайсковыя сьпеўнікі.

Справа стварэньня батальёнаў паскорылася‚ калі ў Менск прыбылі беларусы-камандзеры з 52-й дывізіі.

Прыблізна ў тым самым часе была створаная вайсковая тэрміналягічная камісія для апрацоўкі беларускай вайсковай тэрміналёгіі‚ для ўкладаньня вайсковага статуту і прагляду вайсковых песень. У гэтай камісіі я і стаў адразу працаваць і хутка дэмабілізаваўся‚ не парываючы‚ аднак‚ сувязяў зь сябрамі-вайскавікамі.

Зь ініцыятывы нацыянал-дэмакратаў узьнікалі ўсё новыя і новыя культурніцкія ўстановы. Гэтак, быў зарганізаваны Беларускі Дзяржаўны Тэатар (БДТ), які ў 20-х гадох меў пераважна беларускі рэпэртуар. Найбольшай папулярнасьцю карысталіся п’есы «Кастусь Каліноўскі»‚ «На Купальле» і «Машэка».

(Але к 30-м гадом усе гэтыя п’есы былі зьняты з пастаноўкі. Усё больш і больш на сцэне пачалі зьяўляцца або расейскія п’есы на рэвалюцыйныя тэмы ў перакладзе на беларускую мову‚ або напісаныя па-беларуску‚ але такія, што нічога супольнага зь беларускім жыцьцём ня мелі. Аўтара п’есы «Кастусь Каліноўскі» Аўсьцігнея Міровіча прымусілі перарабіць твор. Пасьля пераробкі Кастусь Каліноўскі стаў сапраўдным расейцам і ні пра якую Беларусь нават не ўспамінаў. Перайначылі і п’есу «На Купальле»‚ спаскудзіўшы да агіднага.)

Адначасова зь Дзяржаўным Тэатрам пасьпяхова працаваў тэатар выдатнага драматурга і артыста Ўладзіслава Галубка.

Шырака быў ведамы беларускі хор пад кіраўніцтвам Уладзімера Тэраўскага. Дзе толькі гэты хор ні выступаў: і ў тэатры‚ і ў школах‚ і ў вайсковых частках‚ і ў работніцкіх клюбах — усюды ён карыстаўся велізарным посьпехам.

Апрача арганізацыйнай працы ўнутры рэспублікі, разгортвалася і міжнародная дзейнасьць: быў створаны Беларускі Чырвоны Крыж, які цесна супрацоўнічаў зь Міжнародным Чырвоным Крыжам; наладзіўся міжнародны абмен навукоўцамі, паўстала Таварыства Эспэрантыстаў, беларускія мастакі ды ўмельцы бралі ўдзел у міжнародных выстаўках.

Агляд дзейнасьці нацыянал-дэмакратаў ня быў-бы поўны, калі-б мы не закранулі праблемы царквы. Неспрыяльным для беларускага руху фактарам было тое, што ў нас не існавала моцных грамадзка-палітычных арганізацыяў аж да часоў нашаніўства і нават пазьней. Але няшчасьце нашага народу павелічблася яшчэ і тым, што ў бальшыні беларусаў агульная рэлігія з расейцамі. Вось гэтую супольнасьць рэлігіі расейцы выкарыстоўвалі і выкарыстоўваюць для сваіх русыфікатарскіх мэтаў.

Што да расейскае царквы, то яна ніколі не была сапраўды хрысьціянскаю. Гэта была і ёсьць палітычная арганізацыя, якая ставіць сабе за мэту падтрымваць расейскую дзяржаўнасьць. Расейская праваслаўная царква праз усю гісторыю ніколі не кіравалася хрысьціянскімі прынцыпамі. Пачынаючы ад Пятра I, кіравалі гэтай царквой расейскія цывільныя чыноўнікі — обэрпракуроры Сьвяцейшага Сыноду, пастаўленыя расейскім урадам. Расейскія духоўныя сэмінарыі калечылі беларускую моладзь: зь яе выраблялі ворагаў беларускае самабытнасьці‚ ворагаў уласнага народу. Як кіраўніцтва расейскае царквы, так і інстытуцыі, што выхоўваюць кадры для гэтае царквы, — усё гэта было і будзе расейскім: расейская царква стаяла і будзе стаяць на варце інтарэсаў імпэрскае Расеі. Калі мы, беларусы, хочам мець посьпех у нашым змаганьні за дзяржаўнасьць, мы павінны аддзяліць беларускую праваслаўную царкву ад расейскай.

У 20-я гады зьявіліся ў нас кадры і для нацыянальнае царквы — і праваслаўнае, і каталіцкае.