У гадох 1923-1927 у Каўнасе ў Літве пад рэдакцыяй Вацла­ва Лас­тоўскага выходзіў часопіс „Крывіч”.

Усе наступныя газэты й часопісы, якія тут разглядаюцца, вы­да­валіся пазьней, пасьля Другое Сусьветнае вайны.

У Нямеччыне яшчэ ў часе вайны ды зараз пасьля яе за­кан­чэнь­ня паявіліся беларускамоўныя газэты й часопісы ў лягерах, у якіх апынуліся беларусы, уцякаючы ад Чырвонай Арміі:

-          у Бэрліне выдаваліся тыднёвікі „Беларускі Работнік” і „Ра­ні­ца”;

-          у Браўншвайзе выходзіў інфармацыйны бюлетэнь „Апош­нія весткі”;

-          у Ватэнштаце – пэрыядычны гумарыстычны часопіс „Сьмех на здароўе”, выданьне Беларускага Дапамаговага Ка­мітэту Ля­геру АБЦ „Шляхам жыцьця”, „Скаўцкая інфар­мацыйная служ­ба” і „Мэдычная думка”;

-          у Віндсбэрзе – ворган нацыянальна-патрыятычнае дэ­макра­тыч­нае думкі „Беларускі Патрыёт”, ворган бе­ла­рускае па­сту­по­вае думкі „Вехі” й часопіс нацыянальна-дзяр­жаўнае думкі „Бе­ларуская Праўда”;

-          у Гамбурзе выходзіў незалежны гумарыстычны часопіс „Ма­ланка”;

-          у Зальцбурзе – літаратурна-гістарычны часопіс „Пагоня”;

-          у Заўльгаў – інфармацыйны бюлетэнь „За еднасьць”;

-          у Менхегофе – беларускі дэмакратычны двухтыднёвік „Го­лас Бе­ларуса”;

-          у Мітэнвальдзе – часопіс беларускай моладзі „Вясна”;

-          у Міхельсдорфе – ворган літаратурнага аб’яднаньня Шып­шы­на пад такім жа назовам „Шыпшына”, часопіс бе­ла­рускіх скаўтаў „На пагатове”, беларускі дэмакратычна-не­за­лежны тыд­нёвік „Вызваленьне” й двухтыднёвая газэта „Бе­ларускае слова”;

-          у Мюнхэне выдаваліся – тыднёвік палітыкі, культуры й гра­мадзка­га жыцьця „Бацькаўшчына”, часопіс Беларуска-Ўкраін­скага Міжстудэнцкага Камітэту Супрацоўніцтва „За друж­бу”, ворган беларускага антыбальшавіцкага фронту „Зма­ганьне”, незалежны месячнік гумару й са­ты­ры „Шарсьцень”, „Запісы” Беларускага Інстытуту Навукі й Мас­тацтва;

-          у Остэргофэне – літаратурна-грамадзкі часопіс „Сакавік”,

-          у Рэгенсбурзе – інфармацыйны бюлетэнь „Ведамкі”, скаўцкі ча­сопіс „Зважай”, часопіс праваслаўных бе­ла­ру­саў „Зьвіняць зва­ны сьвятой Сафіі” ды часопіс лі­та­ра­тур­на­га гуртка Бе­ла­рус­кае Гімназіі ў Баварыі;

-          у Штутгарце – ворган Беларускага Вызвольнага Фронту „Ба­рацьба”;

-          таксама ў Нямеччыне выдаваўся ворган цэнтралі па­ся­рэд­ніцт­ва Беларускага Вызвольнага Руху „Рух”, які аднак ха­ваў сваё сапраўднае месца выхаду й прызнаваўся да Італіі.

У Вялікабрытаніі выдаваліся:

-          у Лёндане – бюлетэнь Згуртаваньня Беларусаў у Вя­лі­ка­бры­та­ніі „На Шляху”, двухтыднёвік „Беларус на чужыне”, ча­со­піс Хрысьціянскага Аб’еднаньня Беларускіх Ра­бот­ні­каў у Вя­лі­кабрытаніі „Аб’еднаньне”, часопіс беларускае рэ­лігійнае дум­кі „Божым Шляхам”, бюлетэнь Згур­та­вань­ня Беларускіх Кам­батантаў у Вялікабрытаніі „Змагар”, ча­со­піс Беларускае На­роднае Грамады „Народны Кліч” ды ча­сопіс Беларускага Гра­мадзка-Нацыянальнага Клюбу ў Лён­дане „Званіца”;

-          у Манчэстэры выходзілі: часопіс Камітэту Беларусаў Вя­лі­ка­бры­таніі „Жыве Беларусь” і ворган Галоўнай Управы Бе­ла­рус­кага Вызвольнага Руху „Незалежная Беларусь”;

-          у Брадфордзе – ворган беларусаў у Ёркшэ „Патрыёт”.

У Францыі, у Парыжы выходзілі: часопіс беларускае рэ­лі­гій­нае думкі „Божым Шляхам”, ворган працоўнае беларускае эмігра­цыі ў Францыі „Рэха”, ворган беларускае моладзі пад за­га­лоў­кам „Мо­ладзь” і бюлетэнь Аб’еднаньня Беларускіх Работнікаў у Францыі „Сын­дыкальныя весткі”.

У Бэльгіі, у Брусэлі выдаваўся „Інтэрнацыянал Свабоды”.

Шмат часопісаў выходзіла ў Злучаных Штатах Амэрыкі:

-          у Нью-Ёрку – грамадзка-палітычны незалежніцкі часопіс „Ле­тапіс”, штомесячнік „Беларус”, навукова-літаратурны ча­со­піс „Веда”, часопіс маладога пакаленьня „Віці”, ворган Бе­ла­рускае Народнае Грамады „Народным Шля­хам”, часопіс Бе­ларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва „За­пісы”, ворган Бе­ларускае Сялянскае Грамады „Ся­лян­скі Кліч”, лі­та­ра­тур­на-мастацкі часопіс „Конадні”, мо­ла­дзе­вы часопіс „Бе­ла­рус­кая Моладзь”, грамадзка-па­лі­тыч­ны й літаратурна-мастацкі ча­сопіс „Беларуская Думка”, агляд савецкага друку „Навіны зь Беларусі”, культурна-асьвет­ны й грамадзкі часопіс вя­лі­ка­лі­тоўскі „Незалежнік” і тыднёвік „Змагар”;

-          у Чыкага выдаваліся „Весткі” Беларуска-Амэрыканскай Ра­ды, навуковы часопіс „Літва”, скаўцкі часопіс „Юнак” і ча­со­піс Галоўнай Кватэры Беларускіх Скаўтаў на Чужыне „Ра­да Кругу”;

-          у Кліўлэндзе выходзіў ворган беларускага актыву на вы­гнань­ні „Уздым”;

-          у Саўт-Рывэры – газэта „Беларускае Слова”, грамадзка-па­лі­тыч­ны й літаратурна-мастацкі часопіс „Беларуская Дум­ка”.

Некаторыя зь іх, напрыклад, „Запісы” й „Беларус” пра­цяг­ваюць сваё існаваньне па сёньняшні дзень.

У Канадзе выходзілі:

-          у Таронце – часопіс беларускай эміграцыі, месячнік „Бе­ла­рус­кі Эмігрант”, ворган літаратурнай сустані Баявая Ўска­лось пад такім жа загалоўкам „Баявая Ўскалось”, ворган Бе­ла­рускае Народнае Грамады „Народным Шля­хам”, не­за­леж­ны часопіс беларускай эміграцыі „Беларускі Го­лас” і лі­та­ра­тур­на-мастацкі часопіс „Палесьсе”;

-          у Мантрэалі выходзіў ворган Згуртаваньня Беларусаў у Мантрэалі „Прамень”.

Нават у далёкай Аўстраліі, куды таксама лёс кінуў бе­ла­ру­саў, вы­даваліся:

-          у Сыднэі – інфармацыйны бюлетэнь Беларускага Аб’ед­нань­ня „Новае Жыцьцё”, месячнік „Лучнік” ды інфар­ма­цый­ны квар­тальнік Беларускага Вызвольнага Руху „На вар­це”.

-          у Мэльбурне таксама выдаваўся часопіс „На варце” і вы­хо­дзіў яшчэ пэрыядычны часопіс сатыры й гумару „Ёрш”.

У многіх краінах друкаваўся бюлетэнь Саюзу Беларускіх Жур­на­лістых „Вольнае Слова”. Прадстаўніцтвы яго знаходзіліся ў Ня­меч­чыне, Вялікабрытаніі, Францыі, Канадзе й Аўстраліі[1].

Зразумела, ня ўсе прыведзеныя тут газэты й часопісы, якія да­вя­лося мне гартаць у Беларускай Бібліятэцы імя Ф. Скарыны ў Лён­да­не, зьмяшчалі мовазнаўчыя публікацыі. Гэты пералік зробле­ны з той мэтай, каб паказаць, што беларуская патрыятыч­ная эміграцыя, зна­ходзячыся далёка ад Радзімы, здолела выдаваць та­кую вялікую коль­касьць газэтаў і часопісаў, якія ў асноўным бы­лі прысьвечаныя агля­ду падзеяў на Бацькаўшчыне ды мер­ка­ваньням пра будучыню сваёй далёкай Айчыны. Некаторыя зь іх шмат увагі прысьвячалі прабле­мам беларускае мовы. У гэтым пы­тань­ні асабліва вы­дзя­ляюц­ца: „Бацькаўшчына”, „Беларус”, „За­пісы” й „Крывіч”.

Б. Характарыстыка цытаваных газэтаў і часопісаў

„Аб’еднаньне” – штоквартальны часопіс, які выдаваўся ў Лён­­дане ў 1948-1966? гадох Хрысьціянскім Аб’еднаньнем Бе­ла­рус­кіх Работнікаў у Вялікабрытаніі. Заснавальнікам і рэдактарам быў А. Ва­рава. Паводле вызначэньня рэдакцыі – „анты­ка­му­ністыч­нае пэ­рыя­дычнае англа-беларускае выданьне”. Рас­паў­сюджваўся сярод бе­ла­рускае эміграцыі ў Вялікабрытаніі, ЗША, Аўстра­ліі, Канадзе. Зьмя­шчаў матэрыялы на беларускай і ангель­скай мовах. Былі гэта да­сьле­да­ваньні й архіўныя матэрыялы па гісто­рыі й культуры Беларусі, вест­кі з жыцьця эмігрантаў. Пад­трым­ліваў ідэі й дэклярацыі Бе­ла­рус­кае Цэнтральнае Рады й Дру­го­га Ўсебеларускага Кангрэсу. Вёў па­леміку з савецкімі вы­дань­ня­мі па пытаньнях нацыянальнае па­лі­ты­кі й ідэалёгіі. Сярод аўта­раў былі: Радаслаў Астроўскі, А. Варава, Юрка Жывіца, Алесь Са­лавей. Выйшла больш за 100 нумароў[2].

„Барацьба” – цэнтральны ворган Беларускага Вызвольнага Фрон­­ту выдаваўся ў Штутгарце з 1955 году па 1979? год. Да гэ­та­га ча­су выйшла 88 нумароў. Выдаваў Палітычна-Прапагандовы Аддзел Га­лоўнага Штабу БВФ. Паведамляў пра нарады вызволь­ных арга­ні­за­цыяў, на якіх абмяркоўвалася барацьба з расейскім баль­шавізмам. Інфар­маваў пра жыцьцё ў розных краінах. Зьмяшчаў артыкулы па гісто­рыі Беларусі, пра беларускіх дзеячаў і пісьменьнікаў, друкаваў іх творы, цікавіўся публі­ка­цыямі беластоцкай „Нівы”. Шмат увагі ўдзя­ляў таксама пы­таньням беларускае мовы.

„Бацькаўшчына” – беларускі тыднёвік палітыкі, культуры й гра­мадзкага жыцьця выходзіў у Мюнхэне з кастрычніка 1947 го­ду па сьне­жань 1966 году. Выдаўцом з 1955 году быў У. Бортнік. Газэта лі­чы­ла сябе ворганам „беларускае нацыянальна-вызволь­нае думкі”, асноў­нае заданьне якога палягала ў тым, каб разьві­ваць і паглыбляць бе­ларускі патрыятызм, вырабляць жа­лез­ны гарт і ахвярнасьць у зма­гань­ні за вызваленьне Бацькаўшчыны. Ме­ла прадстаўніцтвы й рас­паў­сюджвалася ў ЗША, Канадзе, Вя­лі­ка­брытаніі, Францыі, Аўстра­ліі, Аргентыне, Бэльгіі, Новай Зэ­лян­дыі, Вэнэсуэлі. Друкавала інфар­ма­цыю пра міжнароднае жыцьцё, на­віны Па куткох эміграцыі, ка­рэс­пандэнцыі пра палітычнае ста­но­вішча на Беларусі, матэрыялы па гісто­рыі й культуры. Ці­ка­ві­ла­ся лёсам беларускае мовы. Шмат увагі адво­дзіла праблемам на­цыя­нальна-дзяржаўнага й культурнага адра­джэнь­ня Беларусі ў 1920-х гадох, крытыцы асымілятарскага на­кі­рун­ку нацыянальнае па­літыкі БССР, а таксама супярэчнасьцям у на­цыя­наль­на-кан­фэ­сій­ным разьвіцьці Беларусі. Зьмяшчала навуковыя да­сьле­даваньні Анто­на Адамовіча, Уладзімера Глыбіннага, Станіслава Стан­­ке­ві­ча, Яна Станкевіча, Вітаўта Тумаша ды літаратурныя творы эмігра­­цыйных пісьменьнікаў. Выдавала дадаткі: дзіцячы „Ка­ласкі”, лі­таратурны й жаночы. Пры газэце дзейнічала выдавецтва „Баць­каў­шчы­на”, якое выпусьціла творы клясыкаў беларускае лі­та­ра­туры. Дру­кавала творчыя партрэты палітычных і культурных дзеячаў Бе­ла­русі[3].

„Беларус” – беларускамоўная штомесячная газэта вы­даец­ца зь ве­расьня 1950 году ў Нью-Ёрку Беларуска-Амэрыканскім За­дзі­но­чань­нем. Друкуе матэрыялы з жыцьця беларускае эміграцыі, ана­лі­тыч­ныя публікацыі пра сытуацыю ў Беларусі, на­ры­сы па беларускай гісто­рыі, творы беларускіх пісьменьнікаў-эмігран­таў, успаміны. З га­зэ­тай супрацоўнічалі такія дзеячы эмігра­цыі, як: Антон Адамовіч, На­тальля Арсеньнева, Уладзімер Глы­бінны, Яніна Каханоўская, Фран­цішак Кушаль, Аляксандра Са­ковіч. Шмат увагі газэта адво­дзіць пытаньням беларускае мо­вы, суадносінам паміж мовай і на­цыя­наль­най сьвядомасьцю ды ро­лі нацыянальнае мовы ў Царкве. Да най­больш актыўных аўта­раў па гэтых пытаньнях належаць: Янка За­пруд­нік, Вітаўт Кіпель, Ста­ніслаў Станкевіч. Газэта распаў­сюдж­ваец­­ца ў ЗША, Канадзе, Вя­лікабрытаніі, Аўстраліі, Польшчы, Бела­русі[4].

„Беларускае Слова” – двухтыднёвая газэта выходзіла ў Мі­хельсдор­фе й Саўт-Рывэры. Мела свае прадстаўніцтвы ў ЗША, Ангель­шчыне, Канадзе, Аўстраліі й Аргентыне. За гады 1948-1958 выйшла 39 нумароў. Пісала пра змаганьне двух сьветаў: дэ­макра­тыч­на­га Захаду й камуністычнага блёку. Паведамляла пра жыцьцё бе­ла­ру­саў у эміграцыі (Беларуская хроніка), пра да­сягненьні беларускай лі­таратуры, прыгадвала постаці беларускіх дзеячаў і пісьменьнікаў ды зьвяртала ўвагу на вялікую ролю на­цыя­нальнае мовы ў жыцьці на­роду.

„Беларуская Думка” – грамадзка-палітычны й літа­ра­тур­на-мас­тацкі часопіс выдаецца з 1960 году ў Нью-Ёрку – Саўт-Ры­вэ­ры на бе­ларускай мове Беларускім Выдавецкім Таварыствам. Ад­стойвае ідэі незалежнасьці Беларусі, інфармуе пра важнейшыя па­дзеі на Баць­каўшчыне ды пра жыцьцё беларускае эміграцыі. Дру­куе ўспа­мі­ны, палемічныя артыкулы, творы беларускіх са­вец­кіх пісьменьнікаў і бе­ларускага замежжа, у тым ліку Янкі Золака, Мі­хася Кавыля, Ля­во­на Случчаніна. Распаўсюджваецца ў ЗША, Ка­надзе, Вялікабрытаніі, Аўстраліі, Польшчы, Беларусі[5].

„Беларуская Моладзь” – моладзевы штоквартальны ча­со­піс вы­даваўся ў Нью-Ёрку ў гадох 1959-1967 і 1972-1980 на бе­ла­рускай і ангель­скай мовах. Выйшла 52 нумары. Выдаўцы: Згур­та­ваньне Бе­ла­рус­кае Моладзі ў Амэрыцы й Саюз Беларуска-Амэ­ры­кан­скае Мо­ла­дзі. Меў прадстаўнікоў у пяці гарадох ЗША, у Вя­лі­ка­брытаніі, Бэль­гіі, Францыі, Канадзе й Аўстраліі. На старонках ча­сопіса друкаваліся гіста­рычныя й літаратурна-мастацкія ма­тэ­рыялы, хроніка куль­тур­на­га жыцьця беларускае эміграцыі, у тым лі­ку моладзі й студэнцтва ў роз­ных краінах сьвету, творы бе­ла­рускіх эміграцыйных пісь­мень­ні­каў і дзеячаў культуры. З 1972 го­ду існавала англамоўная рубрыка Амэ­рыканцы гавораць пра Бе­ла­русь[6].

„Беларуская Праўда” – часопіс нацыянальна-дзяржаўнае дум­кі выходзіў у Віндсбэрзе з 1965 году. Да 1989 году выйшла 44 ну­ма­ры. Сачыў за навінамі ў сьвеце. Зьмяшчаў дакумэнты ня­даў­най бе­ла­рускай мінуўшчыны, напрыклад, Дэкрэт Прэзыдэнта Бе­ла­рускай Цэнтраль­най Рады Радаслава Астроўскага. Прыгадваў важ­нейшыя да­ты ў гісторыі Беларусі, займаўся высьвятленьнем са­мога назову Бе­ларусь. Пісаў пра сытуацыю беларускае мовы на Баць­каўшчыне.

„Беларускі Голас” – грамадзка-палітычная газэта вы­даецца з 1952 году ў Канадзе ў горадзе Таронта. Заснавальнікам зьяўляец­ца С. Хма­ра. Асьвятляе палітычнае й культурнае жыцьцё Бе­ларусі. У 1957-1966 гадох газэта выдавала дадаткі „Сыгналы” й „Ма­ланка”, у 1967 го­дзе – „Беларусы ў Канадзе”, у 1970 годзе – да­датак з нагоды 20-годзь­дзя беларускае прэсы ў Канадзе[7].

„Беларускі Зборнік” – навуковы часопіс выдаваўся ў гадох 1955-1960 у Мюнхэне Інстытутам Вывучэньня СССР. Друкаваўся на ра­татары. Выходзіў на беларускай мове, з № 2 (1955) па­ра­лель­на на ангельскай мове („Belorussian Review”). Друкаваў працы па бе­­ла­рус­кай гісторыі, мове, літаратуры, мастацтве, эканоміцы, рэ­цэнзіі на бе­ла­русазнаўчыя выданьні. Выйшла 12 нумароў[8].

„Беларускі Работнік” – штотыднёвая газэта для беларусаў у Ня­меччыне. Выдавалася ў Бэрліне з пачатку 1943 году да ся­рэ­дзі­ны 1944 году пад нямецкім кантролем. Рэдактарамі былі Вітаўт Ту­маш і Ста­ніслаў Грынкевіч. Газэтай апекаваліся: Беларускае Прад­стаў­ніцт­ва, аўтарскі калектыў газэты „Раніца”. Друкавала яна агляды між­на­род­нага жыцьця, навукова-папулярныя й па­зна­валь­ныя матэрыялы (руб­рыка З усяго сьвету), артыкулы й на­ры­сы па гісторыі й культуры Бе­ларусі, вершаваныя й празаічныя тво­ры беларускіх аўтараў. Выйшла ня менш за 41 нумар[9].

„Беларус на чужыне” – беларускі грамадзка-палітычны двух­тыд­нёвік. Выдаваўся ў 1947-1950 гадох у Лёндане на бе­ла­рускай мо­ве кі­рыліцай і лацінкай на рататары. Выдаўцы: Бе­ла­рускае Вы­да­вецтва ў Лёндане, а з трэцяга нумару – Беларускі На­цыя­нальны На­род­на-Хрысьціянскі Рух. Галоўныя рэдактары: Аляк­сандар Надсан, Я. Амор. Зьмяшчаў матэрыялы пра гра­мадзка-палітычнае жыцьцё бе­ла­­рус­кай эміграцыі ў Ангельшчыне. Выйшлі 42 нумары. Спыніў існа­­вань­не з выхадам у Лёндане дру­ка­ванага часопіса „На шляху”[10].

„Божым Шляхам” – часопіс беларускае рэлігійнае думкі вы­да­ваўся беларускім грэка-каталіцкім духавенствам у Парыжы ў 1947-1957 гадох і ў Лёндане ў гадох 1957-1980 на беларускай мо­ве. Выйшаў 151 нумар. Рэдактарамі й аўтарамі бальшыні публі­ка­цыяў бы­лі айцы: Часлаў Сіповіч, Леў Гарошка, Язэп Германовіч, Аляк­сан­дар Надсан. Асьвятляў пытаньні гісторыі хрысьціянства, рэ­лігійных адно­сінаў у Беларусі ды ўзаемазалежнасьці рэлігіі, куль­туры й на­цыя­нальнае сьвядомасьці ў разьвіцьці беларускага на­роду. Асэн­соў­ва­лася роля хрысьціянскіх асьветнікаў, цар­коў­ных дзеячаў, засна­валь­нікаў айчыннага кнігадрукаваньня. Дру­ка­ва­ліся творы бе­ла­рус­кіх пісьменьнікаў. Пад рубрыкай Беларуская хро­ніка падаваліся вест­кі пра грамадзка-палітычную сытуацыю ў БССР (з акцэнтам на прая­вы моўнай асыміляцыі), пра рэлігійна-цар­коўнае жыцьцё Беларусі, пра дзейнасьць беларускіх асяродкаў на эміграцыі, у тым ліку Бе­ла­рус­кай Бібліятэкі й Музэю імя Ф. Ска­рыны ў Лёндане, Англа-Бе­ла­рус­кага Навуковага Таварыства, Згур­таваньня Беларусаў Вя­лі­ка­бры­таніі[11].

„Веда” – навукова-літаратурны часопіс выдаваўся ў 1951-1954 га­дох у Нью-Ёрку на беларускай мове Крывіцкім (Бе­ла­рускім) На­ву­ко­вым Таварыствам Пранціша Скарыны. Галоўным рэ­дактарам быў Ян Станкевіч. Друкаваў гістарычныя, этна­гра­фіч­ныя, мовазнаўчыя ды іншыя навуковыя матэрыялы. У мо­ва­знаў­чых публікацыях дру­ка­ва­ліся пастановы Зборак чысьціні бе­ла­рус­кае мовы, разглядалася праў­ніцкая тэрміналёгія, мова рукапісу „Аль Кітаб” і розных бе­ла­рус­кіх плямёнаў, параўноўваліся этна­гра­фічныя й гістарычныя тэ­ры­то­рыі Беларусі зь сёньняшнімі ме­жа­мі. Часопіс зьмяшчаў інфар­ма­цыю пра грамадзкае й культурнае жыцьцё беларускага асяродка ў Амэ­рыцы. У часопісе друкаваліся так­сама літаратурныя творы бе­ла­рус­кіх эміграцыйных пісь­мень­нікаў: Уладзімера Клішэвіча, Масея Сяд­нёва, Уладзімера Сядуры, Янкі Юхнаўца ды іншых. Дадаткам да ча­сопіса ў 1953 годзе вы­да­дзе­ныя творы Ўладзімера Жылкі ды ўспа­мі­ны Кветкі Вітан пра Ля­вона Дубейкаўскага[12].

„Вехі” – ворган беларускае паступовае думкі „Вехі” вы­хо­дзіў у Віндсбэрзе з 1955 году на беларускай мове. Да 1989 году выйшла 50 нумароў часопіса. Зьмяшчаў палітычныя публікацыі, у якіх кры­ты­каваўся лад жыцьця ў Беларусі. Пісаў пра гісторыю Бе­ла­русі й вя­лі­кія праблемы, выкліканыя зьменай назову краіны: Літва – Бе­ла­русь. Прыгадваў постаці беларускіх дзеячаў і пісь­мень­нікаў.

„Віці” – грамадзка-літаратурны часопіс выдаваўся ў 1952-1957 га­дох у Нью-Ёрку на беларускай мове Згуртаваньнем Бе­ла­рускае Мо­ладзі й Беларускім Студэнцкім Таварыствам у ЗША. Зьмяшчаў ма­тэ­рыялы й дакумэнты пра дзейнасьць моладзевых арга­нізацыяў, гра­мадзкае й культурнае жыцьцё беларускае мо­ла­дзі ў ЗША. Дру­ка­ваў творы беларускіх пісьменьнікаў. Выйшла 10 нумароў[13].

„Вольнае Слова” – бюлетэнь Саюзу Беларускіх Жур­на­лістых па­чаў выдавацца ў 1949 годзе. За два гады (1949-1950) выйшла 14 ну­мароў. Распаўсюджваўся ў многіх краінах. Прад­стаў­ніцтвы яго зна­ходзіліся ў Нямеччыне (Галоўная Ўправа СБЖ), Вялікабрытаніі (Бе­ларускі Дом), Францыі (Хаўрус Бе­ла­рускіх Работнікаў), Канадзе (Зьвяз Беларусаў Канады) і Аўстраліі (А. Салавей). Прызначаўся толь­кі для Сяброў СБЖ. Асуджаў „мас­коўска-бальшавіцкую ўладу ў сьве­дамым і нясьведамым вы­ні­шчэньні беларускага народу” (№№ 4-5), прыгадваў гісторыю бе­ларускага друку.

„Голас Беларуса” – беларускі дэмакратычны двухтыднёвік вы­ходзіў у Менхегофе на правох рукапісу. Пачаў выдавацца ў 1948 го­дзе. Да лютага 1949 году выйшла 7 нумароў. Паведамляў пра жыцьцё беларусаў у эміграцыі, пра розныя беларускія арга­ні­за­цыі. Зьмяшчаў публікацыі пра беларускую гісторыю. Зьвяртаў ува­гу на пы­таньні чысьціні беларускае мовы.

„Запісы” – навуковы часопіс беларускае эміграцыі, ворган Бе­ла­рускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. Выдаецца з 1952 году на бе­ларускай мове ў Нью-Ёрку. У гадох 1962-1970 выходзіў у Мюн­хэ­не. Галоўныя рэдактары: Вітаўт Тумаш, Станіслаў Стан­ке­віч, Томас Бэрд (з 1983 году). Мае разьдзелы: Дасьледаваньні, Рэ­фэ­ратныя пра­цы, Нарысы, Успаміны, Дакумэнты, Зацемкі, Біблія­графія, Хро­ні­ка беларускага жыцьця ў замежжы, Кнігапіс. За час існаваньня „За­пісы” сталі цэнтрам гуртаваньня інтэ­лек­туаль­ных сіл беларускае дыяспары. На старонках часопіса зьме­шча­ныя матэрыялы пра дзеячаў гісторыі й культуры Беларусі, на гіста­рычныя тэмы, этна­гра­фіч­ныя, дэмаграфічныя, эканамічныя, мо­вазнаўчыя. Часопіс дру­ка­ваў навуковыя дасьледаваньні, якія адрозьніваліся ад існаваўшай на Баць­каўшчыне канцэпцыі гісто­рыі й культуры беларускага народу. Апуб­лікаваў шмат да­ку­мэн­таў, якія замоўчваліся ў Беларусі. Друкуе рэ­цэнзіі на бе­ла­ру­са­знаў­чыя выданьні, хроніку беларускага на­ву­ко­ва-культурнага жыць­ця на эміграцыі. Рэдкалегія „Запісаў” зацікавіла бе­ларускай праб­ле­матыкай заходніх навукоўцаў. На старонках ча­со­пі­са публі­кавалі свае беларусазнаўчыя працы Томас Бэрд, Гай Пі­кар­да, Джэймс Дынглі ды іншыя[14].

„Iskry Skaryny” – гістарычна-публіцыстычны часопіс вы­да­ваў­ся ў 1931-1935 гадох у Празе на беларускай мове Беларускім (Кры­­віцкім) Таварыствам імя Ф. Скарыны. Акцэнтаваў увагу на прабле­­мах гістарычнай, нацыянальнай самасьвядомасьці бе­ла­ру­саў ва ўмовах безупыннага націску з боку суседніх этнасаў – ра­сей­скага й польскага. Часопіс выступаў з прапановай агуль­на­бе­ла­рускага яднаньня, гуртаваньня розных палітычных кірункаў дзе­ля карэнных на­цыянальнах інтарэсаў – нацыянальна-дзяр­жаў­нае незалежнасьці Баць­каўшчыны, якая ў той час была падзеленая на Беларусь Усход­нюю (у Савецкім Саюзе) і Беларусь Заходнюю (у межах Польшчы). Ча­сопіс крытычна ацэньваў нацыянальную па­літыку ў БССР. Да вель­мі плённых публіцыстаў часопіса на­лежа­лі такія нацыянальныя дзеячы, як Тамаш Грыб і Васіль За­харка[15].

„Конадні” – ілюстраваны літаратурна-мастацкі часопіс бе­ла­рус­кай эміграцыі ў ЗША. Выдаваўся Беларускім Інстытутам На­вукі й Мас­тацтва ў Нью-Ёрку на беларускай мове ў гадох 1954-1963. Выйшла 8 нумароў. Друкаваў паэзію, прозу, літаратурную кры­тыку, пуб­ліцыстыку беларускіх эміграцыйных пісьменьнікаў, хро­ніку лі­та­ра­турнага й навуковага жыцьця. Друкаваліся пе­ра­кла­ды зь нямецкае, украінскае й польскае літаратур. Зьмяшчаліся рэ­пра­дукцыі твораў бе­ларускіх эміграцыйных мастакоў[16].

„Крывіч” – літаратурна-навуковы й грамадзкі часопіс на­цыя­наль­на-дэмакратычнага накірунку выдаваўся з чэрвеня 1923 го­ду па са­кавік 1927 году ў Коўне на беларускай мове. Рэдактары – Вацлаў Лас­тоўскі й Кляўдыюш Дуж-Душэўскі. Часопіс ставіў са­бе за мэту адшу­каць шляхі да самавызначэньня Беларусі ў сфэ­ры духовасьці. Вы­значаўся разнастайнай тэматыкай – меў разь­дзе­лы: літаратурны (тво­ры беларускага пісьменства, пераклады), на­вукова-крытычны (дасьледаваньні ў галіне беларусазнаўства), за­піскі (зьвесткі пра бе­ла­русаў, іх гістарычна-культурную спад­чы­ну), інфармацыйны (біб­лія­графічныя агляды й водгукі). Аўта­рам бальшыні матэрыялаў быў Вац­лаў Ластоўскі. Выйшла 12 ну­ма­роў. Выданьне спынілася зь пе­раез­дам В. Ластоўскага ў БССР[17].

„Літва” – навуковы часопіс выдаваўся ў Чыкага з 1967 го­ду. Вы­ходзіў да 1973? году. Як Рэдакцыя заяўляе ў № 1, заданьне ча­со­пі­са, загалоўкам якому паслужыў нацыянальна-гістарычны на­зоў краі­ны – нанава вывучаць і пераацэньваць слаўную мі­нуў­шчы­ну Бе­ла­ру­сі ды змагацца зь яе фальшаваньнем, а таксама вы­ву­чаць сучасныя па­дзеі, зьвязаныя зь беларускім народам. Ча­со­піс пісаў пра гісторыю бе­ларускага друку, прыгадваў важнейшыя по­ста­ці ў жыцьці бе­ла­рус­ка­га народу. Аўтарам бальшыні арты­ку­лаў быў Вацлаў Пануцэвіч.

„Моладзь” – ворган беларускае моладзі выходзіў у Па­ры­жы. Па­чаў выдавацца ў 1948 годзе. Да 1954 году выйшлі 32 ну­ма­ры. Пі­саў пра своеасаблівасьці Беларусі, яе гісторыю. Зьмяшчаў за­гадкі, якія датычыліся роднае зямлі. Шмат увагі адводзіў пы­тань­ням бе­ла­рус­кае мовы: падабенствам і адрозьненьням паміж бе­ларускай мовай і расейскай, русыфікацыі беларускае мовы. Па­ве­дамляў пра бе­ла­рус­кія выданьні ў эміграцыі.

„Навіны зь Беларусі” – агляд савецкага друку. Часопіс вы­да­ваў­ся ў Нью-Ёрку. Пачаў выходзіць у 1963 годзе. Да 1969 году выйшла 143 нумары. „Навіны зь Беларусі” выдаваў Камітэт Радыё „Сва­­бода”. Падаваліся ў асноўным выпіскі зь беларускага са­вец­ка­га дру­ку, якія найбольш выразна адлюстроўвалі факты са­вец­ка­га жыць­ця, у тым ліку была вялікая колькасьць паведамленьняў пра мо­ва­знаў­чую працу на Беларусі. Зьмяшчаліся таксама тэксты бе­ларускіх пе­радачаў Радыё „Свабода”.

„Незалежная Беларусь” – ворган Галоўнай Управы Бе­ла­рус­ка­га Вызвольнага Руху выдаваўся ў Манчэстэры з 1952 году пад дэ­ві­зам „Вольнасьць і незалежнасьць Беларусі – мэта Бе­ла­рускага Вызволь­нага Руху”. Да 1973 году выйшла 28 нумароў. На ста­ронках га­зэты было шмат публікацыяў пра гісторыю Беларусі, адзна­чаліся бе­ларускія нацыянальныя сьвяты, зьмяшчаліся пры­на­годныя пры­ві­тань­ні. Прыгадваліся таксама важнейшыя постаці ў гісторыі Бе­ла­ру­сі.

„Незалежнік” – культурна-асьветны й грамадзкі часопіс вя­лі­ка­літоўскі выдаваўся ў Нью-Ёрку з 1965 году. Выходзіў не­пэ­рыя­дыч­на. За гады 1965-1966 паявіліся тры нумары. Для азна­чэнь­ня Бе­ла­ру­сі карыстаўся гістарычным назовам Літва. Зьмя­шчаў публікацыі пра бе­ларускую гісторыю, асьвятляў зьмены на­зо­ваў беларускага народу. Ста­лымі рубрыкамі былі Хроніка й Ку­то­чак мовы.

„Новае Жыцьцё” – інфармацыйны бюлетэнь Беларускага Аб’ед­­наньня выходзіў у Сыднэі з 1950 году. Да 1958 году выйшаў 31 ну­мар. Асьвятляў падзеі ў Беларусі ды ў цэлым сьвеце. Зьмя­шчаў па­ле­мічныя артыкулы пра беларускую мову ў эміграцыі.

„Rada Kruhu” – часопіс Галоўнай Кватэры Беларускіх Скаўтаў на Чужыне выдаваўся ў Чыкага зь ліпеня 1951 году. Як пі­са­ла Рэдакцыя, асноўнае заданьне часопіса – паглыбленьне скаўцкай ідэа­лёгіі, скаўцкіх мэтадаў выхаваньня. Назоў часопіса быў па­дык­та­ва­ны канкрэтнымі мэтамі – сабраць у вялікі Круг усіх скаўтаў і ства­рыць цэнтар скаўцкае думкі.

„Раніца” – штотыднёвая беларуская газэта, якая вы­да­ва­ла­ся ў сьнеж­ні 1939 – сакавіку 1945 гадоў у Бэрліне пад нямецкім кантро­лем. У розны час галоўнымі рэдактарамі былі: Фабіян Акінчыц, Мі­ко­ла Шкялёнак, Вітаўт Тумаш, Станіслаў Грынкевіч, Мі­кола Абрам­чык. Газэту падтрымлівала нямецкае Ваеннае Мі­ністэрства й Бе­ла­рус­кае Прадстаўніцтва ў Бэрліне. Газэта зьмя­шча­ла прамовы кі­раў­ні­коў фашысцкае Нямеччыны, матэрыялы пра дзейнасьць беларускіх куль­турна-асьветных суполак і арга­ні­за­цыяў за мяжою, інфармавала пра падзеі ў Беларусі. На ста­ронках газэты зьмешчаныя артыкулы на гіста­рычныя тэмы Мі­ко­лы Шкялёнка й Антона Адамовіча, мэмуары Ўла­дзімера Глы­бін­на­га, успаміны Кастуся Езавітава пра Сяргея Па­луяна ды творы бе­ларускіх эміграцыйных пісьменьнікаў. Выйшла ня менш як 233 ну­мары[18].

„Шыпшына” – літаратурна-мастацкі часопіс на беларускай мо­­ве, ворган Літаратурнага Аб’яднаньня „Шыпшына” пачаў вы­хо­дзіць у 1945 годзе. Часопіс выходзіў у дзьвюх краінах. Па­чат­ко­ва вы­да­ваўся ён у гэтак званай трызоніі, дзе ў гадох 1946-1948 выйшла 7 ну­мароў часопіса. У 1948 годзе з бліжэй невядомых пры­чынаў „Шып­шына” перастала выдавацца. У 1950 годзе амэ­ры­канскі ўрад прыад­крыў дзьверы сваёй краіны для эмігрантаў роз­ных на­цыя­наль­насьцяў. З гэтай магчымасьці скарысталі так­са­ма беларускія пісь­мень­нікі й выдаўцы, сярод якіх знайшліся й сяб­ры Літаратурнага Згур­таваньня „Шыпшына”. Апынуўшыся ў Злу­чаных Штатах Амэ­ры­кі, пастанавілі яны працягваць вы­да­ваньне „Шыпшыны”. Аднак у ЗША выйшла толькі 8 – 9 нумароў ча­сопіса й „Шыпшына” кан­чат­ко­ва пе­растала існаваць. Часопіс гэ­ты распаўсюджваўся ў многіх эўра­пей­­скіх краінах, у Амэрыцы, а нават у Аўстраліі ды Індакітаі. Ня меў аднак абсалютна доступу да чытачоў у Савецкай Беларусі. На ста­рон­­ках „Шыпшыны” знайшліся творы больш чым 50 аўтараў: больш за 220 вершаў, 3 паэмы, каля 10 апавяданьняў, некалькі фрагмэнтаў апо­­весьцяў і ра­манаў ды больш за 15 літаратуразнаўчых і куль­ту­ра­знаў­чых арты­кулаў[19].