1.2.1. Адлюстраваньне й і ў

Эміграцыйныя газэты праяўлялі клопат пра аднолькавыя прын­­цыпы правапісу. З гэтай мэтай „Беларускае Слова” апублі­ка­ва­ла заўвагі да напісаньня й ды ў, апрацаваныя Антонам Лёсікам у 1943 годзе. У артыкуле Заўвагі да пытаньня „Беларускага пра­ва­пі­су” 1943 г. А. Лёсік заяўляе, што Беларускі правапіс 1943 году зьяў­ляец­ца ў асноўным тым самым правапісам, які стварыў „асно­ва­па­лож­нік нарматыўнае граматыкі беларускае мовы Бр. Та­раш­ке­віч”[1]. Ад­розь­ненні датычацца пашырэньня фанэтычных прын­цы­паў, такіх як, напрыклад, пашырэньне аканьня на чужаземныя сло­вы, ці ўвя­дзень­ня зьменаў у напісаньні нескладовых й ды ў. Зьме­ны датычацца раз­розьненьня ў вымаўленьні націскных і не­на­ціскных гукаў і й у, што павінна знаходзіць сваё ад­люстра­ваньне і ў напісаньні. Гэтыя зьме­ны праведзеныя згодна з праек­там правапісу 1930 году.

Крыху раней Акадэмічная Канфэрэнцыя па пытаньнях рэ­фор­мы правапісу пастанавіла і, якое стаіць асобна альбо на па­чат­ку сло­ва, не скарачаць таксама ў становішчы пасьля галосных. Што да­ты­чыц­ца ў, меркаваньні былі падобныя. Аднак у гэтым вы­падку Ака­дэ­міч­ная Канфэрэнцыя не прыняла ніякай пастановы й вырашыла пе­ра­даць гэтае пытаньне, ды шмат іншых, у спэ­цыяль­ную правапісную ка­місію.

Камісія была створаная ў 1927 годзе. У яе склад увайшлі: стар­шы­ня Сьцяпан Некрашэвіч, сакратар Адам Багдановіч і сяб­ры Язэп Лё­сік, Вацлаў Ластоўскі, Пётр Бузук, Ян Бялькевіч, Іван Лу­цэвіч (Янка Купала) і Уладзімір Чыржынскі. Правапісная ка­мі­сія ў такім скла­дзе скончыла сваю працу ў 1929 годзе. Вынікам пра­цы Камісіі зьявіў­ся праект Беларускага прав, выданы Ака­дэміяй Навук у 1930 годзе.

Камісія прынцып напісаньня і й у фармулявала наступным чы­нам:

„Галосныя у, і ў пачатку слова і асобна (...) як пасьля зыч­най, гэ­так і пасьля галоснай па­пя­рэд­няга слова, пішуцца праз у, і (скла­­довыя)”[2].

Беручы пад увагу пастановы такой аўтарытэтнай камісіі, А. Лё­­сік вырашыў увесьці гэтае правіла ў свой Беларускі правапіс у 1943 годзе.

„Правапіс паказвае, як пісаць, а не як га­ва­рыць, і таму ён ня мо­­жа сьцерці асаблівасьцяў бе­ла­рускае мовы, як не­ка­то­рыя ду­маюць, як ня сьцірае асаблівасьцяў расейскае мовы пра­вапіс, які лад­на разыходзіцца з вымаўленьнем”[3].

У вымаўленьні ў пазыцыі пасьля галоснага і й у, зразумела, ска­­­рачаюцца, напрыклад: чытала й пісала, яна йдзе, было ўлетку, бра­­­лі ўдзел.

„Сыстэма пабудовы «Беларускага правапісу» і фар­мулёўка пра­­вілаў паказваюць, што гэтая кніж­ка не прызначалася для вуч­­няў народнае шко­лы, чаму ў ёй няма практыкаваньняў, але яна па­трэб­ная для настаўнікаў і ўсіх тых, каму да­во­дзіцца пі­саць пабе­ларуску”[4].

Адлюстраваньне ў напісаньні скарачэньня нескладовага й, так­са­ма як нескладовага ў, спрасьціла б правапіс ды прычынілася б, не­сум­ненна, да меншай колькасьці памылак у вымаўленьні.

Зьмяшчэньне публікацыі Антона Лёсіка на старонках га­зэ­ты „Бе­ларускае Слова” – сьведчаньне таго, што імкненьне да нар­ма­лі­за­цый­най працы актыўна праводзілася й на старонках эміграцыйных вы­даньняў, у тым ліку на старонках такіх газэтаў, якія былі пры­сьве­ча­ныя ў асноўным грамадзка-палітычным пы­таньням, як згаданае „Бе­ларускае Слова”.

1.2.2. Гукі б і в у запазычанай лексыцы

На старонках „Крывіча” разглядаецца напісаньне па­чат­ко­ва­га грэцка­га б і в у крыўскай мове[5]. Заўважаецца, што ў бе­ла­рускіх пісь­мень­нікаў праяўляецца непасьлядоўнасьць пры на­пі­саньні словаў, узя­тых з грэцкае мовы, якія ў расейскай мове па­чы­наюцца літарай в: вар­вар, Вавілон, Васілій.

Грэцкая мова ў сваім клясычным пэрыядзе зусім ня ведала гу­ку в і замяняла яго пры транскрыпцыі з лацінскай мовы знакам у: імя сла­вутага рымскага паэты В грэкі пісалі Уергілій. У ся­рэднія вя­кі, калі клясычная мова грэкаў вельмі зьмянілася ў Кан­станты­но­па­лі, б пачалі замяняць гукам в: замест барбар пісалі вар­вар, замест Ба­бі­лён – Вавілон.

Масква атрымала грэцкую навуку ўжо ў тыя часы, калі ад кля­сыч­най грэцкай мовы не асталося й сьледу. Беларуская куль­ту­ра – па сло­вах аўтара публікацыі – прыняла ў сябе грэцкія ўплы­вы яшчэ ў той час, калі ў Грэцыі пераважала клясычная мова грэ­каў. Таму не­мэ­та­згодна ў беларускай мове пісаць у грэцкіх сло­вах літару в замест б: барбар, Барбара, Бабілён, Бізанцыя, Ба­зыль, сымболь[6].

У беларускай мове б у запазычанай лексыцы захоўвалася да рэ­­формы беларускага правапісу ў 1933 годзе. Таксама напісаньне ўлас­­ных імёнаў Базыль альбо Васіль – паводле жаданьняў іх нось­бі­таў – прапанавалася ў рэформе, праведзенай народнымі ка­мі­са­ра­мі[7].

1.2.3. Пачатковыя ур-, ул- у беларускай мове

Беларускай мове нехарактэрнае спалучэньне літар ур[8] у па­чат­­ку словаў. Яно чужое, таму на месцы расейскага в у бе­ла­рус­кай мове выступае поўнагалосьсе – вораг. Іншае шырока рас­паў­сю­джа­нае слова ў увогуле не павінна ўжывацца, таму што па-бе­ла­руску лекар.

Таксама прадстаўляецца справа са злучэньнем гукаў ул[9] у па­чат­ку словаў. Па-беларуску трэба пісаць замест Уладзімір – Ва­ла­дзі­мір альбо Ладзімір, замест уладар – валадар, замест уласны – свой альбо собскі. Выснова наступная: пазьбягаць пры напісаньні злу­чэнь­ня ул, як нязгоднага з духам мовы: трэба альбо разьдзя­ляць гэ­тыя дзьве літары галоснай, альбо зусім адкідаць па­чат­ко­вае у – раіць аўтар кароткай занатоўкі на старонках „Крывіча”.

Напісаньне пачатковага у ў імёнах, прозьвішчах і геагра­фіч­ных назвах у выпадку, калі ў беларускім вымаўленьні разьвілося яно з в (Уладзімір, Уладзіслаў, Уладзівасток) рэкамэндавалася ў паста­но­ве спрашчэньня беларускага правапісу 1957 году[10].

1.2.4. Цьвёрдыя зычныя ў запазычанай лексыцы

Правапіс запазычанай лексыкі разглядаецца таксама на ста­рон­ках часопіса „Віці”. У запазычаных словах гукі з, с застаюцца цьвёр­ды­мі, напрыклад, магазын. Але ёсьць з гэтага адзін вынятак, уста­ноў­лены на аснове народнага вымаўленьня яшчэ Браніславам Та­раш­ке­вічам, аўтарам першае Беларускае граматыкі для школ. Рэч у тым, што перад суфіксальным іj(a) зычныя зьмякчаюцца: ка­місія, экскур­сія, сэсія, гімназія, паэзія. У народнай мове заўсё­ды скажуць: Азія, азіят, а ніколі Азыя, азыят[11].

1.2.5. Зюканьне

Бэрнатовіч, аўтар публікацыі, зьмешчанай на старонках ча­со­пі­са „Беларус на чужыне”, зьвяртае ўвагу на зюканьне[12] ў бе­ла­рускай мо­ве – піша пра разнагалосьсі ў самой эміграцыі, зьвя­за­ныя з на­пі­сань­нем прыназоўніка з.

„Кожная апэрацыя ў жывым арганізьме вы­клі­кае ня­мі­нучы боль і таму кожны стараецца яе аб­мі­нуць, нават калі яна па­трэб­на дзеля захаваньня жыцьця. А што-ж сказаць, ка­лі гэтая апэ­ра­цыя ёсьць зусім непатрэбнай?”[13]

Адной з гэтакіх непатрэбных апэрацыяў на мове Бэрнатовіч лі­чыць менавіта адлюстроўваньне зюканьня на пісьме ў пры­на­зоў­ні­ках, напрыклад – зь Вільні, дзе прыназоўнік з выступае зь мяк­кім зна­кам. Зьвяртае ён увагу на тое, што ні Тарашкевіч, ні Лё­сік ня ўводзілі гэ­тага прынцыпу ў свой правапіс. Бэрнатовіч ува­жае, што паколькі пры­назоўнік з у беларускай мове ўзьнік са ста­раславянскага съ, (ъ у сла­бой пазыцыі занікаў, а ў моцнай ва­ка­лізаваўся), дык формы са мною, са школы абгрунтаваныя, а га­лос­ны а на месцы эты­ма­ля­гіч­на­га о зьяўляецца доказам цьвёр­дасьці беларускага прыназоўніка.

„Не без значэньня ёсьць так-жа той факт, што сустра­каюцца пры­назоўнікі, якія маюць вы­раз­нае мягкае канцавое -зь, але яго ні­колі не мя­няюць, напр.: скрозь. Гэта таксама не ма­лаважны до­­каз трываласьці правапісу канцавога -з у пры­на­зоўніках і пры­слоўях”[14].

Аднак вымаўленьне з у сярэдзіне словаў, ці на пачатку, уза­леж­­нена ад пазыцыі – перад мяккім зычным ці перад цьвёрдым. Пе­рад мяккім, у выніку асыміляцыі, зьмякчаецца, напрыклад: зьвіць, разьлічваць, хмызьняк. Гэты правапіс пашыраецца таксама на пры­на­зоў­нікі, якія ў вымаўленьні зьліваюцца з наступным сло­вам.

1.2.6. Цьвёрдае напісаньне мяккіх зычных – пры­чына ненатуральнага вымаўленьня

Часопіс „Навіны зь Беларусі” піша пра ўплыў зру­сы­фі­ка­ва­на­га пра­вапісу на ненатуральнае для беларускае мовы вы­маў­леньне, на стра­ту мяккіх зычных дзь, зь, сь, ць, нь. З таго часу, як быў вы­кі­ну­ты мяккі знак, вымаўленьне перастала перадаваць асаблі­васьць мо­вы, у выніку чаго літаратурная мова аддалілася ад на­роднай. Спа­дзя­вань­ні на асыміляцыйнае зьмякчэньне не апраў­да­ліся. Замест сьвет, сьнег, сьмех, цьвік, жыццё, шчасьце, дзьверы, зьвер, каханьне, сьві­тань­не, цяпер скрозь вымаўляюцца цьвёр­дыя зычныя: свет, снег, смех, цвік, жыццё, шчасце, дзверы, звер, каханне, світанне. Пры фа­нэ­­тычным прынцыпе беларускай гра­ма­тыкі, дзе чытаем так, як на­пі­са­на, інакш і быць ня можа.

„Наогул, граматыка нарабіла цяпер столькі пра­віл і столькі выклю­чэньняў зь іх, што стала цяжка быць пісьменным ча­ла­ве­кам. Нездарма-ж ра­бот­ні­кі рэдакцыяў газэт, часапісаў і вы­да­вецтваў веч­на поўзаюць па слоўніках і ўсялякіх да­вед­ні­ках, каб упэўніцца – як правільна напісаць. І мо­жа варта зноў падумаць пра ўдасканаленьне на­ша­га правапісу, з боль­шым набліжэньнем да фа­нэ­тыкі...”[15]

Праблема ў тым, што бальшыня вучняў нават старэйшых кля­саў не валодае вуснай мовай; гаворыць невыразна, неахайна, не­куль­тур­на – падкрэсьліваюць „Навіны зь Беларусі”[16]. Каб га­ва­рыць пра­віль­на, выразна, прыгожа, трэба быць ня толькі на­чы­та­ным, але й на­слу­ханым народнай гаворкі.

„Бо ў народзе ствараецца мова, там гартуецца, вы­пра­боў­ваец­ца кожнае слова на моц, на смак, на даўгавечнасьць. (...) Не­каторыя сьцьвяр­джаюць, што мясцовыя гаворкі не па­вінны брац­­ца пад увагу культурным чалавекам. Але-ж ня трэ­ба за­бы­вац­ца, што літаратурная мова зьяві­ла­ся ў выніку да­сканальнага ад­бору таго лепшага, што ёсьць у кожнай мясцо­вай гаворцы, та­го, што ад­павядае нутраным законам мо­вы. І колькі яшчэ са­ма­быт­ных словаў, пашыраных у ме­жах адной мяс­цовасьці, про­сяцца на старонкі нарматыўных слоў­нікаў, каб стаць скарбамі агуль­на­на­род­нымі”[17].