1.1.1. Спробы рэфармаваньня кірыліцы

Вацлаў Ластоўскі піша на старонках „Крывіча” пра не­абход­насьць рэвізіі ўжываньня ў беларускай пісьмовасьці кі­ры­лаўскае азбу­кі, таму што забесьпячэньне літаратурнай мове ўмо­ваў здаровага разь­віцьця ў значнай ступені залежыць ад добрага да­па­саваньня пісь­мо­вых знакаў да гукаў жывой мовы і ўста­наў­леньня правапісу, згод­на­га з фанэтыкай і гісторыяй.

У артыкуле У справе рэформы кірылаўскае азбукі[1] В. Лас­тоў­скі заўва­жае, што „паложаная ў аснову крывічанскай (бе­ла­рускай) пісь­мен­насьці кірылаўская азбука ў яе «гражданскай», ці больш пра­віль­на рэнэсансавай стылізацыі, – пры рэформе, а не рэ­волюціі, не вы­ма­гае замены на якую колечы іншую (скажам ла­цін­скую) азбуку”[2], бо гэ­та магло б прывесьці да неаблічальных у скут­ках ускладненьняў.

Затое рэформа – на думку аўтара – неабходная. Павінна яна йсьці ў напрамку абмежаваньня (скарачэньня) колькасьці літар – згод­­на з прынцыпам, што на працягу свайго разьвіцьця мова заўсёды спра­шчалася.

Прапанаваныя зьмены:

-              замена ятаваных галосных (я, е, ё, ю) спалучэннямі літары і + а, е, о, у, што пазволіла б лепш адлюстраваць дыф­тон­гі, якія існуюць у жывой мове, а пры напісаньні адным зна­кам за­ціраюцца (міера, ві, кліон);

-              адступленьне ад напісаньня нескладовых й і ў, паколькі ў ста­­новішчы пасьля галоснага яны заўсёды вымаўляюцца ко­рат­ка, гэта значыць, асымілююцца з папераджаючымі іх га­лос­нымі гукамі, утвараюць дыфтонгі (ваіна, прыішоу, моі; мі, хаутуры, воук);

-              рэзыгнацыя з э, таму што кожнае е без папераджальнага і чы­та­лася б цьвёрда;

-              адступленьне ад плянаў увядзеньня асобных знакаў дзеля ад­люстра­ваньня на пісьме гукаў дз і дж;

-              рэзыгнацыя з напісаньня выбухнога г`, які ма­ла­ха­рактэрны бе­ларускай мове й вымаўляецца галоўным чы­нам у за­па­зы­ча­ных словах (ганак, гузік), таму што можна за­ступіць яго на­пісаньнем спалучэньня кг альбо й самім г, бо народная фа­нэ­тыка цэлы час імкецца да замены чужога вы­бухнога г` бе­ла­рускім фрыкатыўным г[3].

На думку Вацлава Ластоўскага, зрэфармаваная беларуская мо­ва павінна складацца з 6 галосных (а, о, у, е, і, ы), 19 зычных (б, в, г, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш) і мяккага знаку (ь)[4].

У сваю чаргу Ян Станкевіч зьвяртае ўвагу на неабходнасьць зьме­­ны парадку літар у альфабэце. У ягоным Беларуска-расійскім (Вя­­лікалітоўска-расійскім) слоўніку падаецца іншы альфабэтны па­ра­дак ад агульнапрынятага ў кірылічных тэкстах. Паводле Яна Стан­ке­ві­ча, найбольшай заганай беларускага альфабэту зьяўляецца тое, што, у выніку такіх характэрных рысаў бела­рускае мовы, як аканьне й яканьне, словы з этымалягічным о, э у ко­рані, але з розным на­ціс­кам, стаяць у слоўніку ў межах тае са­мае літары далёка адно ад адна­го, напрыклад: ноч і начаваць, нач­лег, начніца; воз, возьнік і вазіць; рэ­заць і разьнік і гэтак далей.

„Калі ж бы парадак літараў абэцады быў такі, што о, а, э стаялі беспасярэдна адна за аднэй, а е, ё, я таксама, тады ме­на­ва­ныя й да іх падобныя сло­вы стаялі б побач або блізка ад­ны да адных, што палягчыла б знаходжаньне слоў у слоў­ні­ку, прыяла б лепшаму разуменьню паходжаньня й зна­чаньня”[5].

Другой асаблівасьцю беларускае фанэтыкі, дзеля якой Я. Стан­ке­віч убачыў патрэбу зьмены парадку літараў, зьяўляецца пе­ра­ход у і в у ў. Пры цяперашнім парадку літар аднакарэнныя сло­вы з в і ў ты­пу: галава, галоўка, трава, траўка стаяць у слоўніку да­лёка адно ад адна­го. Калі б аднак паставіць у альфабэце в, у і ў по­бач, дык па­добныя словы таксама стаялі б у слоўніку побач альбо блізка адны да адных.

Меркаваньньем Я. Станкевіча, пажадана таксама, каб бра­ла­ся пад увагу паходжаньне гукаў, каб побач сябе стаялі гукі, бліз­кія па па­ходжаньні ды вымаўленьні. У сувязі з гэтым, за­пра­па­наваны ім па­ра­дак літар у беларускай кірыліцы мае быць наступ­ны: о, а, э, б, г, г’, х, д, е, ё, я, дз, дж, з, ж, і, й, к, л, м, н, ф, п, р, с, ш, т, в, у, ў, ь, ц, ч, ы, ю[6]. Такі менавіта парадак літар вы­ка­рыстаў Я. Станкевіч у Бе­ла­руска-расійскім (Вялікалітоўска-ра­сій­скім) слоўніку.

1.1.2. Адносіны да лацінкі

Крытычны падыход да лацінкі праяўляе Гальяш, які гэтае пы­тань­не закранае ў артыкуле За чысьціню беларускага друку, зьмешча­ным на старонках „Голасу Беларуса”[7]. Востра асуджае ён за ка­рыс­тань­не той лацінкай, што ўзьнікла пры Рэчы Паспалітай. Гальяша зьдзіў­ляе, што амаль уся перапіска Беларускага Цэнтраль­нага Прад­стаў­ніцтва зь Міхельсдорфу вялася „на ла­ты­ні­цы”. Гэтую зьяву ўспры­мае ён як мэтанакіраванае імкненьне, каб ад­мо­віцца ад кі­ры­лі­цы. На думку аўтара артыкулу, вы­ка­рыстаньне лацінкі спрычыніцца да страты маладым пакаленьнем чысьці­ні мовы, таму што лацінка ня поў­насьцю перадае мі­ла­гуч­насьць беларускае мовы. Раіць ён мець на ўва­зе, што беларускае на­сельніцтва ва ўсходняй частцы Беларусі ня ве­дае лацінкі.

У занатоўцы пад загалоўкам У кірыліцу – латыніцу Гальяш на­пісаў:

„Так крывіцкія пісакі маскуюць увядзеньне ла­тын­кі для бе­ла­ру­саў. Часопісы «Беларус на чу­жы­не» – Англія і «Бе­ла­рускі эмігрант» – Канада дру­куюць так: загаловак і першы лісьцік на альфа­бэ­це кірыліца, а далей (...) на штучна вы­ду­ма­най ла­тын­цы, а апошні лісьцік бывае таксама на кі­рыліцы.

Такая форма лягчэй будзе прыймацца бе­ла­рускім чы­та­чом, бо каб яшчэ і загаловак на­дру­ка­ваць на латыніцы, то на­пэўна акра­мя аўтара ні­хто і чытаць яго ня будзе. Такім чы­нам, форма гэ­­тых часопісаў напамінае горкую ды шкод­ную пі­лю­лю, за­кру­ча­ную ў прыгожую паперку, каб увесьці штуч­на выдуманы альфа­бэт у арганізм бе­ла­рускай лі­та­ра­ту­ры і пісьма”[8].

Станіслаў Станкевіч палічыў мэтазгодным прыгадаць гісто­рыю лацінскага шрыфту, які ў Беларусі мае багатыю традыцыю. Аўтар публікацыі Сьвятая Эванэлія і Апостальскія Дзеі[9] адзна­чае, што лацінка была выключнай для першых твораў беларускае адра­джэн­скае літаратуры: ёю друкаваліся вершы Яна Чачота, тво­ры Вінцу­ка Дуніна-Марцінкевіча, першыя выданьні Дудкі бела­рускай і Смы­ка беларускага Францішка Багушэвіча. І толькі ў на­ша­ніўскі пэ­рыяд пачала пераважаць кірыліца, хаця назіралася суісна­ваньне або­двух шрыфтаў: напрыклад, калі першы зборнік вер­шаў Янкі Купалы Жа­лейка выйшаў у 1908 годзе кірыліцай, дык наступны ягоны збор­нік Гусьляр паявіўся ў 1910 годзе ла­цін­кай. Таксама газэта „Наша Ніва” ў некаторых гадох друкавалася асоб­на кірыліцай і асобна ла­цінкай.

Пасьля Рыскага трактату палажэньне зьмянілася. Ва Ўсход­няй Бе­ларусі задэкрэтаваным стаўся шрыфт кірылічны, хоць ся­род мно­гіх беларускіх культурных дзеячоў існаваў погляд, што для бе­ла­ру­саў больш карысным і мэтазгодным зьяўляецца шрыфт ла­цінскі. Гэ­так вялікая колькасьць удзельнікаў Беларускай Ака­дэ­міч­най Кан­фэ­рэн­цыі дзеля рэформы беларускага правапісу, якая бы­ла скліканая ў Менску ў 1926 годзе, выказалася за пераход зь кі­рыліцы на лацінку, як адзіны беларускі шрыфт, што ў 1929 го­дзе, з пачаткам першай хва­лі перасьледу беларускай на­цыя­наль­най культуры ў БССР, было за­ква­ліфікавана баль­ша­ві­ка­мі як шкод­ніцтва й адна з многіх спробаў штуч­нага адарваньня бе­ларускае культуры ад расейскае.

У заходняй частцы Беларусі, што апынулася ў межах ІІ Рэ­чы Паспа­літай, лацінка сталася ў асноўным шрыфтам беларускіх ка­та­ліцкіх выданьняў. Агульна пануючым шрыфтам была кі­ры­лі­ца. Гэтае па­шырэньне кірылічнага шрыфту за кошт лацінскага ў За­ходняй Бе­ла­русісі, трэба – меркаваньнем Станіслава Станкевіча – тлу­мачыць аба­ронаю перад пагрозай палянізацыі й тэндэнцыяй да ўні­фікацыі з па­лажэньнем у БССР.

На думку аўтара, абодва беларускія шрыфты павінны суісна­ваць да моманту атрыманьня Беларусяй поўнай не­за­леж­насьці, калі здо­лее яна самастойна вырашыць усе свае пытаньні, у тым ліку й моў­ныя.

С. Станкевіч уважае, што пашырэньне, раўналежна з кі­ры­лі­цай, лацінкі, апрача практычнае карысьці, – бо ў мовах краінаў рась­ся­­­леньня беларускае эміграцыі ўжываецца толькі лацінка – ме­ла б і вя­лікае нацыянальна-палітычнае значэньне. Гэта, з аднаго бо­ку, у знач­най меры спыніла б ідэнтыфікаваньне беларусаў з ра­сей­цамі, а з дру­гога боку, мацней засьведчыла б аб беларускай пры­належнасьці да заходняе культуры.

Пытаньне суіснаваньня на старонках аднае газэты калі ня двух шрыфтаў, дык напэўна дзьвюх моваў, і сёньня актуальнае ў Бе­ларусі. Такі падыход вынікае з жаданьня прыцягнуць чытача як бе­ла­рус­ка­моў­нага, гэтак і расейскамоўнага. Адбіваецца аднак нэ­га­тыўна на па­шы­рэньні сфэраў ужываньня роднае мовы, таму што пацьвярджае існуючае перакананьне аб тым, што, жывучы ў Бе­ларусі, неаба­вяз­ко­ва ведаць беларускую мову, паколькі „ня­важ­на, на якой мове хто раз­маў­ляе, а важна толькі тое, каб яго ра­зу­мелі”.