Прасякнутая ўдзячнасцю або абурэннем, брыльянтовая фантазія люду мела спрадвечны звычай акружаць легендамі імёны людзей, якія праславіліся выключна добрымі ўчынкамі ці злачынствам.

Не было б тады нічога дзіўнага, калі раптам і прозвішча Адама Міцкевіча апляла гэтая сяміколерная пража бабінага лета; наадварот, ёсць нават даволі ўдалыя зачаткі такіх твораў. Аднак калі задумваемся над легендамі іншага роду, якія быццам чартапалох чапляюцца да доўгага адзення аўтара “Гражыны”, невядома чаму больш здзіўляцца: ці звіхнутаму адчуванню паэзіі ў наш час, ці дзёрзкасці тых, хто гаворыць, што сліна ў рот прынясе, ці адсутнасці крытыкі ў чытачоў, якія гэтую свавольную пісаніну прымаюць за чыстую манету. Няцяжка зразумець, чаму ўсялякага роду пасрэднасць чапляецца да імя знатных людзей: яна спадзяецца, што, учапіўшыся за край зорнага плашча прарока Ільі, разам з ім паляціць у краіну бессмяротнасці. Хай бы так было, бо нельга нікога стрымліваць на шляху, што вядзе да “сумленнай славы”; аднак жа абавязковая ў гэтых адносінах умова, каб выбіраліся сродкі, дазволеныя кодэксам здаровага розуму і прыстойнасці. Паколькі гэтых палажэнняў не прытрымліваюцца, утаймоўванне такіх недарэчных жаданняў не толькі становіцца правам, але і абавязкам кожнага. А калі так ёсць на самай справе, то спадзяюся, што “Biblioteka Warszawska”, якая ўжо столькі падрабязнасцяў пра Міцкевіча ў розны час на сваіх ганаровых старонках сабрала, не адмовіць месца і ніжэйпададзеным заўвагам.

У нас няма да гэтага часу, і не ведаю як доўга давядзецца чакаць грунтоўнай ацэнкі пісьменніцкай творчасці Міцкевіча, хоць гэтая справа даступная для кожнага жывога розуму, належным чынам азнаёмленага з краінай хараства. А тым часам хто як можа стварае легенды са здарэнняў яго сціплага, мала каму вядомага прыватнага жыцця, хоць бы давялося памылкі за памылкамі рабіць, абы толькі з гэтага выпадку пахваліцца знаёмствам з выдатным пісьменнікам.

Такім чынам, адны наказваюць Міцкевічу нарадзіцца ажно ў трох месцах: у Наваградку, Асаўцы і Завоссі; а калі з дапамогаю аўтэнтычных дакументаў было даказана, што бацькі Адама ў момант яго нараджэння пастаянна жылі ў Наваградку, высылаюць маці ў фальварачак Завоссе на святы Божага Нараджэння, каб там адбыліся роды дваццаць чацвертага снежня 1798 года. Забыліся пра тое, што жанчына, якая ў любую хвіліну спадзявалася наступлення родаў, не магла па грудзе або снежаньскай гразі, па жудаснай пністай і камяністай сталавіцкай дарозе ехаць за сем міль у пошуках уцехі. Калі б яна і дапусціла такую легкадумнасць, што зусім неверагодна, як гэта можа пацвердзіць кожная маці, дык давайце падумаем, што б гэта была за жорсткасць або неразважлівасць у лютыя студзеньскія маразы 1799 г. вяртацца па той пякельнай дарозе ад сваякоў з нованароджаным нехрышчоным дзіцянём, каб 12 лютага ахрысціць Адама ў Наваградку, калі ў некалькіх вярстах ад Завосся знаходзіўся парафіяльны касцёл у мястэчку Сталавічы 1 . Ды гэта яшчэ найменшая. хоць і зневажальная памяць шаноўнай Міцкевічавай, непрыстойнасць. Другія трынаццацігадовага хлапчука, у дадатак хваравітага, як сведчаць кнігі запісаў наваградскіх школ, і да таго ж асірацелага з прычыны смерці любімага бацькі, адпраўляюць у войска, наказваючы яму цягаць ранец і вінтоўку ды нават прымаць удзел у бітве. Трэція, жадаючы бачыць Адама “цудоўным дзіцём”, наказваюць яму напісаць байку “Сабака і воўк” за школьнай партай у ксяндзоў дамініканаў у Наваградку. Не звярнулі ўвагі на тое, што ў найцудоўнейшага дзіцяці не можа быць такога распрацаванага стылю і такой свабоды вершаскладання, бо гэта набываецца толькі праз вялікую начытанасць і працяглы навык. Не звярнулі таксама ўвагі, што калі б Міцкевіч складаў гэтую байку для паказальнага выступлення ў школе перад манахамі, ён не мог бы сказаць, што ў яго сабакі быў “бернардынскі карак”; а ўрэшце не найлепшым чынам сведчыла б гэта аб дамашнім і школьным выхаванні аўтара, калі б у 15-гадовага хлопца праяўлялася ўжо такая эмансіпацыя. Іншыя зноў з’яўляюцца відавочнымі сведкамі знаёмства Міцкевіча з Пушкінам у Адэсе, калі яны ніколі адначасова ў гэтым горадзе не былі, а пазнаёміліся толькі ў час паўторнага знаходжання Адама ў Пецярбургу. Іншыя ж наказваюць незнаёмым асабіста паэтам, пры першай выпадковай сустрэчы на вуліцы, з першага слова размаўляць паміж сабой вершамі; як быццам бы паэты і з’ехаўшыя з глузду нават у самых звычайных жыццёвых абставінах хадзілі па адной сцежцы.

Найлепш, аднак, павыхваляўся пан Л. П. сваімі апавяданнямі аб знаходжанні Адама Міцкевіча ў Коўне, укладзенымі нібыта ў вусны дырэктара тамашняй гімназіі, цяпер ужо нябожчыка Дабравольскага. Відаць, што аўтар надае ім надта вялікае значэнне, бо надрукаваўшы першы раз у 1854-м, не памятаю ўжо ў якім з варшаўскіх часопісаў, паўтарыў публікацыю ў 1858 годзе ў варшаўскай “Kronice Wiadomoњci krajowych i zagranicznych”, а цяпер перадрукаваў у трэці раз. Знаходзім тут дзівосныя рэчы, сапраўды вартыя як мінімум намалявання вуголлем на коміне. Міцкевіч, сын хоць і не надта заможнага, але ж і не ва ўбостве памёрлага адваката і ўладальніка прыгожай пасэсіі ў Наваградку, сваяк бяздзетнага прафесара універсітэта, які апекаваўся ім пасля смерці бацькі, добра на той час аплочваны штатны настаўнік, які меў магчымасць браць у крэдыт хаця б у ковенскіх жыдоў, жыве ў Коўне як найгоршы жабрак, не мае чаго есці, апрача бульбы, адзінай яго ўцехай з’ўляецца люлька. Аж урэшце злітаваўся над ім ласкавы дырэктар і да бульбы дадаў кавалак мяса, а жонка яго заказала пашыць у крэдыт кашулі для аўтара “Свіцязянкі”. Ой, гэтыя паэты! — заўсёды былі абы-што і заўсёды патрэбны былі ім дырэктары, якія клапаціліся за іх пра крупнік і насоўкі. На бяду, пан Л. П. забыўся пра тое, што нованазначаныя прафесары, якія выпускаліся з настаўніцкай семінарыі, а менавіта такім быў Міцкевіч, атрымлівалі ад Віленскага універсітэта грошы для пакрыцця першых выдаткаў на новай пасадзе. Тады ласкавасць Дабравольскага, прынамсі, у гэтым выпадку была залішняй. Аднак за такую ласкавасць Міцкевіч дэкламуе Дабравольскаму “першу песню” “Гражыны”, якая напісана ў адной песні і да надрукавання мела іншую назву. На празаічныя ж пытанні дырэктара ён адказвае ўрыўкамі са сваіх найбольш патэтычных вершаў: “Сэрца б’ецца гвалтоўна, дыханнем не валодаю!.. Маладосць! ты над узроўні ўзносся!..” Нагадвае мне гэта, не ведаю чаму, да гэтага часу ненадрукаваную камедыю невычарпальнага ў дасціпнасці Юліяна Гарайна, у якой рамантычны паэт, што сватаецца да дачкі кітайскага мандарына, ездзячы на кіі, дэкламуе палкія вершы, што перадражніваюць Фарыса. Як можна не бачыць смешнасці падобнай ролі, і асабліва навязваць яе пісьменніку, які ў стасунках з людзьмі заўсёды быў жартаўлівы, заўсёды лёгка трактаваў сваю вялікасць, “шпарыў” вершы “Пана Тадэвуша” і нудзіўся “пакутамі славы, якая яму воды ў Карлсбадзе эметыкам запраўляла”. Бачым гэта і ў лістах А. Э. Адынца з падарожжа, праведзенага з Міцкевічам за мяжой 2 , і ў лістах самога Міцкевіча, і нават у яго паэтычных творах:

Называюць спакойным мяне дзеці свету,
Бо буры душы я схаваў прад іх вокам,
І роўны мой гонар імглою адзеты,
Бы ўнутраны гром пазалочан аблокам;
А ноччу я ціха, калі мне не спіцца,
На ўлонне тваё лію слёз навальніцу.

Уся аповесць пана Л. П. аб знаходжанні Міцкевіча ў Коўне з’яўляецца проста самай няўдалай пародыяй урыўкаў з твораў паэта, побач з поўным няведаннем падрабязнасцяў яго прыватнага жыцця. Так, напрыклад, ён сцвярджае, што Міцкевіч пасля выезду з Коўны і перад ад’ездам у паўднёвыя губерні, гэта значыць у 182З–1824 гг., “дом свой некалі жылы (?) у Наваградку, застаў апусцелым, зруйнаваным, а прычынай гэтага былі ваенныя беспарадкі”. Гэтая нібы гістарычная дэталь проста ўзята са сцэны прыбыцця Густава ў бацькоўскі дом, адлюстраванай у чацвёртай частцы “Дзядоў”, (гл. варшаўскае выданне, т. ІІ, с. 266):

Нядаўна я наведаў дом памерлай маці;
Ледзь мог яго пазнаць, так даўні від ён страціў!
Куды ні глянь — руіна, пустка і знішчэнне,
З платоў калы, з паркету выдзерта каменне,
Дзядзінец мох укрыў, палын на ўсім абшары,
І цішыня вакол, бы ў поўнач на цвінтары.
О, іншым мой прыезд бываў у тыя брамы!
Пасля разлук, калі вяртаўся я да мамы,
Ужо здалёк мяне зычэнні сустракалі
І слугі аж за горадам мяне чакалі,
На рынак выбягалі брацікі й сястрычкі
І з крыкам: “Густаў! Густаў!” — мчаліся да брычкі.
Вяртаюцца за дарамі, радасці ў іх многа,
Чакае маці з блаславеннем ля парога,
А крык калег, сяброў ажно глушыў парою!..
Сягоння пустка, ціша, ноч, і ні душы жывое!
Чуваць сабачы брэх, штось блізкае да стуку:
Ах, гэта ты, слуга наш верны, мілы Круку,
Наш вартаўнік, любімец нашае радзіны,
З натоўпу слуг, сяброў застаўся ты адзіны!
Хоць голадам замораны, стары, калматы,
Пільнуеш браму без замкоў бязлюднай хаты.
Мой Крук! Хадзі сюды, мой бедны лапавуху!
Бяжыць, на грудзі скача... й падае без духу!..
Святло у вокнах бачу; што ж там за падзея?
З сякерай, з ліхтаром арудуюць зладзеі,
Астаткі бураць з думкаю знайсці багацці!
У месцы, дзе стаяў калісьці ложак маці,
Зладзюга сек падлогу, выкалупваў цэглу;
Я скочыў, змяў яго, й абмяк нягеглы!
Саджуся на зямлю і плачу... у паўзмроку
Ідзе з кіёчкам хтосьці, чую поступ кроку.
Жанчына ў лахманах і ні крывінкі ў твары,
Падобная да здані, той пякельнай мары,
Якую ўбачыўшы ў пустым якімсьці гмаху,
Спалоханы, пачнеш дрыжаць, крычаць ад страху.
“Не бойся! Бог з табой! Скажы, хто ты такая?
Чаго твой цень так рана ў пустыры блукае?”
“Я ўбогая, — адкажа са слязамі ў жалі, —
Паны мае вось тут калісьці пражывалі.
Спагадныя паны, хай век святло ім свеціць,
Але не мелі шчасця ні яны, ні дзеці,
Памерлі, дом пустуе, валіцца ў руіну,
І не чуваць пра паніча, мо й ён загінуў”.
У сэрцы кроў кіпела, стаў я ля парога...
“Ах! Дык усё мінула?”

Калі б у гэтым урыўку шукаць біяграфічных рысаў аўтара, мы прыйшлі б да дзіўных супярэчнасцяў з вядомымі дэталямі яго жыцця: нам неабходна было б даць яму шматлікіх слуг, якіх незаможны дом трымаць не мог; надзяліць сёстрамі, якіх у яго не было, асіраціць з усёй сям’і, калі двое братоў перажыло Адама; і ўрэшце зрабіць забойцам, хоць за ўсё сваё жыццё і мышкі-шкодніцы, магчыма, не забіў. Гэта, аднак, не перашкодзіла пану Л. П. узяць той фрагмент за апісанне сапраўднага здарэння, а пераносячы яго ў 182З–1824 гг., дадаць да вышэйадзначаных недарэчнасцяў новыя — пра ваенныя хваляванні. Міцкевіч на вучобу ў Вільню выехаў у 1815 годзе, у Пецярбург жа — у 1824 годзе, на працягу гэтага часу амаль штогод бываў у Наваградку. Дык вось у гэты перыяд ніякіх войнаў у наваколлі Наваградка не было; ніякія ваенныя хваляванні ў бягучым стагоддзі не знішчылі ніводнага дома ў Наваградку; старэйшы брат Адама Францішак, спачатку разам з маці, а пасля ўжо сам, спакойна жыў у бацькоўскай сядзібе. Пан Л. П. не звярнуў нават увагі на тое, што чацвёртая частка “Дзядоў” выйшла ўпершыню ў 1822 годзе, была, такім чынам, напісана ў 1820 або 1821 годзе, а гэта значыць, не магла стаць адлюстраваннем здарэння, якое быццам бы мела адбыцца ў 182З–1824 гг. Перад абліччам такой блытаніны хай схаваюцца Кадлубкі і Стрыйкоўскія са сваімі Аляксандрамі Вялікімі і Палемонамі.

Не падлягае сумненню, што ў “Дзядах” не адна дэталь з жыцця аўтара адлюстравалася ў прызматычным раскладанні на колеры, ёсць таксама і ў прыведзеным вышэй урыўку пару такіх сапраўдных дэталяў, астатняе ж дабудавала ўяўленне. Першай з гэтых дэталяў з’яўляецца смерць улюбёнай маці паэта, дна памерла 9 кастрычніка 1820 года, якраз менавіта тады, калі паводле ўсякага праўдападабенства ён працаваў над чацвёртай часткай “Дзядоў”. Такім чынам, сапраўдная журба падсунула ўяўленню прадказальніка гэтае ўзнёслае і жахлівае бачанне пустэчы. Другім фактам, узятым з рэчаіснасці, з’ўляецца зварот да “пачцівага Крука”. Пан Адынец у цытаваных вышэй лістах з падарожжа, а менавіта ў лісце з Карлсбада 12 жніўня 1829 года, прыводзіць аб гэтым улюбёнцу Адама наступны ў роўнай меры прыгожы, як і просты ўспамін:

“Пытаўся ў мяне (Міцкевіч), што сталася з тлустым і злым мопсам паненак маршалковых С., які так не любіў Адама, што заўсёды з-пад крэсла хацеў кусаць яго за ногі, прычыняючы гэтым нямала клопату сваім гаспадыням, якія аднолькава баяліся пакрыўдзіць як фаварыта, так і госця. Адсюль, гаворачы пра іншых сабак, што звычайна любілі яго, расказаў мне пра чуллівае здарэнне з Крукам, вялікім чорным сабакам яго бацькоў, з якім у дзяцінстве жыў у вялікай дружбе. Аднойчы далі на падвячорак кавалак хлеба з маслам. Частку яго ён хацеў даць Круку, але Крук схапіў яго цалкам. Малы моцна расплакаўся, чым быў узрушаны, відаць, чацвераногі сябра, які ўжо трымаў хлеб у пашчы, паклаў яго на калені малога і падзяліўся з ім пароўну. Шмат гадоў пазней у Коўне, калі аднойчы прывычна прагульваўся ноччу ў даліне, з’явіўся раптам невядома адкуль нейкі сабака і пачаў лашчыцца да яго; ён так быў падобны на Крука, што гэта страшэнна яго ўразіла. Прыйшла на думку сцэна з “Фаўста” Гётэ, у якой чорт у выглядзе чорнага пудзеля невядома адкуль прыблытаўся на прагулцы да Фаўста, перш чым дома пераўтварыўся ўрэшце ў Мефістофеля. А ўражанне гэтае было настолькі моцным, што, ледзь толькі хуткім крокам дайшоўшы да горада і не аглядваючыся назад, апрытомнеў паступова ад думкі, што д’ябал, а не звычайны сабака бег за ім”.

У гэтым здарэнні адлюстраваўся ўвесь Міцкевіч, ускормлены ў дзяцінстве вясковымі казкамі нянек, дазваляючы фантазіі браць верх над халоднай развагай нават у найбольш стрыманай працы розуму, схільны да пошуку звышнатуральнасці нават у справах найбольш рэальнага парадку. Такіх сцэн, нібыта звычайных, але з выяўленнем разумовага настрою прадказальніка і тлумачэннем не аднаго фрагмента яго паэтычных твораў, сцэн, часам забаўных, як, напрыклад, знаёмства са скульптарам Давідам у Веймары, часам сягнутых аж да самай вяршыні містыцызму, як у гаданні з пярсцёнкаў, можна б шмат прывесці з лістоў Адынца. Але ж не мая задача даследаваць у гэты момант характар Міцкевіча, а толькі высветліць блытаніну, якая ствараецца вакол імені паэта, таму вяртаюся яшчэ раз да п. Л. П. і яго гістарычных успамінаў.

Верачы на словы некаторым паэтам, асабліва ўсходнім пра “апантанасць” духам творчасці, дзіўнае сабе стварылі ўяўленне аб гэтай сутнасці разумовай працы. Зблыталі ўрачысты момант сашэсця натхнёнай думкі ў галаву мастака з мазольнымі гадзінамі і днямі яе рэалізацыі ў мастацкім творы; а гэта дзве цалкам розныя справы. Забыліся, што чым большы натоўп думак, чым жывейшая ігра колераў уяўлення, чым глыбейшыя пачуцці, тым большага патрабуецца роздуму, каб сабраць іх у цэлае, утрымаць у ладзе і ўзнавіць у мастацкай форме. Забыўся пра гэта і пан Л. П., а ў дадатку зняважыў яшчэ ціхае і сціплае жыццё паэта, які з лагоднай усмешкай на вуснах умеў прадаць астатні гадзіннік на патрэбы догляду хворай жонкі. Вядомая сцэна, што суправаджае “імправізацыі” Міцкевіча; давайце паглядзім, якім чынам ён сам яе перарабіў. Вось што ён гаворыць ужо не вуснамі Дабравольскага, а сам ад сябе аб знаходжанні Міцкевіча ў Дрэздэне:

“Я быў знаёмы з ім многа год таму ў Дрэздэне, часта сустракаўся. Памятаю, як сам аднойчы быў з ім у даўняй маёй знаёмай; у гэты дзень Адам быў задумлівы і негаваркі. На змярканні дачка гаспадыні дому села за раяль і пачала іграць на ім нейкія сумныя акорды, якія адпавядалі, магчыма, таму, што тварылася ў душы прадказальніка. Раптам Адам падымаецца з месца, падыходзіць да раяля і, абапёршыся аб край крэсла, пачынае імправізаваць. Ніколі не забуду ўражання, якое зрабілі на нас яго словы; у кожнага былі слёзы ў вачах, і калі паэт змоўк і выйшаў з пакоя, доўга яшчэ панавала між намі ўрачыстае маўчанне. Адам у той час многа працаваў, а калі адчуваў натхненне, то, паставіўшы ў сябе на стол пару бутэлек віна (чаму ж, прынамсі, не адну?) і кавалак хлеба, замыкаўся ў сваім пакоі хоць бы на цэлыя суткі і не выходзіў, пакуль тое, што меў на сэрцы, не кінуў на паперу. Тады мы знаходзілі яго як без дыху, ляжачым на ложку; напружанне стану свядомасці пераадольвала ў ім жыццёвыя сілы”.

Шкада, што п. Л. П. не дапоўніў малюнка: бо чаго не купляць, таго не шкадаваць; а мог бы ён нам, напрыклад, сказаць, як Міцкевіч драпіраваўся ў сваю тогу, прыступаючы да імправізацыі, і якіх гэта двух гатункаў віна ўжываў ён, каб выкрасаць натхненне. Прыкра мне, што на падставе найверагоднейшых дадзеных я вымушаны абвергнуць усе гэтыя сцверджанні. Міцкевіч быў у Дрэздэне трыма наваратамі: два разы толькі праездам, адзін жа раз забавіўся тут некалькі месяцаў. У час першага і другога знаходжання зусім нічога і не пісаў, і не імправізаваў, за трэцім жа разам, хоць перакладаў “Гяура” і пісаў арыгінальныя творы, але ні разу не імправізаваў. Выпадак страты прытомнасці ў час працы здарыўся толькі адзін раз, ды і тады зусім не пан Л. П. прыводзіў паэта ў прытомнасць. Што ж да тых дзвюх бутэлек віна, відаць, што п. Л. П. ніколі на самой справе не меў дачынення да мастацкай творчасці, калі мяркуе, што карчомны ўкладальнік прашэнняў і паэт могуць працаваць у аднолькавых умовах. У гэтым столькі праўды, колькі ва ўсёй гавэндзе пра разбураны дом, пра імправізацыі і страту прытомнасці, чулі, што звоняць, але не ведалі, у якім касцёле.

Я ні на хвіліну не думаю, каб усе гэтыя зневажальныя для памяці аўтара “Пана Тадэвуша” непрыстойнасці выводзіліся са злоснага намеру. Пану Л. П. проста фатальна не шанцуе ў пакланеннях. Бо і ўслаўлены ім Дабравольскі, у рэшце рэшт, Бог ведае чым атрымліваецца. Міцкевіч да прыезду ў Коўну ўжо быў паэтам, які друкаваўся, а пан дырэктар і ўвесь калектыў Ковенскай гімназіі сушаць сабе галаву над пытаннем: ці новы настаўнік з’яўляецца паэтам, ці толькі закаханы па вушы? І ўсё гэта мае адбывацца ў дзесяці мілях ад Вільні, у коле выхавальнікаў моладзі, сярод якіх былі нават таварышы Міцкевіча па настаўніцкай семінарыі! У такім выпадку пан Л. П. не правініўся па злой волі, але вінаваты, што ўзяўся не за сваю справу. Легенда можа быць толькі паэтычным дапаўненнем невядомых дэталяў сапраўднага здарэння; хто гэтага рабіць не ўмее, хай выбірае нешта іншае, а памяць пра вялікіх нябожчыкаў каму іншаму пакіне для захавання.