Сабаленка прыгадвае даўніну, службу ў арміі, і лямантуе: “Крушыны быў заўсёды пад канём”.

Не дацяміў ён і іншых вершаў і абураецца, супраць ветру плюецца. Нават пачаў высьмейваць літаратурнае імя аўтара. Крушына, маўлеў, хісткая, ломкая, крохкая.

Калі ўжо так чапляцца, дык да ўсяго можна. Нават і да самога сябе. Ягоны-ж бацька зваўся Карпам. Гэта мы добра ведаем. Ну, а карп—рыба. Знячыцца, Раман—рыбін сын. Аджа я не сказаў-бы гэта, бо Сабаленка—ні рыба, ні мяса; ні паэт, ні крытык, а гнюсны пашквілянт.

Праз трыццаць год затоеная заўздрасьць абудзілася. І ўвесь свой артыкул Сабаленка забрудзіў гразей лаянкі і хлусьні. А на заканчэньне артыкул лагодна да эмігрантаў:

—Дарагія суайчыньнікі (а чаму яму дарагія?!), калі трапяцца вершы Рыгора Крушыны, дык ня верце ніводнаму слову яго”.

Як відаць з гэтага, Сабаленка міжволі, нехаця прызнаў мастацкую вартасьць вершаў Крушыны. Інакш ня было б патрэбы агітаваць супраць іх! Дрэнных вершаў ня чытаюць. У гэтым Раман Сабаленка добра пераканаўся з сваёй уласнай практыкі.

Мюнхэн 1970гг. [?]

ПАДАРУНАК ПАЎСТАНЦА
(Успамін)

Кастусь Рамановіч
(Рыгор Казак)
2003г. © Ihar Kazak

Хутар стаяў каля самае шашы. Час быў тады трывожны й няпэўны.

Стары гаспадар шмат перацярпеў і ў страху ператросься, як асінавы ліст. Дый ня дзіва! Чаго толькі не давялося бачыць праз маленькія вакенцы хаты. Ш ўхзень і ўначы няспынны рух хурманак, аўтаў, узброеных жаўнераў. Па каменёх грукацелі колы, тачанкі, гарматы; цокалі падковамі коні; паблізу стралялі зь вінтовак.

Польскія легіянэры падпалілі суседні хутар...

Яны адступалі. Злавесны сполах пажару шугаў у вакенцы хаты, што стаяла ля шашы.

Божа, зьлітуйся! Бабка запаліла, як у час навальнічнае буры, грамніцу і паставіла на ўскрай стала ля покуці. Яна шчыра малілася:

--Божа, барані нашу хатку. Барані майго сына. Гэта ён пайшоў змагацца за лепшую долю, за нашу зямельку...

Дзеці, пераляканыя, зашыліся ў кут пачарналае печы і ціха румзалі. А на панадворку было нязвыкла вусьцішна. Каля ганку, на ланцугу ляжаў застрэлены сабака. У хлеўчыку вішчэў галодны вяпрук і жаласна мычэла карова.

Маладая гаспадыня ляжала на палу пад кажухом—хворая й бязрадная.

Дзе-ж ейны мужык? У такую дзікую неспакойную ноч яго паклікала нацыянальнае сумленьне. Ён выйшаў разам з маладымі хутаранцамі, зь вясковымі дзядзькамі на баявую дарогу.

Змагацца за бацькаўшчыну! Бараніць родную Случчыну ад навалы чужынцаў! Зь вінтоўкай, з гранатай недзе ходзіць ён па вітых небясьпечных сьцежках.

Дзе ты? Хто з табой падзяляе гора?

У грудзёх хворай расла трывога. А за вакном зарава пажару. А ў хаце дрыгатлівыя цені на палу і падлозе. Дзеці трывожна спалі, яны крычэлі ў сьне і плакалі. А хворая маці сілілася здушыць свой стогн, каб не прачнуліся малыя.

Страшная злосная ноч бушавала пад вокнамі. Нарэшце адыйшлася. На сьвітаньні ціха-ціха. Шаша скрозь ужо выглядала пустэльняй, ня чуваць было ані шолаху.

Стары выйшаў з хаты на двор і там давёў парадак: вывалак забітага сабаку за плот, паставіў на месца пад павець барану і прынёс з гумна рэзьгіны сена для каровы. Узяў кій і торбу з хлебам дый падыбаў праз поле кудысьці ў лес.

У хаце засталіся самотныя жанчыны й дзеці.

На шашы было нейкае жудаснае зацішша. Толькі вецер выў на дратох і неяк пагрозьліва гулі тэлеграфныя слупы.

Апаўдні нехта моцна пастукаў у дзьверы. Старая пайшла адчыніць. У хату ўзайшлт два незнаёмыя, абодва зь вінтоўкамі, з гранатамі і абвешаныя патранташамі. Адзін зь іх быў у шэрым шынэлю і ў старой вайсковай шапцы, на якой значыўся сьвежы сьлед ў выглядзе пяцікутнае зоркі. Другі мужчына быў у сялянскай сьвітцы і ў заячай вушанцы.

--Добры дзень у хату, --прывіталіся яны. –У вас ттут няма мужчынаў?

--Ды дзе тыя мужчыны! Усіх на вайну пабралі, --адказала бабка.

--А мы вось зайшлі да вас малака папрасіць. Падсілкавацца крыху, --сказаў чалавек у шынэлю.

--Няма ў нас малака, --сказала маладая гаспадыня. –Палякі адыходзілі ўчора і ўсё забралі, дарэшты выпілі ўсё.

--А можа знойдзеце? –Усьміхнуўся той, што ў сьвітцы.

--Я кажу вам, таварышы, няма.

Абодва ваякі пераглянуліся й зарагаталі.

--Мы, цётка, не таварышы.

--Ой, Божаухна! Я памылілася. Думала, што яны...чырвоныя...І як гэта я не здагадалася. Нашая-ж гаворка... Нашыя хлопцы...

Усхваляваная жанчына, дармо хворая, борзда ўхапілася з пасьцелі і выбегла ў стопку. Адтуль прынесла збан малака.

--Пеце наздароўе, родные. Сьвежае. Маці толькі што надаіла.

--А вы скуль паходзіце? –запыталася старая.

--Мой сябра з Кавержыцаў, --сказаў чалавек у сьвітцы. А я...Ведаеце Бараноўскіх з Чайчыцаў? Дык гэта мае сваякі...

Абедзьве жанчыны павасялелі.

--Як-жа! Ведаем, ведаем...

У хаце адразу неяк пасьвятлела і зьнікла нэрвовая напружанасьць. Нават дзеці бліжай пасунуліся да стала. Слуцкія паўстанцы пачуваліся, як у сябе дома. На калені дзядзьку Бараноўскаму сеў хлопчык і мацаў пальчыкамі патроны на рамяні. А побач другі, старэйшы, торгаў за локаць брата і спалохана казаў: --Не чапай, не чапай! Узарвецца!

Гутарка ў хаце вялася сямейная, шчырая. Прыгадвалі агульных знаёмых. Паўстанцы зналі тутэйшых гаспадароў: і дзеда Якіма, і дзядзьку Міхася. Яны казалі жанчынам, што апошнім разам, летась ці пазалетась, ля Тураўцовага млына сустракаліся. Напэўна ё цяпер дзе-нібудзь у дарозе пабачацца. І ад жонкі і маці прывітаньні дзядзьку Міхасю абавязкава перакажуць.

Бараноўскі перакуліў пусты кубак на сподак.

--Дзякуй вам за малако. Па аднэй і годзе. Няхай у збанку дзецям застанецца.

І ягоны сябра-паўстанец таксама адсунуў кубак ад сябе.

Жанчыны пачалі ўгаворваць:

--Выпіце яшчэ, даражэнькія. Не клапацецеся. Дзеці ўвечары з новага надою нап’юцца. Абы толькі чужая ўлада ня прыйшла. З камунай ня будзе нічога—ні малака, ні хлеба, ні наагул добрага жыцьця.

Жаўнеры падняліся з-за стала, перахрысьціліся й падзякавалі за пачастунак. Яны разьвіталіся. Бараноўскі на парозе раптам спыніўся і гукнуў старэйшага хлопчыка:

--У мяне ёсьць табе падарунак. Вось яна—кніжыца. Вучыся па ёй. Не забывайся, хто ты. Вырасьцеш—тады зразумееш, за што мы цяпер змагаемся.

Хлопчык схапіў пашарпаную старую кніжку і ня мог нават сказаць “дзякуй”. Нешта камяком засела ў ягоным горле. Ён падскочыў з кніжкай да вакна. Праз цьмяную шыбу ён убачыў: з ганку зышлі дла жаўнеры і пакрочылі полем нацянькі, перасякаючы бязлюдную дарогу. Ён глядзеў ім усьлед аж пакуль яны ня зьніклі. І тады ўжо разгарнуў кніжку.

Гэта была першая беларуская граматыка Тарашкевіча.

----оооо----

Аб тым, што такое калгасы ці, інакш кажучы, сельска-гаспадарчыя арцелі, ведае ўвесь вольны сьвет. Тысячы жывых сьветкаў могуць расказаць аб жыцьці і працы ў гэтым савецкім прыгоне.

І ня толькі былыя савецкія грамадзяне, што жылі і працавалі ў калгасах і цяпер апынуліся за межамі СССР, могуць расказаць аб калгасах, але таксама і чужаземцы, якім давялося пазнаць калгаснае гора.

Зьявіліся новыя сьветкі—нямецкія жаўнеры, якія вярнуліся дадому з савецкага палону.

На гэтую тэму раскажа нам Кастусь Рамановіч пра “Таварыша агратэхніка”:

ТАВАРЫШ АГРАТЭХНІК

Рыгор Казак

У маленькім рэстаранчыку “Кранц” было цёпла і ўтульна. Я і мой сябра Паўлюк сядзелі ў кутку ля запаленай печы. За вячэрай прыгадвалі мінулае, розныя прыгоды. Насупраць нас сядзеў паджылы Баварац у зялёнай жакетцы, лянотна смактаў цыбук і, здавалася, разамлелы цяплынёй і півам, драмаў.

Нас ён ня цікавіў, гэты таўсты з чырвоным тварам Немец. Мы голасна гутарылі, а ён цішком сядзеў з заплюшчанымі вачыма. Калі мы апавядалі нешта сьмешнае ды моцна рагаталі, ён стрымана ўсьміхаўся, грызучы цыбук і назнарок кашляючы.

Мы вялі гутарку далей. Раптам маўлівы Баварац адразу ажыў, заварушыўся.

--Выбачайце,--сказаў ён панямецку. –Я чую, што вы гаворыце пра калгасы. Я разумею вашу мову і хацеў-бы з вамі пагутарыць. Вы ня маеце супраць?

На нашу ветлівую ўсьмешку Баварац падсунуўся бліжэй да нас.

--Я нядаўна вярнуўся з савецкага палону,-- пачаў ён. –Апошнія гады я жыў каля Гомелю. Можа ведаеце? Там працаваў я у калгасе. Калі мяне прывезьлі ў калгас, я мала разумеўся ў чужой мове. Да мяне прыставілі за перакладчыка сельскага настаўніка. Той пытаецца, якую я маю прафэсію. Адказываю панямецку, што я мясьнік. Перакладчык мабыць не зразумеў, пацепаў плячыма.

--Мецгер? Гм... А ці сьвіньні, пытаецца, ўвазодзяць у кола вашых абавязкаў?

-- А як-жа, -- кажу. Былі і сьвіньні. Добрае мяса!

-- Ага! -- кажа. –Гэта-ж вы, таварыш, значыцца, па нашаму сказаць, агратэхнік жывёлавод. Такія людзі нам патрэбныя.

І павезьлі мяне на сьвінагадоўчую фэрму. А тая фэрма! Божа-ж мой! Страшна глядзець не яе. Стаяць два хляўчыкі. Страха на іх абдзёртая, прагнілая. Шыбы на вакенцах заляпаныя, брудныя, сям-там пабітыя, анучамі пазатыканыя.

-- Глядзеце, кажуць мне, як у нас культурна! І сьвіньні вокна маюць, як на бойні.

Ну, думаю, загразну я тут у балоце. Вось дзе бяда! І зразумеў я тады гэты словаблуд “таварыш агратэхнік”. Нялёгкая прафэсія! Але ў палоне ня будзеш адмаўляцца. Рабі, што загадваюць.

Пачаў дамагацца ў старшыні калгасу кармоў для сьвіней. А той кажа: --Як я-ж вам выпісаў норму. Чаго вы хочаце?

--А якая-ж тут норма?-- кажу. –Аднаму парасяці замала. І хіба-ж гэта кармы—мерзлая бульба і мякіна?

А старшына і вухам не вядзе.

От-жа і нагараваўся я ў калгасе. І сам галадаю, і работнікі фэрмы ледзьве ногі цягаюць, і сьвіньні дохнуць. І няма спакою: штодня лаянка і сваркі. Мяне фашыстам, шкоднікам абзываюць. Пагражалі ў Сібір загнаць. А ці я вінаваты?

Перацярпеў я шмат, і каб ня трапіўся адзін выпадак, напэўна загінуў-бы.

Справа ў тым. У калгасе пабудавалі дзіцячыя ясьлі. Але там ня лепш, як на фэрме. Мая прыяцелька—яна кухарка ў тых ясьлях—мне аднойчы пажалілася. Дрэнныя, кажа, харчы на кухню прывозяць. Крупы тухлыя, горкі алей... Зварыш кашу—дзеці не ядуць. Усё на талерках застаецца.

Паспачуваў я ёй у бядзе, і закралася ў мяне думка—выратаваць сябе. Пагутарыў добра з кухаркай. І пачаў я цягаць зь ясьляў тое варыва. Сьвіньні пачалі папраўляцца.

А тут яшчэ пашчасьціла: конь у калгасе паваліўся. Прырэзалі яго. Я тую каніну на сьвінагадоўчую фэрму прывалок. Варылі для парсюкоў, і самі патроху жывіліся.

Па нейкім часе, гляджу, сьвіньні ўжо быццам павесялелі, акругляюцца. Наяальства з гораду прыехала. Мяне пахвалілі, падзякавалі за добрую працу. Прэмію далі—кніжку, том Леніна. Гэты сьвінскі падарунак я з сабой прывёз. Няхай, думаю, будзе як памятка, як успамін аб тым горкім часе, калі я быў “таварышам агратэхнікам”.

Баварац дапіў кухаль піва, запаліў пагаслы цыбук, пасмактаў яго і сказаў:

--Дзякуй Богу, што я жывым застаўся.

ЗАЎВАГІ АБ МОВЕ

Рыгор Казак
2003г. © Ihar Kazak

1. Беларуская мова мае фанэтычны правапіс. Гук “о” застаецца толькі пад націскам. Не пад націскам пераходзіць у “а”. Гэтаму правілу падлягаюць і чужыя словы, імёны і прозьвішчы: камэрцыйны, каапэратыў, пратакол, манумэнтальны, намінальны, эмбарга, Рамэн Ралян, Эміль Заля, Ота.

На жаль, гэтага асноўнага прынцыпу ў радыёпарадачах не заўсёды трымаюцца. Таксама не заўсёды трымаюцца правіла, што ў першым складзе перад націскам замест “е” трэба пісаць “я”. У скрыптах радыёпередачаў пісалі: “судовы працэс Пенькоўскага” (а трэба: Пянькоўскага).

2. Падабенства ў вымаўленьні чужых словаў з баўгарамі, рускімі, украінцамі гаворыць пра ўплыў візантыйскай культуры. Як ведама пераважна частка беларусаў (бадай тры чвэрці) мае праваслаўнае веравызнаньне. З часоў хрысьціянства на Беларусі праз рэлігійныя кнігі зьявіліся ў нашай мове і грэцкія словы. Пішацца: Візантыя, Ліван, Лівія, Аравія, Ваал, Варава, Варфаламей, Віфліем.

Але некаторыя словы пад уплывам пісьменьнікаў мінгулага стагодзьдзя, а таксама і нашаніўскага часу, злацінізаваныя і цяпер пішуцца праз літару “б”: амбон, д’ябал і часткова “сымбал”. Але ў рэлігійным ужытку—сімвал (Сімвал Веры).

3. У беларусаў, як наагул ува ўсіх славянскіх народаў, літара Ф зьяўляецца чужой. Таму ў народзе яе падмяняюць іншымі літарамі: (х, п, хв): Кухаль, хунт, кахля, хорма, хварба, хвабрыка, хвальбоны, ахвіцэр, хігура, хвасон, Піліп, Апанас. У літаратурнай мове лепш пісаць гэтыя словы праз літару “ф”, за выключэньнем прыгаданых уласных імёнаў. Іншыя словы аюавязкова з літарай “ф”: факт, факультэт, фальш, класіфікацыя, фізыка, фрагмэнт, фота, функцыя і г.д.

4. Імёны Хама і Хведар зьбеларушчаныя, але грэцкага паходжаньня і ў грэцкім правапісе маюць гэтак званую фіту (О). Гэтая фіта ў мовах заходніх народаў перадаецца, як Т і пішацца лацінкай Th.

Адсюль побач з імёнамі Хведар, Хвекла, Хама ў беларускім народзе, пераважна сярод каталікоў, пашыраны Тодар, Тэкля, Тамаш. Пішацца таксама: катэдра, катэдраля, тэатр, тэалёгія. А іншыя словы з фітой пішуць цяпер праз “ф”: арфаэпія, рыфма, арыфмэтыка, марафон, міф, пафас, Карфаген, Карынф, Афіны (а не Атэны), Віфліем (а не Бэтлеем).

5. Ёсьць у нас словы, створаныя з прыметнікаў, якія маюць канчатак –ТА: бедната, дабрата, паўната, пусттата, прастата.

Тым, што не вывучалі філялёгіі і славянскія мовы здаецца, што гэта русіцызмы. Іх палохае суфікс “та” і яны пачынаюць тварыць паводля ўзору назоўнікаў: гушчыня, таўшчыня, шырыня. У выніку стварыліся словы: паўніня, пусьціня, прасьціня (а ў народзе прасьціня—гэта пасьцельная бялізна, прасьціня, прасьцірадла).

З такім дылетанскім падыходам да словаўтварэньня можна дайсьці да кур’ёзаў. Што тады станецца з нашым самабытным словам “любата”? Як яно будзе гучэць у пераробцы? (Любчыня ці любіня?)

6. А такія словы, як “любімы”, “цярпімы”, “непрымірымы”? Яны прыжыліся ў нашай мове. Яны бытуюць у народзе і ў творах беларускіх пісьменьнікаў. Слова “любімы” можна замяніць у некаторых выпадках, як “каханы” ці “любы”. Але не заўсёды, бо гавораць: любімы правадыр, любімы кінафільм.

Слова “цярпімы”, “цярпімасьць” таксама касуем і пішам: “талерантны” “талеранцыя”, “талерантнасьць”. Такі тэрмін не зразумелы для жыхароў Усходняй Беларусі.

А што тычыцца слова “непрымірымы”, дык і яго нельга абмінуць. Мы зробім памылку, калі падменім словам “непрымірэнчы”, якое мае іншы сэнс.

7. Дарэчы, на слова “непрымірэнчы” таксама пазіраюць скоса. Палохае канчатак “чы”. А ў беларускай мове з такім канчаткам ёсьць безьліч слоў: (назоўнікі) рабочы, служачы, паляўнічы, лясьнічы, сьледчы, выхаваўчы, падрыхтоўчы, папраўчы, станоўчы, кіраўнічы і іншыя.

І тут эмігранцкія моваведы накладаюць на слова “рабочы” табу і бяруць з польскай мовы “работнік”, а прыметнік ператвараецца ў “работніцкі” (“работнічы”—палянізм і, маўлямае, рускі канчатак “чы”). Далей пачынаецца слоўная мэтамарфоза: будаўляны, ваяўніцкі, маляўніцкі, падрыхтоўны.

8. Таксама чамусьці варожа паставіліся да суфікса “чык”. А ў беларускай мове з такім канчаткам і не пералічыць!

Перапісчык, аб’езчык, разносчык, паказчык, перавозчык, газэтчык, разьведчык, лётчык, загадчык, распарадчык, перадатчык, дарадчык, калядоўшчык, палясоўшчык, паліроўшчык, тынкоўшчык, палівальшчык, рысоршчык, рысавальшчык, рамшчык, мэбліроўшчык, інструмэнтальшчык, пастаноўшчык. Пачалася беспадстаўная пераробка і на гэтай моўнай дзялянцы: дасьледнік, перакладнік, калядоўнік, перавозьнік, дараднік.

А як-жа тады са словам “нябожчык”? Або возьмем некаторыя словы ў памяншальнай форме: хлопчык, пальчык, верабейчык, пакойчык. Падмяніць канчаткам “нік”—вельмі-ж кур’ёзна!

9. Баронячы правапіс Язэпа Лёсіка, трэба ведаць правілы і разумець іх. Язэп Лёсік казаў аб тым, што ў беларускай мове суфікс ІР у іншамоўных дзеясловах і назоўніках ня ўжываецца. Трэба пісаць: рэагаваць, ігнараваць, культываваць і г.д. Аднак ёсьць і заўвага: ня ўсе словы падпарадкоўваюцца гэтаму правілу. Аб гэтым пазьней казаў і ягоны брат Антон Лёсік, які выдаў “Беларускі правапіс” у 1943 годзе. Бярэм з гэтага правапісу правіла 128, дзе гаворыцца:

Але калі з пропускам суфікса ІР сэнс зьмяняецца або станецца нявыразны, дык гэты суфікс захоўваецца: суміраваць (а не “сумаваць”), камандзіраваць (а не “камандаваць”), манкіраваць (а не “манкаваць”)—манкіраваньне.

У правапісе А. Лёсіка падаюцца толькі тры словы, але гэта не азначае, што толькі маюць права захоўваць суфікс ІР. Ёсьць цэлы шэраг такіх словаў: фарсіраваць, парыраваць, манціраваць, балаціраваць, каціраваць, зандзіраваць, пікіраваць, эвакуіраваць і шмат іншых.

Беларуска-рускі слоўнік, выданьня 1962 году ў гэтым кірунку добра распрацаваны. Ёсьць нават такія словы, якія ў рускай мове гучаць аднолькава ў розных значэньнях, а ў беларускім: “масажаваць” і “масіраваць” (ваенны тэрмін); “плянаваць” і “пляніраваць” (авіяцыйны тэрмін). Але на слоўнік гэты не зьвяртаюць увагі, калечаць словы: брагадзер, мундзер, камандзер. А ці спрэс пазбавімся гэтага “ір”? Ёсьць і такія словы: візір, блізір, касір. Як з імі быць? Навошта псаваць мову, выдумляць нязграбнае?

10. Бясспрэчна, уніфікаваны правапіс моцна адбіўся і на слоўніку. Так напрыклад, чужыя словы з цьвёрдым зычным перад “е” (бэнэфіс, вэрсія, пэдагог, газэта, зэніт, сэпаратны, мэтад, нэгус і інш.) і да гэтага часу на бацькаўшчыне пішуцца на рускі лад—мякка: метад, педагог, газета, зеніт, сепаратны.

11. У часы дэсталінізацыі быў пасьмяротна рэабілітаваны беларускі мовавед Язэп Лёсік. Часткова рэабілітавалі і ягоную граматыку. Напрыклад, правапіс галосных гукаў. Але засталося бяз увагі вельмі характэрнае і мілагучнае для нашай мовы: мяккае “л” у чужых словах: лябараторыя, рэкляма, лёзунг, плютакратыя, Лягас, Люмумба.

Але ня трэба нам самым перагінаць палку. Ня ўсе іншамоўныя словы маюць мяккае “л”. Напрыклад: плэд, лэдзі, гол, футбол, баскетбол, валейбол, кока-кола, Мак-Клэй, Голдбэрг, Платон, Карл, Ларыса, тытул, аракул, стымул, фурункул, прымула, формула. І ў словах усходніх народаў (арабаў, туркаў, грэкаў): мула, халва, халат, рахатлакум, балык, шашлык, Лазар, Саламон, Лот.

Таксама і ў словах, якія ў арыгінале маюць падвойнае “л”: балаціраваць, баласт, бал. Напісаць сказ: “шторм меў 9 баляў”—грубая памылка. Таксама будзе памылкай, калі напісаць: на аўтары мастацтва. У арыгінале словы “алтар” і “аўтар” пішуцца не аднолькава. Ужо лепш прызнаць вымаўленьне заходніх народаў і пісаць “л” з мяккім знакам (альтар).

У імёнах і прозьвішчах славянскага паходжаньня, у якіх ёсьць цьвёрдае “л”, трэба яго захаваць. Напрыклад, югаслаўскі палітычны дзеяч Джылас, а не Джыляс: Міланавіч, а не Мілянавіч.

12. Агуьна-славянскія словы часта памылкова успрыймаюцца, як русіцызмы. Напрыклад, слон. Хіба гэта выключна рускае слова? Украінцы, сэрбы, баўгары і іншыя славянскія народы таксама маюць гэтае слова з цьвёрдым канчаткам. У польскай-жа мове канчатак зьмякчаны: слонь. Дык навошта нам ужываць палянізм?

Адзін мовавед даводзіў, што беларусы гавораць гэтак па асацыяцыі з словам “конь”. Беспадстаўныя довады! Чаму ў такім выпадку мы гаворым “дракон”, “пітон”? Чаму тут ня ўзьнікаюць асацыяцыі?

13. Сустракаюцца яшчэ і такія спалянізаваныя словы, як паэта, патрыёта, флёта, аркестра. У польскай мове такая форма зусім натуральная (бо ўсе словы маюць націскі ў перадапошнім складзе). Нам-жа, беларусам, няма патрэбы прыстаўляць літару “а”. Наша мова мае беглыя націскі. Яна мае націскі і на апошніх складох і таму чужыя словы могуць застацца бяз зьменаў: паэт, патрыёт, флёт, аркестр.

14. Тое самае можна сказаць і пра словы, якія маюць націскны суфікс “іст”: камуніст, манархіст, марксіст, лінгвіст. Яны не патрабуюць прыстаўной галоснай, як гэта ёсьць у польскай мове. Такія пашыраныя ў народзе словы, як “цымбаліст” і “арганіст” з польскім канчаткам “а” не маглі прышчапіцца. Беларус не захацеў прыняць чужую форму і надаў гэтым словам форму прыметнікаў (як “рабочы”, “паляўнічы”). Папулярнай, аднак, гэтая форма ня сталася. А на эміграцыі, мы бачым, вынікі далейшага разьвіцьця гэтай формы. Падобна да польскай мовы, апошнім часам пачалі ўжываць і суфіксы прыметнікаў, створаных ад назоўнікаў, з канчаткам “істаўскі”: марксістаўскі, фашыстаўскі.

15. Імёны Даніэль, Самуэль, Ізраэль, Міхаэль—не беларуская, а чужая лацінізаваная форма. Прыгадваем нашага пісьменьніка Зьмітрака Бядулю, ягонае сапраўднае імя—Самуіл. А ягоны брат Ізраіль Плаўнік.

16. Польскі ўплыў вычуваецца і ў напісаньні слоў “рэгабілітацыя” і “хэмія”. У беларускай рэдакцыі радыёстанцыі “Свабода” калісьці гэтыя словы пісалі гэтак, як пададзена ў акадэмічным беларускім слоўніку: рэабілітацыя, хімія.

17. Дарэмна цураемся прыназоўніка “па”. У выніку маем польскія звароты: на ягоную думку, у справах, міністар у замежных справах, прамова ў аграрным пытаньні, праз радыё, праз тэлевізію, спаборніцтва ў шахматах, у лыжах, на загад кіраўніка.

Прызнаючы прыназоўнік “па” як уласьцівасьць рускай мовы, забываем наша характэрнае, беларускае: па вясьне (г. зн. увесну) ці напрыклад, “па” замест “пасьля”: па абедзе, па вайне.

18. Ня лепш і з прыназоўнікам “са”. Яго на эміграцыі зусім выкінулі. А сучасны правапіс у Беларусі, а таксама і старыя падручнікі (правапісы Тарашкевіча, Язэпа і Антона Лёсікаў) гавораць, што калі ў пачатку слова ёсьць зьбег двух ці болей зычных, дык пішацца прыназоўнік “са”: са зброяй, са стрэльбай, са сьвятамі, са жнеямі, са школай, са мной. А ў нас у рэдакцыі пішуць з аднэй літарай “з”, што цяжка вымавіць: з зброяй, з школай, з мной. Або карыстаюцца дапаможнай літарай “і”, і чытаюць: із мной, із зброяй.

19. Некалькі слоў адносна імёнаў, прозьвішчаў, назваў. У беларуска-рускім слоўніку, выдадзеным у 1962 годзе пад рэдакцыяй акадэміка Кандрата Крапівы словы падаюцца ў такой тэрміналёгіі: Расія, рускі, руская, Вэнгрыя, вэнгерец, вэнгерка, Германія, Іспанія, іспанец, іспанка, Ізраіль, ізраільскі.

Словы “Расея”, “Гішпанія” сталіся архаізмамі. Яны ўжываліся даўней і рускім народам. Прыметнік “расейскі” ці паводля слоўніка Ластоўскага “расійскі” мае іншы сэнс (за граніцай арганізаванае расійскае таварыства). А што тычыцца слова “Венгрыя”, дык няма патрэбы мянаць на незразумелы тэрмін для беларускага народу: “Вугоршчына”. Скажуць магчыма, што слова “Венгрыя”—польскага паходжаньня. Няхай! Баяцца няма чаго. Ёсьць у беларускай мове польскія словы, якія даўно бытуюць: паляндвіца, вяндліца, вэнджаны, вэндзіць і таксама Венгрыя, вэнгерац. Ведамы ўсім і танец вэнгерка.

Прозьвішчы ведамых людзей трэба пісаць так, як прынята на Беларусі. Эйнштэйн, Кнэйп, Фрэйд, Гейне, Даніэль, Новатны, а не: Айнштайн, Кнайп, Фройд, Гайне, Даніел, Навотны. Пісаць і чытаць Рэйн, а не Райн.

20. Характэрна для беларускай мовы—поўнагалосьсе: вораг, варожы, варатар, валадар, сорам, бадзёры. Аднак мы маем і скарочаную форму: храм, непасрэдны, сродак, мудры. І нават слова “валадар” найчасьцей ужываецца ў скарочанай форме (ўладар). Але вось дадумаліся: “храм” падмяняюць словам “сьвятыня”. (Агульнае, неканкрэтнае азначэньне!) Некаторым словам гвалтам прышчапляюць форму паўнагалосься: беспасярэдні, сяродак, мудзёры.

21. Далёкія ад жывой народнай мовы, мы пачалі шукаць русіцызмы там, дзе іх няма. Замест “заліў” і “праліў” пішам “затока” і “пратока”—словы, якія маюць іншы сэнс. Або, напрыклад, востраў! Навошта гэтае слова мяняць на “абток”? Гэты нэалягізм, а хутчэй запазычаны тэрмін (харваты пішуць “оток”) нам непатрэбны. Ад нашых продкаў засталося ў спадчыну, жыве і бытуе слова “востраў”. У Слуцку ёсьць прадмесьце, якое завецца Востравам. Ёсьць таксама і горад Астравец. У нашай мове “абток” гучыць, як абвадненьне (абток хаты ў часе паводкі). Востраў, астравец, астравок. А як-жа сказаць у памяншальнай форме “абток”? Абточка ці абточак?

22. Каб-жа мы не апынуліся ў тупіку, каб нас разумелі, трэба карыстацца народнай мовай, а не ствараць нязграбнае: абток, собскі, прысабечыць.

Але такія словы, як “мяншыня”, “бальшыня”, “сьвятар”—не пярэчаць духу беларускай мовы. Яны трапяць на Бацькаўшчыну і, магчыма, ўвойдуць у штодзённы ўжытак.

23. Наша мова мілагучная і прыгожая. Больш чуласьці і любові да яе. Ня трэба засьмечваць яе словамі з лацінскай лексікі: азыль, дымісія, сатысфакцыя, кандаленцыя, сугэстыя, матура.

Асабліва гэта трэба памятаць работнікам радыё “Свабода”, якія маюць кантакт са сваімі суродзічамі-радыёслухачамі.

Addendum:

БЕЛАРУСКАЯ МОВА, якая ўжываецца

У радыё СВАБОДА                                          У БССР

Заўвага: Некаторыя словы раней у беларускай рэдакцыі радыё Свабода ўжываліся ў падобнай форме, як у БССР, напрыклад: Англія, фашысцкі, марксісцкі і словы з суфіксам “іст”.

* * *